سيره سياسى اهل بيت(عليهم السلام)

سيره سياسى اهل بيت(عليهم السلام)

حسين عبدالمحمّدى

مقدّمه

تشكيل حكومت و به عهده گرفتن اداره امور جامعه از مواردى است كه نه تنها در هدايت انسان ها ـ كه هدف وحى و تشريع الهى است 1 نقش تعيين كننده دارد، بلكه در جهتِ زنده ماندن احكام و آيات الهى و نجات آن ها از انزوا، اندراس، دفن شدن و محبوس گشتن در كتب و كتابخانه از سهم ويژه اى برخوردار است.

از اين رو، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و خاندان گرامى اش(عليهم السلام)همواره در صدد تأسيس حكومت بودند و اين را مسئوليتى مهم از جانب خداى سبحان مى دانستند. امام صادق(عليه السلام) در اين باره مى فرمايد: «خداى عزّوجل پيغمبرش را به نيكى ادب نمود، وقتى تأديب او را به كمال رساند، فرمود: تو آراسته به اخلاق عظيم هستى. سپس امر دين و امّت را به او واگذارد تا بندگان او را رهبرى كند و به امّت نيز فرمود: آنچه را رسول به شما داد بگيريد و آنچه را از آن نهى كرد برحذر باشيد. آن گاه امام(عليه السلام)فرمود: رسول خدا(صلى الله عليه وآله)به وسيله روح القدس استوار، موفّق و مؤيّد شده بود. از اين رو، در سياست و رهبرى امت دچار لغزش و خطا نشد.»2

ائمه اطهار(عليهم السلام) هم كه حامل امانت هاى رسالت بودند اين مسئوليت را بر عهده داشتند. على(عليه السلام)مى فرمايد: «آنچه را خدا به رسولش تفويض كرده، به ما نيز تفويض نموده است.»3

به عبارت ديگر، اهل بيت پيامبر اكرم(عليهم السلام)به منزله جان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)بودند و تحت تعليم و تأديب الهى و با تأييد و تسديد فرشتگان به مقام خُلق عظيم رسيدند. در نتيجه، آن ها نيز سياست مداران بندگان خدا گرديده اند: «وَ ساسَةَ العِباد و اَركانَ البلاد.»4

بررسى دقيق و واقع گرايانه و ملاحظه شرايط زمانى و مكانى نشان مى دهند موضع گيرى هر امامى در عصر خود معقول ترين و پسنديده ترين روشِ ممكن بود و هر حركت و موضع گيرى ديگرى غير از آن ممكن بود ضربه جبران ناپذيرى به اسلام و تشيّع وارد كند. كلام اميرالمؤمنين(عليه السلام) به فاطمه زهرا(عليها السلام) ـ كه اگر مى خواهى صداى اذان باقى بماند بايد صبر كنيم 5 نمونه كوچكى از آن هاست.

از منظر اهل بيت(عليهم السلام)، سياست عين ديانت است. گواه اين مدعا سيره اهل بيت(عليهم السلام) است; هر يك از آن ذوات مقدّس در تدبير امور جامعه و به دست گرفتن حكومت، در حدّ توان تلاش و كوشش كرد. از اين رو، كسانى كه سياست را جداى از ديانت مى دانند، نمى توانند مدّعى پيروى از اهل بيت(عليهم السلام)باشند. علاّمه جوادى آملى در اين باره مى نويسد: «عهدنامه مالك اشتر نخعى ـ كه حقاً اصول سياسى اسلام ناب محمّدى(صلى الله عليه وآله) و علوى(عليهم السلام)است ـ با نغمه ناموزون جدايى دين از سياست چگونه قابل جمع است؟

چطور ممكن است اقدام رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) براى تشكيل حكومت اسلامى در اولين فرصت ممكن پس از هجرت، و تلاش اميرالمؤمنين(عليهم السلام)براى تصدّى امر خلافت پس از رحلت آن حضرت را ديد و تصوير صحيحى از اسلام منهاى سياست ارائه داد؟! چطور مى توان موضع گيرى اميرالمؤمنين و امام مجتبى(عليهم السلام)در مقابل معاويه و موضع گيرى حسين بن على(عليه السلام)در مقابل معاويه و فرزنـد سگ بازش يزيد و نيز موضع گيرى ساير ائمّه(عليهم السلام)در مقابل سلاطين و حكّام جور را شاهد بود و شعار جدايى دين از سياست را همراه با شعار پيروى از آن ذوات مقدّس سر داد؟! چگونه مى توان كلام امام رضا(عليه السلام) را در مسجد جامع مرو، با جدايى دين از سياست جمع كرد؟!...

در حالى كه سياست مداران براى نابودى دين خدا، انحراف آن و خام كردن بندگان خدا، هر روز و هر لحظه نقشه اى جديد مى كشند و طرحى نو در مى اندازند، آيا مى توان بدون دخالت در سياست و بدون آشنايى با اصول سياست و حتى سياسيّون، قائم به امر خدا، خيرخواه بندگان او و حافظ دينش بود؟»6

نكته ديگر اين است كه اهل بيت(عليهم السلام) اصول سياست خود را بر اساس بينش توحيدى استوار ساخته بودند. از اين رو، به محورهايى مانند تصحيح روابط فردى و اجتماعى، قيام به قسط و عدل، ترجيح غير بر خويشتن و نجات انسان ها از قيد بندگى غير خدا توجه خاصى داشتند. آنان بر خلاف غدّاره بندان سياسى كار، مردم و بيت المال را امانت الهى مى دانستند و هرگز اصول اخلاقى و انسانى را براى حاكميت يافتن زير پا نمى گذاشتند.

حكومت اسلامى، كه توسط پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام)و امام حسن(عليه السلام) برپا شد، هرچند متأسفانه بسيار كوتاه بود. اما نمونه كامل حكومت دينى بود. گرچه اين اولياى الهى در مدت حكومت خويش به علت كارشكنى ها و توطئه هاى متعدد داخلى و خارجى، نتوانستند به همه آرمان هاى اصلاحى خود دست يابند، اما بى شك، در ارائه الگوى حكومتى بر مبناى تعاليم اسلام و منطبق با معيارهايى كه در اين آيين معرفى شده اند توفيق كامل داشتند.

بيان ويژگى ها و برجستگى هاى حكومت درخشان آن حضرات از حدّ اين بحث فشرده بيرون است، اما به خطوط برجسته سيره حكومتى آن بزرگواران ـ به عنوان شاخصه اى روشن ـ كه بسيار آموزنده و سازنده است، به اختصار اشاره مى شود:

الف. قدرت; ابزار خدمت

از منظر اهل بيت(عليه السلام) قدرت و منصب ابزارى براى «برقرارى عدالت» و «احقاق حق» و نابودى «باطل» و برپا ساختن دين خدا است. آنان منصب دولتى و رياست را به ديده «شكار» و «لقمه چرب» و «سفره آماده» نمى نگرند. از اين رو، در واگذارى سمت و منصب و مديريت به تشنگان قدرت سخت پرهيز مى كردند. آنان هرگز براى رسيدن به قدرت، خدعه، خيانت و جنايت نمى كردند.

مطالعه تاريخ زندگى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشانگر اين است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در روزگارى كه در مدينه قدرت بزرگى پديد آورده بود، تمام سعيش برقرار ساختن عدالت و احياى ارزش هاى الهى و انسانى بود و هرگز به منصب و قدرت به عنوان يك هدف نگاه نمى كرد، بلكه آن را ابزارى مى دانست براى هدف مذكور.

على(عليه السلام) نيز اساساً علت پذيرش خلافت را بر هم خوردن عدالت در جامعه اسلامى شمرد و فرمود: «اگر نه اين بود كه جمعيت بسيارى گرداگردم را گرفته و به يارى ام قيام كرده اند ـ و از اين نظر حجت تمام شده است ـ و اگر نبود عهد و مسئوليتى كه خداوند از دانشمندان (هر جامعه) گرفته كه در برابر شكم بارگى ستمگران و گرسنگى ستم ديدگان سكوت نكنند، مهار شتر خلافت را رها مى ساختم و از آن صرف نظر مى نمودم و آخر آن را با جام آغازش سيراب مى كردم. (آن وقت) خوب مى فهميديد كه دنياى شما (با همه زينت هايش) در نظر من بى ارزش تر از آبى است كه از بينى گوسفندى بيرون مى آيد.»7

همچنين على(عليه السلام) مى فرمود: «بار خدايا، تو مى دانى آنچه از ما سرزد، نه براى همچشمى بود و نه رقابت در قدرت و نه خواستيم از اين دنياى ناچيز افزون به چنگ آوريم، بلكه مى خواستيم نشانه هاى دين تو را، كه دگرگون شده بود، بازگردانيم و بلاد تو را اصلاح كنيم تا بندگان ستمديده ات در امان بمانند و حدودى كه تعطيل شده بودند جارى گردند.»8

در جاى ديگرى فرمود: «خدايا، تو مى دانى من فرمانروايى و نشستن بر كرسى پادشاهى و رياست را اراده نكرده ام، و آنچه اراده كرده ام تنها برپاداشتن حدود تو و تحقق شرع تو و قرار دادن امور در جاى خود و رساندن حقوق به صاحبان آن ها و حركت بر روش پيامبر(صلى الله عليه وآله) و هدايت گم راه به انوار توست.»9

و به اشعث بن قيس، والى آذربايجان، نوشت: فرماندارى براى تو شكار (و وسيله آب و نان) نيست، بلكه امانتى است در گردنت. آنكه تو را بدين كار گمارده نگهبانى امانت را به عهده ات واگذارده است. درباره رعيت حق ندارى استبداد به خرج دهى.»10

اميرمؤمنان(عليه السلام) وقتى به كوفه آمد، مسلمانان را جمع كرد و فرمود: «اين اموال من است و اين غلام و مركب من. اگر وقت رفتن از كوفه بيش از اين بردم، بدانيد به شما خيانت كرده ام.»11

ب. ساده زيستى در عصر حاكميت

پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) و خليفه اش حضرت على(عليه السلام) در مقام قدرت، در نهايت سادگى زندگى مى كردند و كارگزارانشان را نيز به ساده زيستى و اعتدال در زندگى توصيه مى نمودند. بى توجهى آن اولياى الهى به جاذبه هاى دنيا و وارستگى از دل بستگى هاى مادى از جالب ترين ويژگى هاى شخصيتى آنان و از برجسته ترين نقاط سيره حكومتى ايشان است.

