جامعه شناسى تعاونى هاى اعتبار خانوادگى در ايران

 

 

 

جامعه شناسى تعاونى هاى اعتبار خانوادگى در ايران

غلامرضا شعبانپور

چكيده

در اين مقاله، ابتدا به شرح مختصرى از ديرينه همكارى ها و رفتارهاى سنّتى مبتنى بر تعاون در ايران پرداخته شده و با اشاره اى كوتاه به نظريه متفكرانى كه تعاون را انگيزه تشكيل جامعه دانسته اند، ضرورت پرداختن به تعاونى هاى خودجوش و مردمى براى تعميق روابط و مناسبات اجتماعى مبتنى بر اعتماد متقابل به منظور حفظ فرهنگ بومى مورد تأكيد قرار گرفته است. سپس تعاريفى جامعه شناختى از تعاون ارائه و نتايج يك مطالعه موردى بر تعاونى هاى اعتبار خانوادگى انجام شده توسط نگارنده تشريح گرديده و در نهايت، كاركردهاى مهم اين تعاونى ها، يعنى تحكيم روابط خويشاوندى، تقويت انسجام اجتماعى، احياى سنّت هاى دينى، حذف ديوان سالارى هزينه بر و توسعه تأمين اجتماعى مورد بحث قرار گرفته و نتيجه گيرى به عمل آمده است.

طرح مسأله

از زمانى كه انسان ها زيست اجتماعى خود را آغاز نموده اند، رابطه اى به نام «همكارى» و «تعاون» در روابط اجتماعى آن ها به شكل هاى گوناگون وجود داشته است، به طورى كه بسيارى از صاحب نظران «همكارى» و «تعاون» را علت اساسى و اصلى تشكيل جامعه دانسته اند.

عبدالرحمان ابن خلدون (732ـ808 هـ. ق) صاحب كتاب مشهور مقدمه، كه آن را به عنوان مقدّمه تاريخ مشهور خود به نام «كتاب العبر و ديوان المبتدا و الخير فى ايام العرب و العجم و البربر و من عاصر هم من ذوى السلطان الاكبر» نگاشته است، مى گويد: «بايد دانست كه تفاوت عادات و رسوم و شؤون زندگانى ملت ها در نتيجه اختلافى است كه در شيوه معاش (اقتصاد) خود پيش مى گيرند، چه اجتماع ايشان تنها براى تعاون و همكارى در راه به دست آوردن وسايل معاش است.»1

وى، كه بحق بايد او را بينانگذار علم جامعه شناسى دانست،2 در جاى ديگرى از كتاب گران سنگ خود مى گويد: «ثابت و دانسته شده است كه يك فرد بشر به تنهايى به كار نيازمندى هاى خود در امر معاش نمى پردازد، بلكه افراد يك اجتماع با يكديگر همدستى و تعاون مى كنند تا بتوانند وسايل معاش خود را فراهم سازند و موادى كه در پرتو همكارى و تعاون گروهى از مردم به دست مى آيد، براى جماعتى چند برابر آنان كافى خواهد بود و ضروريات آن ها را برطرف خواهد كرد.»3

از اين رو، بايد گفت: اگر همكارى و مساعدت از زندگى جمعى انسان ها رخت بربندد، جامعه اى وجود نخواهد داشت. تعاون صور و اشكال گوناگونى در زندگى اجتماعى انسان ها داشته; در جامعه سنّتى شكل هاى خاص خود را داشته و در جامعه نوين و پيچيده كنونى نيز در ابعاد جديدى نمايان گرديده است، هرچند احساسات و عواطف و صداقت هاى حاكم بر تعاون سنّتى در همكارى هاى رسمى، غيرشخصى و غيرعاطفى كنونى كم تر حاكم است. برخى از مبادلات به ظاهر اقتصادى، كه در جوامع سنّتى وجود داشته، اگرچه هيچ گونه نفع اقتصادى در بر نداشته، اما موجب تحكيم مناسبات اجتماعى و يكپارچگى جمعى مى شده است; مانند مبادله سيب زمينى هندى بين بوميان جزاير «تروبرياند» در ملانزى. در اين مبادله، هر خانواده بخشى از توليد سيب زمينى خود را به خانواده ديگر هديه مى كند و خانواده ديگر متقابلاً همان سيب زمينى را به آن ها هديه مى دهد. اين مبادله از نظر اقتصادى، بيهوده به نظر مى رسد، اما از نظر تحكيم و تقويت روابط اجتماعى حايز اهميت است.