على(عليه السلام) در ستايش زهد، به زندگى پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)اشاره مى كند و مى فرمايد: «كافى است كه روش پيامبر(صلى الله عليه وآله) را سرمشق خويش قرار دهى. او سرمشق توست در بى ارزش بودن دنيا و رسوايى ها و بدى هايش; اينكه دنيا از او گرفته شده، اما براى ديگران مهيّا گرديده; او از پستان دنيا جدا گشته و از زخارف و زيبايى هاى آن كنار رفته است.»12

امام على(عليه السلام) سيره پيامبر را در اين مورد چنين مى ستايد: «اين سيره مسلّم رسول خداست ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ كه نشسته بر خاك غذا مى خورد، نشست و برخاستى بردهوار داشت، خود به دست خويش پينه بر كفش مى زد و جامه اش را وصله مى كرد و بر الاغ برهنه مى نشست و ديگرى را نيز بر پشت مى نشاند. روزى پرده اى رنگين و پرنقش و نگار بر در خانه آويخته ديد. به يكى از همسرانش فرمود: "آن را از برابر ديدگانم دور بدار. هرگاه نگاهم بدان مى افتد، به ياد دنيا و زرق و برقش مى افتم." بدين سان، روى دل از دنيا برتافت و ياد آن را از صفحه جانش زدود. همواره دوست داشت جاذبه هاى دنيا از نگاهش پنهان بمانند، مبادا از آن پيرايه اى برگيرد يا جاودانه اش انگارد و به جايگاه و مقام خاص از آن دل ببندد و بدين سان، دنيا را از صفحه جان و از خانه قلب بيرون راند و بر هر چه دنيايى بود، چشم فرو پوشيد. آرى! چنين است كه هر كه به راستى چيزى را منفور شمارد، نگاه و ياد آن را نيز ناخوش دارد.»13

سيره حضرت رسول(صلى الله عليه وآله) ساده زيستى بود و در زمانى كه مسلمانان از لحاظ اقتصادى در تنگنا نبودند، نيز آن را رعايت مى كرد. امام باقر(عليه السلام) درباره ويژگى پيامبر به محمّد بن مسلم مى فرمايد: «اى محمد! شايد پيش خود فكر مى كنى كه پيامبر در سراسر زمان پيامبرى خود سه روز پشت سر هم از نان گندم سير شد. نه، به خدا كه چنين نيست. از زمان بعثت تا زمان رحلت، سه روز پياپى از نان گندم سير نخورد. البته نمى گويم كه به آن دست رسى نداشت، حتى حضرت زمانى يكصد شتر به عنوان جايزه به يك نفر بخشيد. اگر مى خواست بخورد، مى خورد.»14

پيامبر(صلى الله عليه وآله) به عنوان حاكم اسلامى، نه تنها با زندگى ساده خود، الگوى نيكويى براى همگان است، بلكه خانواده و خاندان وى نيز بايد اسوه خانواده ها و خاندان ها باشند. از همين رو بود كه خداوند، زنان پيامبر را ميان زندگى با پيامبر و تحمّل سختى هاى ساده زيستى و يا طلاق و جدا شدن از ايشان مخيّر كرد: (يا أيُّها النبيُّ قُل لازواجكَ اِن كُنتنّ تُردنَ الحياةَ الدُّنيا و زينتَها فتعالينَ اُمتّعكُنَّ و اُسرّحكنَّ سراحاً جميلا و اِن كُنتنّ تُردنَ اللّهَ و رسولَه والدّار الآخرةَ فاِنّ اللّهَ أعدَّ للمحسناتِ مِنكنّ أجراً عظيماً)(احزاب: 30); اى پيامبر، به همسرانت بگو: اگر زندگى دنيا و زرق و برق آن را مى خواهيد، بياييد هديه اى به شما بدهم و شما را به طرز نيكويى رها سازم و اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را خواستاريد، خداوند براى نيكوكاران شما پاداشى عظيم آماده ساخته است.

در شأن نزول آيه مزبور گفته اند: «در برخى جنگ ها، كه غنيمت هاى فراوانى به دست مسلمانان افتاد، همسران پيامبر درخواست هاى گوناگونى داشتند. زينب، دختر جحش، بُرد يمانى; حفصه لباس مصرى; ميمونه، حُلّه; جويريه، لباس مخصوص; وسوده، گليم خيبرى درخواست كرده بودند. آنان كه در خانه پيامبر زندگى ساده اى داشتند، خواهان زندگى پر زرق و برق مادى بودند، اما پيامبر به امر خدا قاطعانه در برابر اين خواسته ها ايستاد و آنان را ميان ماندن و رفتن مخيّر ساخت: يا خانه پيامبر را ترك كنند، هر طور خواستند زندگى كنند، و يا بمانند و با زندگى ساده پيامبر بسازند.15

حضرت على(عليه السلام) به عثمان حنيف نوشت: «آگاه باش! هر مأمومى پيشوايى دارد كه بايد به آن اقتدا كند و از نور دانشش بهره گيرد. بدان! امام شما از دنيايش به همين دو جامه كهنه و از غذاها، به دو قرص نان اكتفا كرده است. البته شما را ياراى آن نيست كه چنين كنيد، ولى مرا به پارسايى و مجاهدت و پاك دامنى و درستى يارى دهيد. به خدا سوگند! از دنياى شما پاره زرى نيندوخته ام و از همه غنايم آن مالى ذخيره نكرده ام. و به جاى اين جامه، كه اينك كهنه شده است، جامه اى ديگر آماده نساخته ام.»16

همچنين فرمود: «خداوند مرا امام خلقش قرار داد و بر من واجب نمود كه نفسم و طعام و شراب و لباسم را در حدّ ضعيفان از مردم قرار دهم تا آنكه فقير به من اقتدا كند و ثروتمند طغيان نكند.»17

عبدالله بن ابى رافع نقل مى كند كه روزِ عيدى نزد اميرالمؤمنين(عليه السلام)رفتم. ايشان كيسه اى چرمى را كه درِ آن مهر شده بود، آورد و باز كرد. در آن نان جوى خشك و خرد شده بود. حضرت آن را خورد. از ايشان پرسيدم: چرا درِ كيسه را مهر كرده ايد؟ فرمودند: «خوف آن داشتم كه پسرانم آن را به روغن آغشته كنند.»18

ج. شايستگى معنوى و جسمى; معيار گزينش كارگزاران

معيار مورد تأكيد اهل بيت(عليهم السلام) در انتخاب كارگزاران و نمايندگان حكومت، تقوا، سابقه خوب، توانايى مديريت، پاى بندى به ارزش هاى دينى و ساير ملاك هاى شايسته بود. آنچه هرگز براى آن حضرت در انتخاب مديران و مسئولان اهميت نداشت، ملاك خويشاوندى و قوم گرايى بود; چنان كه اصحاب خاص پيامبر(صلى الله عليه وآله)، سلمان فارسى، بلال حبشى، ابوذر غفارى و عمّار ياسر، هر يك از يك منطقه و نژاد بودند. وقتى آيه زكات نازل شد،19 چون سهمى براى كاركنان جمع آورى زكات قرار داده شد، عده اى از بنى هاشم نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله)آمدند و از آن حضرت تقاضا كردند كه به سبب خويشاوندى، جمع آورى زكات را به آنان واگذار نمايد. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به آنان فرمود: «صدقه و زكات بر من و بنى هاشم حرام است»; يعنى نه تنها به سراغ زكات نياييد، بلكه انتظار آن را هم نداشته باشيد كه از كارمندان جمع آورى آن شويد. سپس فرمود: «آيا گمان مى كنيد من ديگران را بر شما ترجيح مى دهم؟ خير، بلكه من خير و صلاح شما را مى خواهم.»20

در ميان 51 نماينده و كارگزار على(عليه السلام) چهره هايى از مهاجران و انصار، يمنى ها، نزارى ها، هاشمى و غيرهاشمى، عراقى، حجازى پير و جوان به چشم مى خورد. اما در ميان اين تعداد، كسى به نام حسن و حسين و محمّدبن حنيفه و عبدالله بن جعفر (همسر حضرت زينب و داماد امام) به چشم نمى خورد، با آنكه آنان، هم از نظر سنّى و هم از نظر شايستگى، امكان پذيرش مسئوليت و مديريت را داشتند و در مواقع خطر و جنگ نيز ايفاى نقش مى كردند. اما حضرت پرهيز داشت كه بستگانش را در امور دولتى دخالت دهد.

ممكن است سؤال شود: چرا امام على(عليه السلام)از افراد لايق و شايسته هاشمى و علوى صرف نظر كرد؟ زيرا عصر عثمان، مسلمانان شاهد حاكميت يافتن خاندان اموى بودند. از اين رو، نسبت به اين مسئله حساسيت زيادى داشتند.

د. احترام به افكار عمومى

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در موضوع هايى كه به وسيله وحى و نصّ قاطع، حكم آن معيّن شده بود، اعم از عبادات و معاملات توقيفى، چه براى خود و چه ديگران، حق مداخله و اظهار نظر قايل نبود. اين دسته از احكام بدون چون و چرا و با تمام حدود مقرّر مى بايست اجرا شود و تخلّف از آن كفر به خدا محسوب مى گردد: (و مَن لم يَحكُم بِما اَنزلَ اللّهُ فاولئكَ هُم الكافرونَ) (مائده: 44)

اما به تعبير شهيد صدر، در «منطقة الفراغ» يعنى در مواردى كه حكمى از جانب شارع مقدّس براى آن تعيين نشده بود، در مسائل فردى افراد آزاد بودند مستقلا تصميم بگيرند و كسى حق مداخله در كارهاى خصوصى ديگرى را نداشت. در مسائل مربوط به جامعه هم حق اظهارنظر براى همه محفوظ بود. با اينكه پيامبر فكر سيّال و هوش سرشارش در تشخيص مصالح امور بر همگان برترى داشت، هرگز با تحكّم و استبداد رأى، به افكار مردم بى اعتنايى نمى كرد. نظر مشورتى ديگران را مورد مطالعه و توجه قرار مى داد و دستور قرآن مجيد را در عمل اجرا مى كرد و مى خواست مسلمانان اين سنّت را نصب العين قرار بدهند.

در جنگ بدر، در سه مرحله اصحاب خود را به مشاوره دعوت كرد و فرمود: نظر خودتان را ابراز كنيد; اول درباره اينكه اصلا به جنگ با قريش اقدام كنند يا آنان را به حال خود ترك كرده، به مدينه باز گردند، همگى جنگ را ترجيح دادند و ايشان تصويب فرمود. دوم محلّ اردوگاه را به معرض مشورت گذارد. نظر حبّاب بن منذر مورد تأييد واقع شد. سوم درباره اينكه با اسيران جنگ چه رفتارى بشود، به شور پرداخت. بعضى كشتن آنان را ترجيح دادند و برخى نظر دادند: آنان را در مقابل فديه آزاد كنند، و رسول اكرم(صلى الله عليه وآله)با گروه دوم موافقت كرد.

در جنگ اُحُد، درباره روش مبارزه به مشورت پرداخت كه در داخل شهر بمانند و به ايجاد استحكامات دفاعى بپردازند و يا در بيرون شهر اردو بزنند و جلوى هجوم دشمن را بگيرند، كه راه دوم تصويب شد.

در جنگ احزاب، جلسه شورا تشكيل داد كه در خارج مدينه آرايش جنگى بگيرند يا در داخل شهر به دفاع بپردازند. پس از تبادل نظر، بر اين شدند كه كوه «سلع» را تكيه گاه قرار داده و در پيشاپيش جبهه جنگ، خندق حفر كنند و مانع هجوم دشمن شوند.

در غزوه تبوك، كه امپراتور روم از نزديك شدن مجاهدان اسلام به سرحد سوريه به هراس افتاد بود، چون به لشكر خود اعتماد نداشت، به جنگ اقدام نمى كرد. رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) به مشورت پرداخت كه آيا پيشروى كنند يا به مدينه برگردند. بنا به پيشنهاد اصحاب، مراجعت را ترجيح داد.

اميرمؤمنان(عليه السلام) نيز در موارد متعددى در امور مهم اجتماعى، با اصحاب خويش مشورت كرده است. آن حضرت(عليه السلام)پس از اطلاع از حركت بيعت شكنان به جانب بصره، ابن عبّاس، محمّد بن ابى بكر، عمّار و سهل بن حنيف را فراخواند و آنان را در جريان حركت و مسير اين گروه قرار داد. محمّدبن ابى بكر گفت: اى اميرالمؤمنين، آن ها چه مى خواهند؟ حضرت تبسّمى كرد و فرمود: آن ها به خون خواهى عثمان برخاسته اند. محمّد گفت: به خدا سوگند، جز آن ها او را نكشتند. سپس اميرالمؤمنين(عليه السلام)فرمود: اكنون نظريه خود را در اين باره بگوييد تا بشنوم.

عمّار گفت: رأى درست اين است كه به جانب كوفه حركت كنيم، مردم آنجا پيرو ما هستند و اين قوم آهنگ بصره دارند.

ابن عبّاس گفت: اى اميرالمؤمنين، نظر من اين است كه نخست كسانى را به كوفه بفرست تا براى تو بيعت بگيرند و نامه اى به ابوموسى اشعرى بنويس كه بيعت كند، سپس به كوفه حركت كنيم و پس از رسيدن به كوفه، باشتاب پيش از آنكه آن قوم به بصره برسند اقدام نماييم. همچنين بايد نامه اى به ام سلمه بنويسى كه همراه تو حركت كند. در اين كار البته براى تو نيرو و قوّتى خواهد بود.

اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمود: من خود با كسانى كه مرا همراهى مى كنند به تعقيب ايشان در مسير مى پردازم، اگر در راه به آنان برسم فرو مى گيرمشان، و اگر به آنان نرسيدم به مردم كوفه نامه خواهم نوشت و از شهرها نيروى كمكى خواهم خواست و به سوى آنان خواهم رفت. اما در مورد ام سلمه، من بيرون آوردن او را از خانه اش روا نمى بينم، هر چند آن دو مرد نسبت به عايشه چنان رفتار كردند.21

عبدالله بن عبّاس پس از جنگ جمل به سمت استاندارى بصره منصوب شد و تا سال چهلم هجرى در اين سمت باقى ماند. او از مشاوران و ياران حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود و ديدگاه هاى خود را در ارتباط با مسائل سياسى به على(عليه السلام)ارائه مى داد. در مواردى حضرت نظر ابن عبّاس را مورد توجه قرار مى داد.22

اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) همگى پايبند و متعهد به مشورت بودند. حسن بن جهم مى گويد: نزد حضرت رضا(عليه السلام)بوديم كه صحبت پدر گرامى ايشان شد، حضرت فرمود: «با آنكه عقلى چون عقل او نبود و عقلش برتر از همه بود، اما گاهى با خدمت كار سياه سودانى خويش مشورت مى كرد.» به امام عرض شد: «آيا شما هم با چنين فردى مشورت مى كنيد؟» حضرت فرمود: «آرى، چه بسا خداوند تبارك و تعالى، حق و آنچه ما مى خواهيم را، بر زبان او جارى مى سازد.»23

هـ. استخدام وسيله توسط اهل بيت(عليهم السلام)

بر خلاف بسيارى از زمامداران بشرى، اهل بيت(عليهم السلام) «هدف» را توجيه گر وسيله نمى دانستند. و براى نيل به مقاصد خويش، كه عالى و مقدّس هم بودند، استفاده از هر وسيله اى را جايز نمى شمردند. در اينجا، به چند نمونه اشاره مى شود:

1. هنگامى كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به گفتوگو با قبيله «بنى عامره» پرداخت و آنان را به اسلام دعوت كرد، يكى از بزرگان آنان به نام بحيرة بن فراس گفت: «اگر ما با شما بيعت كنيم و دعوت شما را بپذيريم و خدا شما را بر دشمنانت پيروز گرداند، قول مى دهى كه جانشينى تو از آن ما باشد؟»

حضرت فرمود: «اين امر مربوط به خداست و آن را هر جا بخواهد، قرار مى دهد.» وى با تعجب و انكار پاسخ داد: ما در راه تو رو در روى قبايل عرب قرار بگيريم و سينه سپر كنيم، و آن گاه كه خدا تو را پيروز گردانيد، كار به دست ديگرى بيفتد؟ ما نياز به آيين شما نداريم!24

نقل شده است كه چنين برخورد و پيشنهادى از ناحيه قبيله «كنده» نيز صورت گرفت و پاسخ پيامبر هم همان پاسخ بود.25

اين پاسخ و موضع گيرى پيامبر، از دو جهت در خور توجه است:

نخست تأكيد پيامبر بر اينكه امر جانشينى او مربوط به خداست.

دوم اينكه پيامبر حاضر نشد وعده اى بدهد كه وفاى به آن از عهده او خارج است. گرچه مسلمانى يك قبيله بزرگ در آن زمان بسيار مهم بود، اما پيامبر در امر تبليغ و دعوت از ابزار غير اخلاقى سود نجست.

2. به آن حضرت گفته شد: با يارى گرفتن از مشركان به جنگ مشركان برود، ولى پيامبر با وجود اينكه حتى به يك تن در پيشبرد هدف الهى اش سخت محتاج بود، اين پيشنهاد را نپذيرفت و فرمود: «لا اَسْتَنصُر بمشرك»26 اين سخن را پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در جنگ «اُحد»، كه سخت نيازمند كمك بود، فرمود.

واقدى آورده است كه وقتى پيامبر به «سر ثنيّه»27 رسيد، متوجه گروهى سپاه خشن شد كه با بانگ و فرياد پيش مى آمدند. فرمود: اين ها چه كسانى اند؟ گفتند: هم پيمانان يهودى عبدالله بن اُبّى. رسول خدا(صلى الله عليه وآله)فرمود: «لا يُسْتَنْصَرُ بِاَهلِ الشركِ على اهلِ الشركِ»;28 از مشركان براى مقابله با مشركان يارى خواسته نمى شود.