مالينوفسكى، مردم شناس مشهور لهستانى، در مطالعه جالبى به داد و ستد «كولا»4 پرداخته و گفته است: اين مبادله با ارضاى فورى نيازهاى اوليه هيچ گونه ارتباطى ندارد. داد و ستد «كولا»، كه بين گروه هاى ساكن جزاير كوچك شرق گينه نو رواج دارد، عبارت است از: مبادله برخى اموال تشريفاتى. تنها هدف اين مبادله تثبيت و تحكيم روابطى است كه ميان اين جوامع كوچك و مستقلى كه از لحاظ جغرافيايى به هم نزديك هستند، وجود دارد. در اين نوع خاص از مبادله، افراد هر جامعه هدايايى به صورت دست بندهاى ساخته شده از صدف سفيد به افراد جامعه ديگر مى دهند و متقابلاً گردن بندهاى ساخته شده از صدف قرمز هديه مى گيرند و اين مبادله به صورت دور و تسلسل تكرار مى شود.5

در فرهنگ غنى ايرانى ـ اسلامى ما اين گونه همكارى ها زياد به چشم مى خورد، به خصوص در جامعه روستايى اين گونه روابط بسيار وجود داشته است و برخى هنوز هم وجود دارد. تعاونى هاى سنّتى همچون «بنه»6 و «واره»7 از مشهورترين آن ها مى باشند.

در اين نبشتار، به بررسى يكى از شيوه هاى همكارى و تعاون در جامعه شهرى ايران پرداخته شده است كه كار آن شباهت زيادى به صندوق هاى قرض الحسنه دارد، با اين تفاوت كه صندوق هاى قرض الحسنه داراى سازمانى رسمى8 و ادارى هستند، اما قرض الحسنه هاى مورد بحث در اين مقاله، صرفاً مردمى، خودجوش، بدون هزينه و غيررسمى هستند كه با اتّكا به تعاليم اسلامى و قرآنى در شبكه هاى خويشاوندى جامعه شهرى در حال رشد مى باشند. نحوه كار و تشكيل و كيفيت اين تعاونى ها، كه آن را «تعاونى هاى اعتبار خانوادگى» نام نهاده ايم در ادامه خواهد آمد. اين مقاله براساس مطالعات موردى9 بر چند نمونه از تعاونى هاى ذكرشده تهيه گريده است.

اهميت موضوع

مطالعه رفتارهاى جمعى خودجوش و دينى تعاونى از اين نظر حايز اهميت است كه داراى كاركردهاى10 مثبت مى باشند. مطالعه تعاونى هاى اعتبار خانوادگى، كه اساس آن ها بر اعتماد متقابل شبكه خويشاوندى در جامعه شهرى ايران مى باشد، حاوى اين نكته است كه على رغم كم رنگ شدن اعتماد اجتماعى، به خصوص در حوزه روابط غيررسمى، هنوز مى توان با اتّكا بر سنت هاى دينى انسجام اجتماعى را تقويت كرد و فضايى آكنده از روح يك رنگى، اعتماد و كمك متقابل به وجود آورد. در زمانى كه شاهد رخت بربستن صميميت و ديگرگرايى از مناسبات اجتماعى هستيم، به گونه اى كه در محاوره ها تكيه كلاممان اين شده كه «به برادرت هم اعتماد نكن» و يا اين كه «همه فقط براى پول كار مى كنند.» اين گونه تعاونى ها موجب جلب نظر جامعه اسلامى به سنّت هايى مى شوند كه توجه و اتكا به آن ها مى تواند ديوارهاى بى اعتمادى جامعه را بشكنند و مجدداً به همان باور ديروز سوق دهند. تعمّق در اين موضوع شايد بتواند به ما بباوراند كه على رغم همه خدعه ها و نيرنگ ها و كلاه بردارى هاى مرسوم، مى توان سالم زندگى كرد و روابطى سالم و سرشار از اعتماد ـ دست كم در بين خويشاوندان ـ ايجاد نمود; همان روابطى كه در جامعه ساده ديروز ما وجود داشت، به طورى كه «حمامى و آهنگر و درودگر و دشتبان و باغبان و مكتب دار» مى دانستند كه براى ده و روستاييان كار مى كنند و همه روستاييان نيز بخشى از كارشان را به خاطر آن ها انجام داده، مى كارند و مى دروند.11