3. ابراهيم پسر رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از ماريه قبطيّه، كه بسيار مورد علاقه آن حضرت بود، در هجده ماهگى از دنيا رفت. بر حسب تصادف، همان روز خورشيد گرفت. مسلمانان گفتند: گرفتن خورشيد هماهنگى عالم بالا با عالم پايين و رسول خدا بوده است. خورشيد به سبب آنكه فرزند پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله)از دنيا رفته، گرفته است. پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه نمى خواست از نقاط ضعف و جهالت مردم براى جذب آنان به اسلام استفاده كند، در برابر اين احساسات سكوت نكرد و نگفت كه خود مردم اين گونه فهميده اند; بنابراين، من هم ساكت باشم، هدف را ببينم; وسيله هر چه مى خواهد باشد. بر منبر رفت و مردم را آگاه كرد و فرمود: خورشيد گرفته است، ولى براى از دست رفتن فرزند من نبوده است. او با اين عمل، اين منطق نادرست را رد كرد.29

از امام كاظم(عليه السلام) روايت شده است كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بر منبر رفت و پس از حمد و ثناى خدا فرمود: «ايّها الناسُ اِنّ الشمسَ والقَمَر آيتان من آياتِ اللّهِ، يَجريانِ بامرِه مُطيعانِ له، لا ينكسفانِ لموتِ اَحَد و لا لحياتِهِ، فاذا انكسفا صَلُّو»;30 مردم! بى گمان خورشيد و ماه دو آيه از آيات خدايند كه به فرمان او در حركتند و مطيع اويند و براى مرگ و زندگى كسى نمى گيرند، پس چون گرفتند، نماز گزاريد.

4. شيخ طوسىبه اسناد خود از جَبَلَة بن سُحَيْم31 از پدرش نقل كرده است كه پس از بيعت مردم با اميرمؤمنان على ابن ابى طالب(عليه السلام) به حضرت خبر دادند كه معاويه از بيعت خوددارى كرده و گفته است كه وى حكومت مرا در شام با آنچه عثمان مرا بر آن حاكم كرده بود بپذيرد و تأييد كند، با او بيعت خواهم كرد. سپس مُغِيرَة بن شُعْبَه32 نزد امام آمد و گفت: معاويه كسى است كه شما او را خوب مى شناسيد و عثمان پيش از شما او را حاكم شام و والى آن نواحى قرار داده است. صلاح شما در اين است كه بگذاريد معاويه والى بماند تا اوضاع استوار شود و حكومت شما پا بگيرد. وقتى اوضاع روبه راه شد، او را عزل كنيد. امام(عليه السلام)فرمود: خداى بزرگ نمى خواهد و راضى نيست كه او حتى يك شب بر مردم مسلمان حاكم باشد. خداوند به من اجازه نمى دهد كه حتى يك شب او را والى مسلمانان گردانم. سپس اين آيه را تلاوت كرد: (وَ مَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلّينَ عَضُداً)(كهف: 51); و من هرگز گم راه كنندگان را يار و مددكار نگرفتم.

آن گاه فرمود: ليكن كسى نزد او مى فرستم و او را به آنچه از حق در اختيارم هست، فرا مى خوانم. پس اگر پذيرفت، همچون ديگر مسلمانان خواهد بود كه سودشان سود او و زيانشان زيان اوست و اگر نپذيرفت، به حكم خدا واگذارش مى كنم.33

عبداللّه بن عبّاس مى گويد: من در سال 35 هجرت از جانب عثمان اميرالحاج بودم. موقعى كه از حج مراجعت كردم، مردم با على بيعت كرده بودند. من به قصد شرفيابى نزد على رفتم. گفتند: مُغِيرَة بن شُعبَه با على خلوت كرده است. تأمّل كردم تا از خدمت على بيرون آمد و من شرفياب شدم. پرسيدم اين مرد چه مى گفت؟ اميرمؤمنان گفت: نوبت اول آمد و گفت: نامه اى به عبداللّه بن عامربن كُرَيز34 و نامه اى به معاوية بن ابى سفيان و نامه هايى به ساير عمّال و كارگزاران عثمان بفرست و آنان را در پست استاندارى خودشان ابقا كن تا براى تو از مردم بيعت بگيرند; زيرا آنان مى توانند شهرها را آرام كنند و مردم را رام سازند. بعد كه اوضاع حكومت آرام گرفت، هر كه را مى خواهى معزول كن. من به او گفتم: به خدا سوگند كه اگر براى يك ساعت از روز باشد، آنان را ابقا نمى كنم و آنان را و مانند آنان را به حكومت نمى فرستم. من به خاطر رضايت مردم سازش نمى كنم. مُغيرَه گفت: پس لااقل هر كه را مى خواهى عزل كن، اما معاويه را در حكومت شام ابقا كن; زيرا مردم شام در اطاعت اويند و معاويه مردى جسور و بى باك است. از نظر مردم نيز حجت و بهانه دارى; زيرا عمربن خطاب، كه نزد مردم موجّه است، او را بر همه شامات به حكومت منصوب كرده بود. من به مُغيرَه پاسخ دادم: نه به خدا، حتى براى دو روز هم معاويه را در حكومت شام ابقا نخواهم كرد. امروز براى نوبت دوم نزد من آمد و گفت: من پيشنهادى كردم كه شما نپذيرفتيد; بعد كه با خودم بيشتر انديشه كردم، متوجه شدم كه حق با شماست. سزاوار نيست كه در كار خلافتت خدعه و نيرنگ روا دارى و پرده پوشى و دورويى كنى. بهتر همان است كه عمّال عثمان را عزل كنى و از كارگزاران مطمئن يارى جويى; زيرا خداوند شرّ آنان را كفايت كرده است و اكنون شوكتى ندارند.

ابن عبّاس مى گويد: من به اميرمؤمنان گفتم: در نوبت اول خيرخواهى كرده است و در اين نوبت، از روى بدخواهى نظر داده است. تو خودت مى دانى كه معاويه و يارانش اهل دنيايند. اگر آنان را در پست خودشان ابقا كنى، براى آنان تفاوتى ندارد كه خليفه مسلمين تو باشى يا ديگران، اما اگر آنان را عزل كنى خواهند گفت: على در قتل عثمان شركت داشته و خلافت را بدون مشورت قبضه كرده است. در نتيجه، مردم سامان خود را بر مى شورند و عراق را هم بر تو تنگ مى سازند; زيرا من از طلحه و زبير هم ايمن نيستم.

اميرمؤمنان گفت: به خدا سوگند كه من نيز مى دانم صلاح دنياى من همان است كه عمّال عثمان را ابقا كنم، اما تكليف من با آن شناختى كه از عمّال عثمان دارم، به من امر مى كند كه هيچ گاه آنان را مهلت ندهم. اگر پذيراى دستور شدند كه خير و صلاح خود را جسته اند، و اگر پذيراى فرمان نشدند، سروكار آنان با شمشير است.35

مى گويند بعدها مُغِيرَه بن شُعْبَه مى گفت: من اولين نوبت خيرخواه على بودم و چون خيرخواهى مرا نپذيرفت، نوبت دوم او را اغوا كردم و رأى خام او را تقويت و تأييد كردم. مُغِيرَة بن شُعْبَه پس از چند روز از اين ماجرا، به مكّه رفت و به عايشه و ساير مخالفان حضرت على(عليه السلام) پيوست.

شگفت است كه مى بينيم رأى عبداللّه بن عباس، حبر امّت و فقيه بنى هاشم، با رأى مُغِيرَة بن شُعْبَه غدّار ثقيف، برابر مى آيد و او نيز كتاب و سنّت را زير پا مى گذارد و حضرت على(عليه السلام)را نيز تشويق مى كند تا كتاب و سنّت را زير پا بگذارد و جانيان را بر سر مردم مسلّط نگه دارد، به اين اميد كه حكومت او تحكيم شود و سال ديگر آنان را از حكومت عزل كند و آثار سيه كارى آنان را محو كند. آيا ابن عبّاس و يا هر كسى كه بر سرير حكومت تكيه مى زند و با اين خيال بافى ها حكم قرآن و سنّت را زيرپا مى گذارد، اطمينان دارد كه تا سال ديگر زنده مى ماند، آن هم در آشوب و شورش همگانى كه جان اشخاص بيش از هر موقع ديگرى در خطر قرار مى گيرد، آن هم موقعى كه پاى خون خواهى عثمان در ميان است؟

آيا اسلام و قرآن به خليفه مسلمانان يا كارگزار اسلامى اجازه مى دهد كه يك سال جنايت كند و بدعت ها را زنده نگه دارد و سنّت ها را مرده نگه دارد، به اين اميد كه سال ديگر برنامه خود را تغيير دهد و جنايت ها را محو كند و جانيان را كيفر بدهد، بدعت ها را از بين ببرد و سنّت ها را اقامه كند؟ اين سال با آن سال ديگر از نظر قانون اسلام چه فرقى دارد؟ نه، به خدا كه اين كفر به قرآن است و كفر به سنّت و بازى با قانون.36

اميرمؤمنان(عليه السلام) معتقد بود كه پيروزى به وسيله ستم، و بقاى حكومت به بهاى زير پاگذاشتن قرآن و سنّت عين شكست و نابودى است.

«مَا ظَفَرَ مَنْ ظَفَرَ الْاءِثْمُ بِهِ، وَالْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ.»37كسى كه با توسّل به گناه پيروز شود، پيروز نيست، و كسى كه با ستم غلبه كند، در واقع مغلوب است.