تعاون; منشأ تشكيل جامعه

ادوارد وستر مارك «جامعه» را «دسته اى از مردم كه به حال تعاون زندگى مى كنند»12 و هنرى گيدنز جامعه را «دسته اى از مردم كه براى نيل به هدف عامّ المنفعه اى در حال تعاون به سر مى برند»13 مى دانند.

غزّالى (555ـ450هـ) متفكر اسلامى نيز هدف از تشكيل خانواده را دو موضوع مى داند. موضوع دوم از ديدگاه وى، مهيّا كردن اسباب طعام و لباس مى باشد و تنها زندگى كردن انسان را غيرممكن دانسته و مى گويد: «تنها زيستن آدمى ممتنع شد و حاجت افتاد به اجتماعات. پس اگر جمعيت در صحرايى مكشوف باشند، از گرما و سرما و دزدان رنج بينند. پس محتاج شدند به بناهاى محكم و منزل هايى كه اهل هر خانه به آن و بدانچه آلات و متاع دارد، منفرد باشد و منزل ها گرما و سرما دفع كند و همسايگان را از دزدى دفع كند، وليكن دزدان بيرون قصد منزل ها كنند. پس اهل منزل ها محتاج شدند بدانچه يكديگر را يارى دهند و معونت كنند و باره اى بسازند كه محيط باشد همه منزل ها را و بدان تحصّن نمايند.14

تعريف جامعه شناختى «تعاون» و «همكارى»

سقراط به شاگردان خود توصيه مى كرد تا سخنان و كلمات خود را تعريف كنند.15 از اين رو، لازم است مقصود خود از تعاون و همكارى را بيان نماييم. آقاى دكتر باقر ساروخانى، صاحب كتاب دائرة المعارف علوم اجتماعى، «تعاون» را چنين تعريف مى كند: «هر كنش متقابل اجتماعى كه در آن افراد و يا گروه ها كار و فعاليت خود را به صورتى كموبيش سازمان يافته و با كمك متقابل به هم مى آميزند تا هدفى مشترك تحقق پذيرد.»16 دائرة المعارف بين المللى علوم اجتماعى «تعاون» را اين گونه تعريف مى كند: «تعاون عبارت از رفتارى مشترك است كه هدفى را دنبال مى كند و در نهايت، پاداش و نفعى مشترك در بر داشته باشد.»17

دكتر مرتضى فرهادى، «تعاون» را چنين تعريف مى كند: «همكارى همسويى كنش هاى دو يا تعداد بيش ترى از افراد براى رسيدن به اهداف و منافعى يگانه و يا اهداف و منافع غايى چندگانه است.»18

در اين مقاله، منظور از «تعاونى هاى اعتبار خانوادگى» همكارى يك شبكه از اقوام و خويشان به طور كاملاً داوطلبانه و خودجوش براى سپرده گذارى و تشكيل يك صندوق تعاون و اخذ وام با پشتوانه اعتماد متقابل و براساس نوبت مى باشد كه در ادامه شرح آن خواهد آمد:

«تعاونى اعتبار خانوادگى» چيست؟

اين تعاونى ها با عضويت يك شبكه خويشاوندى يا حداكثر افراد ديگرى خارج از شبكه خويشاوندى، كه مورد تأييد و اعتماد كامل شبكه مذكور مى باشند، تشكيل مى گردند. تعداد اعضاى اين تعاونى ها زياد نمى باشد; معمولاً از حداقل 20 تا حداكثر 100 نفر عضو دارند و در صورت تقاضاى جديد، اقدام به تشكيل تعاونى هاى اعتبار جديد مى گردد. خويشاوندان در نشستى خانوادگى، كه با يكديگر دارند، ابتدا مبلغى به عنوان سرمايه اوليه در اختيار فردى مورد اعتماد از بين خود قرار داده و ماهانه نيز مبلغى معيّن كه به طور جمعى روى آن توافق مى كنند، به حساب آن فرد واريز مى كنند. براساس مبلغى كه از محل سپرده هاى اوليه و پس اندازهاى ماهانه گرد مى آيد، افراد اقدام به اخذ وام قرض الحسنه مى كنند و اقساط اين وام را نيز براساس توافق جمعى مى پردازند. معمولاً باز پرداخت ده ماه مى باشد. در برخى موارد، به جاى آن كه يك نفر مسؤول اداره اين صندوق گردد، چند نفر از ريش سفيدان و معتمدان به عنوان هيأت مديره توسط اعضا برگزيده مى شوند. ميزان وام دريافتى افراد برابر ميزان سپرده آن ها در صندوق است و در برابر اخذ وام، وثيقه اى اعم از چك، سفته و سند دريافت نمى شود. مسؤول يا مسؤولان صندوق نيز سند تعهدآورى در برابر سپرده هاى دريافتى به اعضا نمى پردازند و كليه امور براساس اعتماد متقابل بين اعضا و مسؤولان صندوق انجام مى شود. براساس مطالعات انجام شده، نمونه اين تعاونى ها خودجوش در استان هاى تهران، اصفهان و فارس وجود دارد كه براى تشريح كامل تر كار اين تعاونى ها، يك نمونه از آن ها، كه در شهرستان نى ريز تشكيل گرديده است، ذكر مى گردد:

«صندوق بهوام»

1. تاريخ تأسيس: اين تعاونى اعتبار، كه در بين اعضا به «صندوق بهوام» مشهور است، در تاريخ 15/1/1378 تأسيس شده.

2. نحوه تشكيل: تعداد 28 نفر از اعضا، كه همگى با يكديگر رابطه خويشاوندى دارند، با اقتباس از صندوق هاى مشابه شهرستان زرين شهر اصفهان اقدام به تشكيل صندوق تعاون بهوام نموده اند. در زمان مطالعه بر صندوق مذكور، تعداد اعضا به 43 نفر رسيده بود كه مسؤول صندوق اظهار مى دارد بجز چهار نفر، كه توسط اقوام معرّفى شده اند، 39 نفر ديگر داراى رابطه نسبى و سببى خويشاوندى مى باشند.

3. سرمايه اوليه: 28 نفر اعضاى اوليه، هر كدام مبلغ 000/50 ريال (پنج هزار تومان) سرمايه گذارى و ماهانه نيز هر نفر مبلغ 000/20 ريال (دو هزار تومان) سپرده گذارى نموده اند. اعضاى بعدى هنگام عضويت به اندازه سپرده ساير اعضا موظّف به سرمايه گذارى بوده اند. براى مثال،اگركسى پس ازيك سال از تاريخ تأسيس شركت، متقاضى عضويت بوده، مبلغ000/290ريال پرداخت نموده است;000/50 ريال به عنوان سرمايه اوليهو000/240 ريال بابت سپره گذارى 12 ماهه. لازم به ذكراست كه اعضامى توانند براى بيش ازيك سهم سرمايه گذارى كنند.

4. نحوه اداره صندوق: 28 نفر اعضاى اوليه يك نفر را از بين خودشان، كه مغازه دار و با سواد است، به عنوان مسؤول صندوق انتخاب نموده و علاوه بر اعتمادى كه به وى داشته اند، او در جمع به كلام الله مجيد سوگند ياد كرده است كه به اعضا خيانت نكند و فى سبيل الله انجام وظيفه كند. وى سرمايه اوليه اعضا و سپرده هاى ماهانه را در حسابى نزد بانك كشاورزى به حساب شخصى واريز مى كند و از محل همين حساب، براساس نوبت و شرحى كه در ادامه خواهد آمد، به اعضا وام قرض الحسنه پرداخت مى كند. فعاليت مسؤول صندوق افتخارى است و هيچ گونه وجهى دريافت ننموده است. 15 نفر اعضاى بعدى نيز همگى مسؤوليت وى را تأييد كرده و با اصرار خود، به عضويت صندوق درآمده اند. مسؤول صندوق مى گويد: برخى ديگر از اقوام تقاضاى عضويت دارند كه به دليل آن كه كار زياد گسترده نشود، از آن ها عذرخواهى شده و تقاضاى عضويت آنان رد گرديده است.