5. على(عليه السلام) از ابتداى حكومتش درباره بخشش و عطاى بيت المال و صدقات و غنايم به مساوات عمل كرد و بيت المال را ميان مردم بالسّويّه تقسيم نمود و اشخاصى را كه در اسلام سبقت داشتند يا از اشراف و بزرگان بودند، بر موالى و عجم برترى نداد.38 همين امر موجب مخالفت هاى بسيارى شد.39 برخى نزد امام رفتند و با حضرت صحبت كردند كه شما از اموالى كه در اختيار داريد، مقدارى به كسانى بدهيد كه از جانبشان نگرانى هست; به آنان كه اگر سبيلشان چرب نشود، مى گريزند و به معاويه پناهنده مى شوند و جبهه شيطان40 را تقويت مى كنند.

استاد شهيد مرتضى مطهّرى در اين باره مى نويسد:41«تبعيض و رفيق بازى و باندسازى و دهان ها را با لقمه هاى بزرگ بستن و دوختن، همواره ابزار لازم سياست قلمداد شده است. اكنون مردى زمامدار و كشتى سياست را ناخدا شده است كه دشمن اين ابزار است. هدف و ايده اش مبارزه با اين نوع سياست بازى است. طبعاً از همان روز اول، ارباب توقّع، يعنى همان رجال سياست، رنجش پيدا مى كنند. رنجش منجر به خراب كارى مى شود و دردسرهايى فراهم مى آورد. دوستان خيرانديش به حضور على(عليه السلام)آمدند و با نهايت خلوص و خيرخواهى، تقاضا كردند كه به خاطر مصلحت مهم تر، انعطافى در سياست خود پديد آورد; پيشنهاد كردند كه خودت را از دردسر اين هوچى ها راحت كن، "دهان سگ به لقمه دوختن به." اين ها افرادى متنفّذند، بعضى از اين ها از شخصيت هاى صدر اولند. تو فعلا در مقابل دشمنى مانند معاويه قراردادى كه ايالتى زرخيز مانند شام را در اختيار دارد، چه مانعى دارد كه به خاطر مصلحت، فعلا موضوع مساوات و برابرى را مسكوتٌ عنه بگذارى؟

على(عليه السلام)جواب داد: شما از من مى خواهيد كه پيروزى را به قيمت تبعيض و ستمگرى به دست آورم؟ از من مى خواهيد كه عدالت را به پاى سياست و سيادت قربانى كنم؟ خير، سوگند به ذات خدا كه تا دنيا، دنياست چنين كارى نخواهم كرد و به گرد چنين كارى نخواهم گشت. من و تبعيض؟ من و پايمال كردن عدالت؟ اگر همه اين اموال عمومى كه در اختيار من است، مال شخصى خودم و محصول دست رنج خودم بود و مى خواستم ميان مردم تقسيم كنم، هرگز تبعيض روا نمى داشتم، تا چه رسد كه مال، مال خداست و من امانتدار خدايم!»42

6. در جنگ صفّين، قاسطين (معاويه و سپاهيانش) پيش دستى كردند و شريعه فرات را در دست گرفتند و سپاه عراق (لشكر امام) را از آب منع كردند و سپاه امام در سختى و فشار قرار گرفت. عبداللّه بن عوف بن احمر مى گويد: ما بى تاب شده بوديم و در سختى به سر مى بريم. اين امر را با اميرمؤمنان(عليه السلام)در ميان نهاديم. حضرت صَعْصَعَة بن صوحان43 را فراخواند و او را براى مذاكره با معاويه فرستاد. حضرت كوشش مى كرد تا آنجا كه ممكن است، از جنگ جلوگيرى كند و برخورد نظامى پيش نيايد و سعى مى كرد مشكل را از راه مذاكره حل كند. از اين رو، به صَعْصَعَة بن صوحان فرمود: نزد معاويه برو و بگو جنگ را آغاز كرده ايد و ما پيش از اتمام حجت و دعوت به مذاكره، خواهان نبرد نيستيم. اما معاويه، كه به دست گرفتن شريعه فرات را موفقيتى براى خود تلقّى مى كرد، از هرگونه مذاكره اى خوددارى كرد و حضرت ناچار تصميم به پيكار گرفت. خطبه اى آتشين ايراد كرد و خون ها را به جوش و غيرت ها را به خروش آورد.44 سپاه امام با يك حمله شريعه را در اختيار گرفت و سپاه معاويه به عقب رانده شد.

عبداللّه بن عوف بن احمر مى گويد: پس از اين واقعه و پس از آنكه با نبردى شريعه در دست ما قرار گرفت، گفتيم: «لَا وَ اللّهِ لَا نُسْقِيهِمْ.» (به خدا كه به ايشان آب ندهيم.) اما حضرت على(عليه السلام)براى ما پيغام فرستاد و فرمود: به اندازه نيازتان آب برداريد و به لشكرگاه خود برگرديد و راه رسيدن آن ها را به آب آزاد بگذاريد. همانا خداوند شما را بر آن ها به سبب سركشى و ستمگرى شان پيروز گردانيده است.»45

جنگ با معاويه از نظر حضرت على(عليه السلام) امرى مقدّس و در اجراى فرمان الهى بود، نه براى ارضاى شهوات نفسانى. از اين رو، به كار گرفتن وسايل نامشروع و پيروزى را به هر وسيله اى نادرست مى دانست.

گفت: من تيغ از پى حق مى زنم *** بنده حقّم نه مأمور تنم

شير حقّم نيستم شير هوا *** فعل من بر دين من باشد گو

رخت خود را من زره برداشتم *** غير حق را من عدم انگاشتم46

على(عليه السلام) غير حق را نمى ديد و جز به حق عمل نمى كرد و اباحت47 وسيله براى رسيدن به هدف در سيره او جايى نداشت. سيره معاويه و پيروان او، سيره اباحت وسيله است و عدم پاى بندى به اصول و معيارهاى محكم و جاودان اخلاقى. اميرمؤمنان(عليه السلام) در اين باره مى فرمايد: «به خدا سوگند، معاويه زيرك تر (سياستمدارتر) از من نيست، اما شيوه او پيمان شكنى و گنه كارى است [و براى رسيدن به هدف خويش، مرتكب انواع گناه و خيانت مى شود] و اگر پيمان شكنى ناپسند و ناشايست نبود، زيرك تر از من كسى نبود (من در اين ميدان نيز سياست مدارترين مردم بودم); اما هر پيمان شكنى گناه است و هر گناهى نوعى كفر. روز رستاخيز پيمان شكن را درفشى است افروخته و او بدان درفش شناخته. به خدا، مرا با فريب غافلگير نتوانند كرد و با سخت گيرى ناتوانم نتوانند شمرد.»48

و. قانون محورى

اصل ديگرى كه اهل بيت(عليهم السلام) در سياست موردنظر داشتند «قانون محورى» بود; زيرا نظم در جامعه در سايه ايمان به قانون و عمل به آن پديد مى آيد و اگر پاسدار قانون، خود قانون شكنى كند، قانون شكنى براى همگان آسان مى گردد. رجال آسمانى، قوانين الهى را بى پروا و بدون واهمه اجرا مى كردند و هرگز عواطف انسانى يا پيوند خويشاوندى و منافع زودگذر مادى آنان را تحت تأثير قرار نمى داد. پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله)، خود پيش گام ترين فرد در اجراى قوانين اسلامى بود و مصداق بارز آيه (وَ لايَخافُونَ فِى اللّه لَوْمَةَ لائِم) (مائده: 54) به شمار مى رفت. جمله كوتاه او درباره فاطمه مخزومى روشنگر راه و روش او در «قانون محورى» است. فاطمه مخزومى، زن سرشناسى بود كه دزدى او نزد پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)ثابت گرديد و قرار شد كه حكم دادگاه درباره او اجرا شود. گروهى به عنوان شفيع و براى جلوگيرى از اجراى قانون، پادرميانى كردند و سرانجام، اُسامة بن زيد را نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرستادند تا آن حضرت را از بريدن دست اين زن سرشناس باز دارد. رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) از اين وساطت ناراحت شد و فرمود: «بدبختى امّت هاى پيشين در اين بود كه اگر فرد بلندپايه اى از آنان دزدى مى كرد، او را مى بخشيدند و دزدى او را ناديده مى گرفتند. ولى اگر فرد گم نامى دزدى مى كرد فوراً حكم خدا را درباره او اجرا مى كردند. به خدا سوگند، اگر دخترم فاطمه نيز چنين كارى كند، حكم خدا را درباره او اجرا مى كنم و در برابر قانون خدا، فاطمه مخزومى با فاطمه محمّدى يكسان است.49

اميرمؤمنان(عليه السلام) شاگرد ممتاز مكتب پيامبر(صلى الله عليه وآله) است. در طول زمامدارى خود، حتى يك لحظه از قانون گرايى كنار نرفت. يكسان نگرى او به قانون، زبانزد همگان بود.

نجاشى يكى از سرايندگان و شعراى بنام عصر امامبود و پيوسته با شعر خود، حضرت على(عليه السلام) را يارى مى كرد و به سرودهاى شاميان در انتقاد از حضرت على(عليه السلام)پاسخ مى گفت: اشعار حماسى او در پيشرفت سپاه امام بسيار مؤثر بودند، ولى متأسفانه روزى آلوده به گناه شد و لب به شراب زد و گناه او نزد حضرت على(عليه السلام)ثابت شد. على(عليه السلام) بدون اينكه مقام و موقعيت او را در نظر بگيرد، حدّ شراب بر او جارى ساخت.

اجراى حد بر قبيله شاعر، گران آمد و يكى از بزرگان آنان به نام طارق بر على(عليه السلام)وارد شد و چنين گفت: «على! با اجراى حد بر شاعر قبيله ما، نجاشى، سينه ما را مجروح ساختى و تفرقه در ميان ما پديد آوردى. ما را به پيمودن راهى وادار كردى كه مى دانيم پايان آن آتش است (يعنى جدايى از تو و پيوستن به معاويه). امير مؤمنان(عليه السلام)در پاسخ او، مسئله قانون گرايى را يادآور شد و فرمود: «و اجراى حدود الهى بر غير خاشعان و خاضعان سنگين است. اى برادر بنى نهد! نجاشى فردى است از مسلمانان كه پرده حرمت يكى از محرمات الهى را پاره كرده، حد را بر او اجرا كرديم تا كفّاره گناهان او باشد.»50

در موردى ديگر، فيروز ايرانى به نام ابولؤلؤ، بَرده مغيرة بن شعبه، ناچار بود هم هزينه زندگى خويش را فراهم سازد و هم روزى دو درهم به مغيره بپردازد. روزى چشمش به عمر بن خطّاب افتاد، از او دادخواهى كرد و گفت: مغيره مقرّرى كمرشكنى براى من تحميل كرده است. خليفه، كه از كارايى او آگاه بود، پرسيد: به چه كار آشنا هستى؟ گفت: به نجّارى و نقّاشى و آهنگرى.

خليفه با كمال بى اعتنايى گفت: در برابر اين كاردانى ها، اين مقررى زياد نيست. وانگهى شنيده ام كه تو مى توانى آسيابى بسازى كه با باد كار كند. آيا مى توانى چنين آسيابى براى من بسازى؟

فيروز، كه از سخنان خليفه بسيار ناراحت شده بود، تلويحاً او را به قتل تهديد كرد و در پاسخ وى گفت: آسيابى براى تو مى سازم كه در شرق و غرب نظيرى نداشته باشد. خليفه از جسارت كارگر ايرانى ناراحت شد و به كسى كه همراه او بود، گفت: اين غلام ايرانى، مرا به قتل تهديد كرد.

سرانجام، خليفه به دست اين كارگر ايرانى از پاى درآمد. جاى گفتوگو نيست كه موضوع قتل خليفه بايد از طريق دستگاه قضايى اسلام تحت تعقيب قرار مى گرفت و قاتل و محرّك ـ اگر محرّكى داشته باشد ـ محاكمه شوند، اما متأسفانه فرزند خليفه به نام عبيداللّه، دو فرد بى گناه به نام هاى هرمزان و جفينه، دختر ابولؤلؤ، را به اتهام اينكه در قتل پدر او دست داشته اند، كشت و اگر برخى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله)مانع نمى شدند، او مى خواست تمام اسيرانى را كه در مدينه بودند، از دم تيغ بگذراند.

جنايت عبيداللّه موجى از اعتراض برانگيخت و همگان از عثمان خواستند كه قصاص شود و بيش از همه، امير مؤمنان(عليه السلام)بر اين قصاص اصرار مىورزيد. حضرت از عثمان خواست انتقام كشتگان بى گناه را از عُبيداللّه بگيرد. اما عثمان در اجراى حد كوتاهى مىورزيد. وقتى امام(عليه السلام) از تصميم خليفه مأيوس شد، خطاب به عبيداللّه فرمود: «اگر روزى بر تو دست يابم، تو را به قصاص قتل هرمزان مى كشم.»51

هنگامى كه امام(عليه السلام) زمام امور را به دست گرفت، عبيداللّه در كوفه بود. او از ترس اجراى حد، به شام گريخت و امام فرمود: اگر امروز فرار كردى، روزى به دام خواهى افتاد. چيزى نگذشت كه در نبرد صفيّن به دست حضرت على(عليه السلام) يا مالك اشتر كشته شد.

ز. انتقادپذيرى

اهل بيت(عليهم السلام) در مسائل اجتماعى به پيروان خود ميدان اظهارنظر مى دادند و آماده پذيرش انتقاد اصحاب بودند; زيرا اگر عظمت و موقعيت والى مانع از انتقاد گردد، مسلّماً چرخ اصلاحات به كندى پيش مى رود و عقده هاى روحى براى افراد پديد مى آيد. از اين رو، حضرت على(عليه السلام) در يكى از سخنان خود يادآور

مى شود كه نبايد زمامدارِ مسلمانان را فوق انتقاد انگاشت، بلكه بايد در مواردى او را به خطايش آگاه ساخت. حضرت على(عليه السلام)مى فرمايد: «از گفتن حق يا رأى زدن در عدالت باز نايستيد، كه من نه برتر از آنم كه خطا نكنم و نه در كار خويش از خطا ايمنم، مگر اينكه خدا مرا در كار نفس كفايت كند، كه او از من بر آن تواناتر است.»52

مسلّماً امام(عليه السلام) به حكم آيه «تطهير»، از هر لغزشى مصون و معصوم است، ولى در عين حال، به خطاپذيرى خود اشاره مى كند. اكنون بايد ديد چگونه مى توان اين دو را با هم جمع كرد:

خطاپذيرى امام مربوط به وجود امكانى است و هر ممكن بالذاتى خطاپذير است، ولى مانع از آن نيست كه در پرتو عنايات الهى از هر لغزشى مصون باشد و امام به اين نكته اشارت دارد، و آن گاه كه خطاپذيرى خود را يادآور مى شود، يك حالت را استثنا مى كند و آن اينكه: «اِلاّ أن يكفى اللّهُ مِن نفسى ما هو أملكُ بِه مِنّى.»

از اين گذشته، هدف اماماز اين سخن فتح مجال براى مسلمانان در طول زمان است تا افكار و انديشه هاى خود را درباره سياست هاى زمامداران بازگو كنند كه اين آثار سازنده فراوانى به همراه دارد. به تعبير ديگر، اين نوع پيام ها جنبه هاى تعليمى و تربيتى دارند.

امام در اين سخن، از سيره عملى پيامبر(صلى الله عليه وآله) پيروى كرده است; چه اينكه عظمت پيامبرمانع از آن نبود كه انتقادپذير باشد، هرچند انتقاد آنان با پاسخ قطعى پيامبرهمراه بود.

روزى كه ابراهيم، فرزند پيامبر(صلى الله عليه وآله)، درگذشت، پيامبر(صلى الله عليه وآله)بر او اشك ريخت و گريه كرد. عبدالرحمن بن عوف به انتقاد از كردار پيامبر(صلى الله عليه وآله) پرداخت و گفت: شما ما را از گريه نهى كردى. چگونه خود بر فراق فرزندت گريه مى كنى؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله) به هدايت او پرداخت و گفت: من از چنين گريه اى كه از عشق و عاطفه انسانى برخيزد، نهى نكردم. گريه من رحمت است و آن كسى كه رحم نكند، مورد مرحمت قرار نمى گيرد.53

آزادى واقعى همان است كه امام(عليه السلام) در حكومت خود پديد آورد و از مردم خواست كه درباره او انتقاد كنند. در سايه همين انتقادپذيرى، يكى از ابتكارات امام تأسيس «خانه عدالت خواهى» بود كه امروز از آن به «ديوان عدالت دارى» تعبير مى كنند. او خانه اى را معيّن كرد كه مردم شكايت خود را از نظام و غير آن بدانجا ببرند تا امام از نزديك با درد مردم آشنا شود. مردم شكايات و مشكلات خود را مكتوب به اين مركز ارائه مى كردند.

مسلّماً در اين نامه ها علاوه بر انتقاد از كارگزاران، نكته ديگرى نهفته بود و آن اينكه مردم نيازهاى خود را نيز از اين طريق به امام برسانند و چه بسا سخن گفتن رو در رو كه مايه كوچكى افراد شود. امام، خود بدين نكته چنين اشاره مى كند: «هر كس نيازى به من دارد، در نامه اى بنويسد تا آبرو را از اين طريق حفظ كنند.»54

ابو هلال عسكرى در تأسيس چنين خانه اى، امام را پيش گام مى شمارد و مى گويد: حتى برخى از دشمنان امام كه منافع آنان به خطر افتاده بود، در نامه هايى مطالب نادرست مى نوشتند و به آن خانه مى افكندند.55

ح. انسان محورى

انسان محورى يكى از اصول سياسى اهل بيت(عليهم السلام) در حكومتشان بود. در حالى كه شرافت و فضيلت و نجات اخروى از نظر اهل بيت(عليهم السلام) از آنِ انسانى است كه از آخرين شريعت پيروى كند، ولى در عين حال، آنان براى جان و مال ديگر انسان ها تحت شرايطى احترام قايل شده اند و هرگز انسان ها را به جرم مسلمان نبودن فاقد احترام و بى بهره از حقوق اجتماعى نمى شمرند. در اين مورد، داستانى است كه شيخ حرّ عاملى آن را از امام اميرالمؤمنان(عليه السلام)چنين نقل مى كند:

پيرمردى بود مسيحى كه عمرى كارى كرده و زحمت كشيده بود، اما در آخر عمر از طريق گدايى زندگى مى كرد. روزى اميرمؤمنان(عليه السلام) در عبور از گذرگاهى با اين وضع رقّت بار، روبه رو شد و از احوال اين پيرمرد جستوجو نمود. سرانجام، روشن شد كه اين مرد فاقد هر نوع امكانات زندگى است و جز گدايى راه ديگرى براى زندگى ندارد. كسانى كه پيرمرد را مى شناختند، آمدند و شهادت دادند كه اين پيرمرد مسيحى است و تا جوان بود و چشم داشت، كار مى كرد. او اكنون كه هم جوانى را از دست داده است و هم چشم را، نمى تواند كار بكند و ذخيره اى هم ندارد و از سر ناچارى گدايى مى كند. حضرت على(عليه السلام)فرمود: «عجب! تا وقتى كه توانايى داشت، از او كار كشيديد و اكنون او را به حال خود گذاشته ايد؟ سوابق اين مرد حكايت مى كنند كه در مدتى كه توانايى داشته، كار كرده و خدمت انجام داده است. بنابراين، بر عهده حكومت و اجتماع است كه تا زنده است، او را تكفّل كند. برويد و از بيت المال به او مستمرى بدهيد.»56

امام در نامه اى به مالك اشتر چنين مى نويسد: «همچون درنده ضرر زننده به رعيت نباش، كه خوردن اموال آنان را غنيمت بشمارى; زيرا مردم بر دو دسته اند: دسته اى برادر دينى تواند و دسته اى ديگر در آفرينش با تو همانند.»57

اين نه تنها شيوه حضرت على(عليه السلام) بود، بلكه شيوه فرزندان او نيز بود. امام صادق(عليه السلام) در مسير خود در راه مكّه به مدينه، چشمش به مردى افتاد كه خود را روى تنه درختى انداخته بود.