5. نحوه پرداخت وام

ميزان وام در هر نوبت: سرمايه اوليه، كه از محل ملبغ 000/50 ريالى 28 نفر اعضا اوليه تشكيل شده، برابر با 000/400/1 ريال بوده كه در جمع اعضا، براساس قرعه كشى به يك نفر از اعضا وام داده شده است. پس از دريافت اقساط و همچنين سپرده هاى ماهانه، سقف وام در مرحله دوم 000/500 ريال در نظر گرفته شده كه براساس قرعه كشى، در اختيار چند نفراز اعضا قرار گرفته است.

در نوبت سوم، وضعيت مالى شركت بهتر شده و سقف وام به 000/000/1 ريال ارتقا يافته كه باز براساس قرعه، به اعضا پرداخته است. در نوبت چهارم، سقف وام 000/500/1 ريال در نظر گرفته شده و براساس ترتيبى كه اعضا در نوبت سوم وام دريافته داشته اند، اين بار نه براساس قرعه، بلكه براساس ليست قرعه كشى نوبت سوم وام دريافت كرده اند. اعضايى كه دو سهم يا بيش تر دارند به همان تعداد سهام در نوبت اخذ وام قرار مى گيرند; يعنى اگر عضوى در ابتدا 000/50 ريال پرداخته و ماهانه نيز 000/20 ريال سپرده گذارى نموده و پس از 15 ماه تقاضاى يك سهم جديد داشته، مبلغ 000/350 ريال يك جا به حساب صندوق واريز كرده كه 000/50 ريال به عنوان سرمايه اوليه و 000/300 ريال بابت سپرده 000/20 ريالى 15 ماهه است. چنين عضوى در همان زمان پرداخت وجه 000/350 ريالى در نوبت دريافت وام قرار داده مى شود. با اين حساب، سهم دوم ايشان به منزله يك عضو جديد است كه با پرداخت سرمايه و سپرده ماهانه به عضويت پذيرفته شده است. نوبت وام هر عضو كه فرا مى رسد مسؤول صندوق در بيست و پنجم ماه تلفنى به وى اطلاع مى دهد، اما زمان دريافت وام دهم ماه بعد مى باشد.

بازپرداخت وام: اعضا موظفند وام دريافتى را ده ماهه پرداخت كنند. وام گيرندگان در فاصله بيست و پنجم تا پنجم ماه بعد، بايد قسط خود را بپردازند. در صورت تأخير تا دو بار مسؤول صندوق تلفنى به آن ها ياداور مى شود و در صورتى كه تا مهلت مقرّر از پرداخت قسط امتناع ورزند، عضويت آن ها لغو مى گردد. از ابتداى تأسيس تاكنون دو نفر اقساط خود را نپرداخته اند كه عضويت آنان لغو شده است.

ذخيره وام: هرگاه نوبت دريافت وام عضوى فرا رسد و او نيازى به وام نداشته باشد، نوبت وى ذخيره مى شود و هر زمان كه تقاضا نمود، خارج از نوبت وام ذخيره شده در اختيارش قرار مى گيرد. برخى مواقع اعضا براى اين كه وام بيش ترى دريافت كنند، دو يا سه نوبت وام نمى گيرند، سپس كل وام ذخيره شده خود را يكجا دريافت مى كنند.

تقاضاى اخذ وام خارج از نوبت: اگر عضوى پيش از آن كه نوبتش فرا رسد، تقاضاى اخذ وام نمايد، بايد خود رأساً به عضوى كه نوبت اوست، مراجعه كندودرصورت موافقت طرفين،نوبتوى به متقاضى داده مى شود. در غيراين صورت، بايد تا زمان فرا رسيدن نوبت خود، صبر كند.

وثيقه وام: هيچ وثيقه اى از اعضا در برابر پرداخت وام دريافت نمى شود،بجز يك برگ تعهد پرداخت كه نمونه آن در ذيل آمده است:

در واقع، وثيقه وام اعتماد به يكديگر است.