امام(عليه السلام)نزديك آمد و از او پرسيد: تشنه اى؟ او در پاسخ گفت: بلى. غلام امام(عليه السلام)به دستور ايشان، به مرد آب داد، ولى قيافه مرد حاكى بود كه او مسيحى است و مسلمان نيست. ياران امام(عليه السلام) در مورد نيكوكارى به غير مسلمان پرسيدند، و با جواب مثبت امام روبه رو شدند.58

ط. تعهّد به اصول اخلاقى

يكى از اصول سياست هاى اهل بيت(عليهم السلام) اين بود كه در اوج قدرت، ارزش هاى اخلاقى را فراموش نمى كردند و هرچند حس انتقام گيرى از دشمن، آنان را بر ناديده گرفتن اين اصول وادار مى نمود، ولى اهل بيت(عليهم السلام) كسانى نبودند كه تسليم احساسات دور از منطق شوند، هرچند مالامال از خشم و غضب به دشمن باشند.

در جنگ بدر، پيامبر(صلى الله عليه وآله) چاه ها را بست، اما يك چاه را براى استفاده مشركان در اختيار آنان قرار داد. در جنگ صفّين، وقتى امام على(عليه السلام) بر شريعه دست يافت، دشمن را در بهره بردارى از آب فرات آزاد گذاشت و از اين طريق ثابت كرد در حال نبرد با بدترين دشمن نيز بايد به اصول اخلاقى ملتزم شد. سپاهيان اسلام در جنگ ها از كشتن زخمى ها، بچه ها، پيرمردها و پيرزن ها و اسرا منع شدند و در جنگ ها اهل بيت(عليهم السلام) و اصحاب آنان هرگز اصول اخلاقى و انسانى را به فراموشى نمى سپردند.

ى. امنيت همگانى

اهل بيت(عليهم السلام) در حكومت خود، در برقرارى امنيت همگانى تلاش مى كردند و زمينه هاى آن را پديد مى آوردند. پيامبر(صلى الله عليه وآله)پس از مهاجرت به مدينه، به محض اينكه زمينه ايجاد دولت مركزى پديد آمد، دولتى تأسيس كرد كه امنيت را براى همه ساكنان حجاز مهيّا كند.

على(عليه السلام) برقرارى امنيت را يكى از اهداف تأسيس حكومت خود مى داند و مى فرمايد: «خدايا، تو مى دانى حكومت را كه تأسيس كرديم، نخواستيم با سلطنت طلبان و آنان كه در فكر حكومتند، رقابت كنيم و مال و ثروت زيادى به دست آوريم; مى خواستيم دين را زنده كنيم و اصلاح به وجود آوريم و بندگان مظلوم تو را پناهگاه باشيم.»59 هدف حضرت على(عليه السلام) از تأسيس حكومت، ايجاد امنيت فكرى، مالى و روانى از همه جهت بوده است.

نيز مى فرمايد: «سربازان به فرمان خداوند، قلعه هاى محكم مردم، زينت فرمانروايان و باعث عزّت دينند و راه هاى امنيت به اين وسيله تأمين مى شود.»60

همچنين مى فرمايد: «شنيده ام لشكرى از سوى معاويه وارد شهر انبار شده و يكى از آنان گوشواره و خلخال يك زن مسلمان و يك زن غير مسلمان را، كه در پناه اسلام بوده، ربوده است.» سپس فرمودند: «اگر مسلمانى بشنود كه به امنيت لطمه اى وارد شده است، چنانچه از غصه بميرد، نه تنها بر او ملامت نيست، بلكه از نظر من هم شايسته است كه از غصه بميرد.»61

اهل بيت(عليهم السلام) در زمانى كه حكومت را در اختيار داشتند، با تمام وجود براى برقرارى امنيت همگانى تلاش مى كردند و در مواردى براى بر هم نخوردن امنيت جامعه از حقوق مسلّم خويش نسبت به خلافت صرف نظر كرده اند.

پى نوشت ها

1ـ «يَهدى بِه اللّهُ مَن اتَبع رضوانَه سُبُلَ السّلامِ و يُخرجهم مِن الظلماتِ اِلى النورِبِاذنه و يَهديهم اِلى صراط مستقيم.»(مائده: 16).

2ـ «اِنَّ اللّهَ ـ عزّوجلّ ـ ادّبَ نبيّه فأحسَن اَدبه، فلّما اَكمل له الأدب قال (وَ اِنَّكَ لَعلى خُلُق عظيم) ثُمّ فَوَّض اِليهِ امرَ بالدين و الاُمَّةِ لَيسوسَ عبادهَ، فقال ـ عزّوجلّ: (مَا اتيكم الرّسولُ فخذُوه و ما نَهاكُم عَنهُ فانتهوا)وَ اِنَّ رسولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) كان مُسدّداً موفّقاً مؤيّداً بروح القُدُس لايَزلُّ و لايَخطىء في شىء ممّا يسوسُ بِه الخلقُ فتأدّبَ بآدابِ اللّهِ.» (محمدباقر مجلسى،بحارالانوار،ج17،ص4).

3ـ «فما فوّض الله الى رسوله(صلى الله عليه وآله) فقد فوّضه الين» (محمدبن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج 1، ص 268.)

4ـ شيخ عباس قمى، مفاتيح الجنان، «زيارت جامعه كبيره».

5ـ ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 475.

6ـ عبدالله جوادى آملى، ادب فناى مقرّبان، قم، اسراء، 1382، ص 262.

7ـ «لولا حضورُ الحاضِر و قيامُ الحجةِ بوجودِ الناصِر، و ما اَخَذَ اللّهُ على العلماءِ اَلاّ يُقارّوا على كظّةِ ظالم و لا سَغَبِ مظلوم لَالْقيتُ حبلَها على غاربِها و لَسَقيتُ آخِرَها بكأس اَوَّلِها و لالفيتُم دُنياكم هذه اَزْهَد عندي مِن عفطةِ عنز.» نهج البلاغه، خطبه 3.

8ـ «اللّهمَّ اِنّك تَعلمُ انّه لَم يكن الذى كان منّا منافسةً فى سلطان و لا التماسَ شىء مِن فضولِ الحُطام ولكن لنَرُدَّ المعالَم مِن دينِكَ و نَظهرُ اَلاصلاحَ فى بلادكَ فيأمنُ المظلومونَ مِن عبادِكَ و تُقام المعطّلةُ مِن حدودِك.» (همان، خطبه 131.)

9ـ «اللّهمّ اِنّك تَعلمُ اِنّى لَم اَرِد الامرة و لا علوّ الملكِ و الرئاسِة و... ابن (ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 299.)

10ـ «و اَنّ عملَكَ ليس لك بطُعمة و لكنّه فى عُنُقكَ اَمانةٌ و انتَ مسترعى لِمَن فوقَكَ ليس لك اَنْ تَفْتَاتَ فى رعيّة.» (نهج البلاغه، نامه 5.)

11ـ محمدبن سعيد ثقفى، الغارات، ترجمه عبدالمحمد آيتى، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، تهران، ص 36.

12ـ «و لقد كانَ فى رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) كاف لك فى الاسوة و دليلٌ على ذمَ الدنيا و عيبِها و كثرةِ مخازيها و مَساويها، اِذ قبضت عنه اطرافُها و وُطِّئَت لغيره اكتافها و فُطم عن رضاعها و زُوى عن زخارفها.» (نهج البلاغه، خطبه 160.)

13ـ «و لقد كان ـ صلى اللّه عليه و آله و سلّم ـ يأكل علَى الارضِ و يَجلسُ جلسةَ العبِد و... (نهج البلاغه، خطبه 159 / اصول كافى، ج 6، ص 271.)

14ـ «يا محمّد! لعلّكَ ترى أنّه شبعٌ مِن الخُبزِ ثلاثةَ أيّام متواليةً منذُ أنَ بعثَهُ اللّهُ الى أَن قبضه...(اصول كافى، ج 8، ص 130.)

15ـ طبرسى، مجمع البيان، ج 4، ص 366 / ابومحمدالحسين بن مسعود، البغوى، معاليم التنزيل (تفسير البغوى)، دارالمعرفة، بيروت، ج 3، ص 525.

16ـ نهج البلاغه، نامه 45.

17ـ «اِنَّ اللّهَ جَعَلَنى اِماماً لخَلقِه، ففرضَ عَلىَّ التقديرَ في نفسي (اصول كافى، ج 5، ص 74 / بحارالانوار، ج 40، ص 334.)

18ـ اصول كافى، ج 5، ص 74.

19ـ توبه: 160.

20ـ اصول كافى، ج 4، ص 58.

21ـ محمدبن محمد بن النعمان، الجمل، قم، المؤتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، ص 239.

22ـ محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 72، ص 101.

23ـ همان، ج 72، ص 101.

24ـ ابن هشام، سيرة النبى(صلى الله عليه وآله)، ج 2، ص 66.

25ـ ابن كثير، البداية والنهاية، بيروت، مكتبة المعارف، 1966، ج3، ص 140.

26ـ ابن ماجه، سنن، ج 2، ص 945 / مولى محسن فيض كاشانى، المحجة البيضاء، ج 4، ص 124.

27ـ «ثنيّه الوداع» نام عقبه اى است مشرف بر مدينه و كسى كه به طرف مكّه مى رود از آنجا مى گذرد. ر.ك: صفى الدين عبدالمؤمن بن عبدالحق البغدادى، مراصد الاطلاع على اسماء الامكنة و البقاع، بيروت، دارالجيل، ج 1، ص 201.

28ـ واقدى، المغازى، ج 1، ص 215 ـ 216.

29ـ محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 22، ص 156.

30ـ ابوجعفر احمدبن محمّد، المحاسن، ص 313 / محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 22، ص 155 ـ 156.

31ـ جَبَلَة بن سُحَيْم تَيْمى (شيبانى) كوفى از بزرگان تابعان و راويان ثقه و مورد اعتماد اهل سنّت است كه در سال 125 يا 126 هـ. ر.ك: ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج 6، ص 312 / شيخ طوسى، الامالى، ج 1، ص 85 / ابوجعفر طبرى، بشارة المصطفى، ص 263 / ذهبى، سير أعلام النبلاء، ج 5، ص 315 / ابن حجر عسقلانى، تهذيب التهذيب، ج 2، ص 53 ـ54 / ابوالقاسم خوئى، معجم رجال الحديث، ج 8، ص 33.

32ـ مُغِيرَة بن شُعْبَة بن ابى عامر بن مسعود ثقفى از زيركان و سياست مداران عرب شمرده شده است. ر.ك: السنن الكبرى، ج 8، ص 235 / ابن اثير، اسدالغابة، ج 4، ص 471 ـ 473 / شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 231 / الخامسة، دارالكتاب العربى، بيروت، 1403 ق، ج 6، ص 137 ـ 141 / خيرالدين الزركلى، الأعلام، قاموس تراجم لأشهر الرّجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين، الطبعة الثامنة، بيروت، دارالعلم للملايين، 1989 م. ج 7، ص 277.

33ـ الامالى، ج 1، ص 85 / بشارة المطفى، ص 263 / و نيز ر.ك: مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 195 / بحارالانوار، ج 32، ص 34 / علامه امينى، الغدير، ج 6، ص 142.

34ـ عبداللّه بن عامر بن كُرَيز بن ربيعه اموى پسر دايى عثمان بود. در خلافت عثمان، والى بصره شد و لشكريانى براى فتح شهرهاى فارس و خراسان و سيستان و هرات و كابل فرستاد و آن مناطق را فتح كرد. ر.ك: الطبقات الكبرى، ج 5، ص 44 ـ 49 / المعارف، ص 181 ـ 182 / أبوالحسن احمد بن يحيى البلاذرى، فتوح البلدان، عنى بمراجعته و التعليق عليه رضوان محمّد رضوان، بيروت، دارالكتب العلمية، 1398 ق، ص 381 ـ 400 / أبو عبداللّه محمد بن النعمان البغدادى الملقّلب بالمفيد، الجمل و النصرة لسيّد العترة فى حرب البصرة، تحقيق السيّد على مير شريفى، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، 1413 ق. ص 140، 166، 324 / ابن اثير، اسدالغابة، ج 3، ص 184.

35ـ محمدبن جرير طبرى، تاريخ الطبرى، ج 4، ص 439.

36ـ محمدباقر بهبودى، سيره علوى،تهران،1368ش،ص84ـ 87.

37ـ نهج البلاغه، حكمت 327.

38ـ الغارات، ج 1، ص 188 / مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 110ـ111 / شيخ حرّ عاملى، وسائل الشيعه، ج 11، ص 81 / ميرزا حسين نورى طبرسى، مستدرك الوسائل، ج11، ص90ـ91.

39ـ ابوجعفر الاسكافى، المعيار و الموازنة، ص 109 / شرح نهج البلاغه، ج 7، ص 37.

40ـ اميرمؤمنان على(عليه السلام) معاويه را «شيطان» ناميده است و در نامه اى كه به زياد بن أبيه نوشته و او را از معاويه برحذر داشته، چنين آورده است: «هُوَ الشَّيطانُ يَأتى المَرْءَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ و... (نهج البلاغه، نامه 44 و نيز ر.ك: محمدباقر المحمودى، نهج السّعادة فى مستدرك نهج البلاغه، ج 5، ص 194.)

41ـ مرتضى مطهرى، سيرى در نهج البلاغه، چ دوم، انتشارات عين اللهى، 1358ش، ص 115ـ117.

42ـ اميرمؤمنان على(عليه السلام) چون سخن ايشان را شنيد، آنان را مخاطب قرار داد و بديشان فرمود: آيا به من مى گوييد كه پيروزى را به وسيله ستم به دست آورم؟ به خدا سوگند تا اين خورشيد طلوع مى كند و اخترى بر آسمان مى درخشد، چنين نكنم كه مى گوييد. به خدا سوگند، اگر آن مال [نه از بيت المال كه] از آن من مى بود، باز هم ميانشان به مواسات رفتار مى كردم. پس چگونه چنين نكنم با وجود آنكه مال متعلّق به آن هاست. (شيخ مفيد،امالى، ص 175 ـ 176 / شيخ طوسى، امالى، ج 1، ص 197.)

43ـ صَعْصَعَة بن صوحان عبدى از سادات عبدالقيس و خطيبى بليغ و خردمندى زيرك بود. ابن نديم او را از خطباى عرب شمرده است. وى از اكابر اصحاب اميرمؤمنان(عليه السلام) و از عارفان به حق آن حضرت و از بزرگان اهل ايمان بود. ر.ك: محمدبن اسحاق النديم، الفهرست، ترجمه و تحقيق محمدرضا تجدّد، چ سوم، تهران، اميركبير، 1366، ص 206 / رجال الكشّى، ص 68 ـ 69 / الاستيعاب، ج 2، ص 189 / اسدالغابة، ج 2، ص 403.

44ـ نهج البلاغه، خطبه 51.

45ـ نصربن مزاحم المنقرى، وقعة صفّين، ص 160 ـ 161 / ابن أعثم الكوفى، الفتوح، ج 3، ص 15ـ22ـ23 / شرح نهج البلاغه، ج 3، ص 318ـ 319

46ـ جلال الدين محمد مولوى، مثنوى معنوى، دفتراوّل، ج 1، ص 233.

47ـ «اباحت» به معناى مباح كردن، جايز دانستن و نيز عبارت است از: نداشتن اعتقاد به وجود تكليف و روا داشتن ارتكاب محرّمات. ر.ك: محمد معين، فرهنگ معين، ج 1، ص 116 / نهج البلاغه، كلام 200 / و نيز ر.ك: المعيار و الموازنة، ص 166 / اصول كافى، ج 2، ص 338.

48ـ «وَ اللّه، مَا مُعَاوِيَةُ بَأَدْهَى مِنّي وَلكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ. و... (شرح نهج البلاغه، ج 10، ص 227 ـ 229.)

49ـ الاستيعاب، ج 4، ص 374.

50ـ «إنّها لكبيرةٌ إلاّ على الخاشعينَ يا أخا بنى نهد و هل هو إلاّ رجلٌ مِن المسلمينِ انتهكَ حُرمةَ مَن حَرَّم اللّهُ فأقمنا عليه حدّاً كان كفّارُته» (مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 147 / بحارالانوار، ج 41 ص 29.)

51ـ ابن سعد، طبقات الكبرى، ج 5، ص 17.

52ـ نهج البلاغه، خطبه 216.

53ـ على بن برهان الدين حلبى، سيرة الحلبى، ج 3، ص 348.

54ـ «مَن كانت له الىَّ مِنكم حاجةٌ فليرفعها فى كتاب لاَصونَ وجوهَكم فى المسألة» (احمدبن محمد اندلسى، العقد الفريد، ج 1، ص 203.)

55ـ محمدتقى التسترى، الاوائل، ص 142.

56ـ وسائل الشيعه، ج 2، ص 425.

57ـ «و لاتكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضارِياً تَغْتَنِمُ اَكْلَهُمْ، فاِنَّهُمْ صِنْفانِ: اِمَّا اَخٌ لَكَ فى الدِّينِ، وَ اِمّا نَظيرٌ لَكَ فى الخَلقِ»(نهج البلاغه، نامه53.)

58ـ شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 269.

59ـ نهج البلاغه، خطبه 131.

60ـ «فَالْجُنُودُ، بِاذِْنِ اللّهِ، حُصُونُ الرَّعِيَّةِ، وَ زَيْنُ الْوُلاةِ، وَ عِزُّ الدّينِ، وَ سُبُلُ الْاَمْنِ.» (همان، نامه 53.)

61ـ «فلو أنَّ امرءً مسلماً مات من بعد هذا اَسفاً ما كان به ملوماً، بل كان به عندى جدير» (همان، خطبه 95.)