كارمزد وام: كارمزد وام با توافق اعضا 2% تعيين شده كه همگى در حساب مسؤول صندوق موجود است و اعضا اعلام نموده اند به صورت وام بلاعوض در اختيار دو نفر از اعضايى كه توانايى مالى پايينى دارند، قرار گيرد.

سپرده گذارى در صندوق بدون انتظار دريافت وام: سه نفر از جمله 43 نفر عضو صندوق بهوام، سرمايه اوليه و سپرده گذارى ماهانه را انجام داده و اعلام داشته اند صرفاً به خاطر اين كه اجر و ثوابى معنوى نصيبشان شود و پس اندازى براى كفن و دفن خود در صندوق داشته باشند به اين كار مبادرت ورزيده اند.19

صندوق مزبور تا تاريخ 30/11/1380 مبلغ 000/400/116 ريال وام پرداخت نموده است و سپرده هر عضو 000/750 ريال مى باشد. مطالعات حاكى است كه در تعاونى هاى اعتبار خانوادگى مشابه در ساير استان ها ابتكارات ديگرى همچون سرمايه گذارى اقتصادى توسط تعاونى و كسب درآمد براى افزايش سرمايه نيز صورت گرفته است.

كاركرد تعاونى هاى اعتبار خانوادگى

الف. تحكيم روابط خويشاوندى

شبكه خويشاوندى20 كه در جامعه سنّتى از گستردگى و عمق زيادى برخوردار است، پس از انقلاب صنعتى21، به تدريج بسيارى از كاركردهاى خود را به نهادهاى رسمى يا ـ به اصطلاح جامعه شناختى ـ «گروه هاى ثانويه»22 محوّل نمود; يعنى در فرايند مدرنيته، خانواده و شبكه خويشاوندى محدود شدند و هر كاركردى از آن ها جدا و تجزيه گرديد و به يك نهاد اجتماعى واگذار شد. روابط عاطفى، معنوى، دوستى و شخصى كه از ويژگى هاى گروه هاى نخستين1 از جمله خانواده و شبكه خويشاوندى بود، جاى خود را به روابط غيرشخصى و غيرعاطفى و غير دوستانه داد. همبستگى سنّتى كاهش يافت و به نوعى همبستگى جديد يا به گفته اميل دوركيم24 (1917ـ1858)، جامعه شناس مشهور فرانسوى، به همبستگى انداموار25 تبديل شد. روابط انسانى، به خصوص مناسبات سنّتى، مبتنى بر اعتماد متقابل فرد و جمع سست شد. هرچند همبستگى نوين جانشين همبستگى ماقبل صنعتى گرديد، اما همبستگى نوين عارى از روح معنوى، انسانى و عاطفى بود و به گفته فردينان تونيس26، جامعه شناس آلمانى، روابط «گمين شافتى»27 به روابط «گزل شافتى»28 مبدّل گرديد; فرايندى كه در جامعه كنونى ايران رو به افزايش است و ميزان اعتماد فردى و جمعى در حال كاهش مى باشد. اگر ما همراه با فرايند توسعه به مبانى دينى و ملّى خود برگرديم و به احياى آن ها اقدام كنيم، ضمن حفظ فرهنگ بومى، به توسعه نيز دست خواهيم يافت.

تعاونى هاى اعتبار خانوادگى با توجه به اين كه اساس آن ها بر اعتماد متقابل و در نتيجه، روابط بيش تر خانوادگى و خويشاوندى استوار است، مى توانند كاركرد خوبى در اين زمينه ايفا كنند. اعضاى يك شبكه خانوادگى با ايجاد يك تعاونى و صندوق وام، رابطه خود را تقويت نموده، به طور جمعى نيازهاى مشترك خود را تأمين مى كنند.

ب. تقويت انسجام اجتماعى

با تحكيم روابط خويشاوندى، انسجام اجتماعى و در نتيجه، وفاق ملّى افزايش خواهد يافت. جوامع رو به توسعه يا در حال رشد، كه اصطلاحاً «جوامع در حال گذار» ناميده مى شوند، به دليل جدايى از ساخت سنّتى و عدم دست يابى به ساخت نوين، از انسجام پايينى برخوردارند و معمولاً يكى از دغدغه هاى رهبران چنين جوامعى حفظ انسجام اجتماعى است. اما تعاونى هاى اعتبار خانوادگى با توسعه روابط خويشاوندى، وفاق ملّى را افزايش داده، انسجام اجتماعى را سهل تر مى سازند.

ج. احياى سنّت هاى دينى

بايد گفت: تعاونى هاى اعتبار خانوادگى يكى از مصاديق بارز آيه شريفه "تعاونوا على البرِّ والتقوى و لا تعاونوا على الاثم و العدوان" (مائده: 2) مى باشند. كدام نيكى از توسعه قرض الحسنه و جلوگيرى از ابتلاى افراد به ربادادن و ربا خوردن بالاتر است؟ بيهوده نيست كه قرآن كريم اجرى مضاعف براى اين عمل خير برشمرده; آن جا كه مى فرمايد: «من ذا الذى يقرض اللّه قرضاً حسناً فيضاعفه له» (حديد:11)29

د. حذف ديوان سالارى هزينه بر

«بوروكراسى»30 يا ديوان سالارى، كه ماكس وبر31 (1864ـ1920)، جامعه شناس مشهور آلمانى، به شرح آن پرداخت، داراى ويژگى هايى همچون تخصصى شدن كارها، سلسله مراتب، رفتار غيرشخصى و صلاحيت و شايستگى است. اما معمولاً در جهان سوم مانعى در برابر توسعه قلمداد مى شود; زيرا ساختارهاى بروكراتيك در جهان سوم، دچار آسيب هاى زيادى از جمله صرف هزينه هاى غيرضرورى و اضافه هستند. حتى صندوق هاى قرض الحسنه، كه ساختارى ساده دارند، دست كم داراى هزينه ساختمان، اعم از احداث يا اجاره، هزينه هاى كاركنان، هزينه هاى جارى مانند آب، برق، گاز و تلفن مى باشند. اما تعاونى هاى اعتبار خانوادگى فاقد چنين هزينه هايى هستند و از بهرهورى و كارايى بالاترى برخوردارند.

هـ. توسعه تأمين اجتماعى32

تعاونى هاى اعتبار خانوادگى از يك مبناى دينى برخوردارند و از اين رو، هدف آن ها سودجويى نمى باشد. تحقيقات حاكى است كارمزد ارزانى كه دريافت مى دارند صرف امور خير و عام المنفعه مى كنند. از جمله مطالعه موردى بر «صندوق بهوام» حاكى است كه مبلغ 2% كارمزد دريافتى مقرّر گرديده به صورت بلاعوض در اختيار دو نفر از اعضايى قرار گيرد كه از نظر مالى ضعيف مى باشند.

خلاصه و نتيجه گيرى

تعاون و همكارى هميشه در زيست اجتماعى انسان ها وجود داشته است. همكارى ها و تعاونى هاى سنّتى و ماقبل مدرنيسم سرشار از عواطف انسانى و روح معنوى بودند، اما تعاونى هاى نوين چون داراى ساختارى رسمى هستند، فاقد اين ويژگى ها مى باشند. هرچند كشورهاى در حال توسعه روندى اجتناب ناپذير به عنوان گذار از سنّت به مدرنيسم را طى مى كنند و در اين فرايند، ارزش هاى سنّتى و معنوى و انسانى آن ها به تدريج كم رنگ مى شود، اما با اتّكا به فرهنگ بومى، به خصوص تعاليم اسلامى، مى توان ضمن حفظ معنويت ها به توسعه نيز دست يافت.

يكى از راه كارهايى كه مى تواند در جامعه ايران در راستاى دست يابى به اين هدف كاركرد خوبى ايفا كند، توسعه هميارى و همكارى سنّتى است كه از آن به عنوان «تعاونى هاى اعتبار خانوادگى» ياد شد. در اين تعاونى ها، افراد وابسته به يك شبكه خويشاوندى با سرمايه گذارى و پس انداز ماهانه، اقدام به تأمين يك صندوق قرض الحسنه غيررسمى مى كنند كه اساس آن بر اعتماد متقابل اعضا استوار مى باشد. اين تعاونى ها داراى كاركردهايى همچون تحكيم روابط خويشاوندى، تقويت انسجام اجتماعى، احياى سنّت هاى دينى، حذف ديوان سالارى هزينه بر و توسعه تأمين اجتماعى مى باشند.


  • پى نوشت ها

    1 عبدالرحمن بن خلدون، مقدّمه، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345، ص 225

    2 غلامعباس توسّلى، جامعه شناسى كار و شغل، تهران، سمت، 1375، ص 3

    3 ابن خلدون، پيشين ،ص 712

    4 KULA

    5 ر.ك: مرتضى فرهادى، «واره يا نوعى تعاونى سنّتى كهن زنانه در ايران»، فصلنامه علوم اجتماعى، دوره اول، ش 1و2، (1370)، ص 129ـ162

    6 براى اطلاع از كيفيت بنه و بنه دارى در ايران ر. ك: جواد صفى نژاد، بنه در ايران، تهران، اميركبير، 1368

    7 مرتضى فرهادى، پيشين، براى اطلاع از اين گونه همكارى هاى سنّتى در ايران ر.ك: نگارنده، «نتار يا تعاونى سنّتى اعتبار روستايى در ايران»، ماهنامه تعاون، ش 117، تهران، 1380، ص 41ـ43

    8 formal organization

    9 case study

    10 functions

    11 مرتضى فرهادى، نظريه هاى همكارى در كار انديشه ورزان و دانشمندان علوم اجتماعى و دلايل كم توجهى نسبى به آن»، فصلنامه تعاون روستايى و كشاورزى (دوره جديد)، سال هفتم، ش 1و2 (1373)، ص 45ـ74

    12 مرتضى فرهادى، نظريه هاى همكارى در كار انديشه ورزان و دانشمندان علوم اجتماعى و دلايل كم توجهى نسبى به آن»، فصلنامه تعاون روستايى و كشاورزى (دوره جديد)، سال هفتم، ش 1و2 (1373)، ص 50

    13 مرتضى فرهادى، نظريه هاى همكارى در كار انديشه ورزان و دانشمندان علوم اجتماعى و دلايل كم توجهى نسبى به آن»، فصلنامه تعاون روستايى و كشاورزى (دوره جديد)، سال هفتم، ش 1و2 (1373)، 50

    14 مرتضى فرهادى، نظريه هاى همكارى در كار انديشه ورزان و دانشمندان علوم اجتماعى و دلايل كم توجهى نسبى به آن»، فصلنامه تعاون روستايى و كشاورزى (دوره جديد)، سال هفتم، ش 1و2 (1373)، ص 54

    15 ويل دورانت، تاريخ فلسفه، ترجمه عباس زرياب خويى، تهران، شركت سهامى كتاب هاى جيبى، 1351، ص 13

    16 باقر ساروخانى، دائرة المعارف علوم اجتماعى، تهران، كيهان، 1370، ص 144

    17 International Encyclopedid of the Scoial Sciences,(The Mac Millan company, The Free Press, New York - London, Reprint Edition, 1972) vol.3-4, p. 384

    18 مرتضى فرهادى، فصلنامه تعاون روستايى و كشاورزى، (پيشين)، ص 50

    19 اين كار در برخى جوامع ديگر نيز مرسوم بوده و انجمن هايى تحت عنوان "انجمن هاى كفن و دفن" تشكيل مى شده كه ضمن انجام خدمات عام المنفعه، وظيفه كفن و دفن اعضا را عهده دار بوده اند. براى مطالعه بيش تر ر.ك: مهدى طالب، اصول و انديشه هاى تعاونى، تهران، دانشگاه تهران، 1376، ص 159

    20 kin ship networ

    21 industrial revolution

    22 secondary group

    23 primary group

    24 dur kheim

    25 organic solidarity

    26 Tonnies ferdinand

    27 gemein schaft

    28 gesell schaft

    29 همچنين سوره هاى بقره:245 / مائده: 12 / حديد: 18 / تغابن: 17 / مزمّل: 20

    30 bureacracy

    31 Max Weber

    32 social security