سخن آغازين

سخن آغازين
نقش محوري قرآن در علوم انساني
 
با عنايت به اينكه در شكل‌گيري علوم انساني، افزون بر يافته‌هاي عقلي و تجربي، باورها ديني و فرهنگي نيز مؤثرند، علوم انساني تكوّن‌يافته در غرب مسيحي نمي‌تواند بدون بازنگري در جوامع اسلامي كارآيي لازم را داشته باشد؛ چراكه جهان‌بيني اسلامي با جهان‌بيني غرب، و فرهنگ جامعه اسلامي و مسلمانان با فرهنگ اجتماعي جوامع غرب تفاوت‌هاي چشمگيري دارد. از اين‌رو، با ورود علوم انساني به كشورهاي اسلامي مسئله «اسلامي‌سازي دانش» توسط برخي از انديشمندان مسلمان مطرح شد.
اين علوم در دانشگاه‌هاي كشور ما نيز توسط افراد ناباور به مباني قرآني و يا آسان‌پذير به صورت ترجمه‌اي وارد شد و هيچ تلاشي براي اسلامي كردن آن و يا دست‌كم بومي‌سازي آن صورت نگرفت. پس از شكل‌گيري انقلاب اسلامي، كه هدفش، دست‌يابي به تمدن مستقل بر اساس قرآن بود، به جهت نقش اساسي علوم انساني در تمدن‌سازي، اسلامي كردن علوم انساني مطرح شد و همزمان با شروع انقلاب فرهنگي با تأكيد امام خميني  توسط برخي از حوزويان و دانشگاهيان صورت گرفت سعي شد مسائل علوم انساني با مباني برگرفته از انديشه اسلامي و قرآني بررسي شود. سوگمندانه اين تلاش مبارك به رغم توفيقات نسبي از حركت ايستاد و علوم انساني در دانشگاه‌ها بدون تحول و به روز شدن به همان وضع پيش از انقلاب ادامه پيدا كرد. عدم بومي‌سازي و اسلامي كردن علوم انساني، زمينه‌اي براي جولان افكار برخي متفكران غربي در مراكز علمي و نيز تهاجم فرهنگي را فراهم كرد. اين كوتاهي آثار نامباركي از جمله اتفاقات پس از انتخابات رياست جمهوري دوره دهم را در پي داشت.
الحمدللّه با طرح دوباره اهميت علوم انساني و اسلامي‌سازي آن، از سوي مقام معظّم رهبري، حضرت آيت‌اللّه خامنه‌اي (دام‌ظله)، اهتمام به اين امر بيشتر شده است. اسلامي كردن علوم انساني در كشور، چند كار اساسي مي‌طلبد: 1) شناخت دقيق علوم انساني؛ 2) آسيب‌شناسي و برطرف كردن آن آسيب‌ها، مانند تصحيح نگرش عالمان و دانشجويان و دانش‌پژوهان و مسئولان به اهميت علوم انساني؛ 3) فراهم كردن زمينه‌ها و زيرساخت‌هاي لازم؛ 4) نقد و بررسي منصفانه آن و مشخص كردن نقاط قوت و مثبت و كنار گذاشتن نكات منفي؛ 5) نظريه‌پردازي در علوم انساني از ديدگاه اسلامي است.
نظريه‌سازي بر اساس تعاليم و فرهنگ اسلامي اصلي‌ترين مرحله اسلامي‌سازي علوم انساني است و توجه به قرآن كريم و اساس قرار دادن آن در اين مرحله ضروري است؛ چراكه علوم انساني مربوط به انسان بوده و ابعاد وجودي و رفتار فردي و اجتماعي وي را بررسي مي‌كند، و خداوند كه به تمام ويژگي‌هاي ظاهري و باطني انسان آگاه است و بهتر از هر كسي مي‌داند چگونه گنجينه‌ها و استعدادهاي نهفته وي به فعليت مي‌رسد. قرآن كريم آخرين مرحله سخن و وحي الهي است كه آمده تا ابد راهنماي انسان‌ها در ابعاد گوناگون زندگي باشد. در كشور ما حتي بومي‌سازي و كاربردي كردن علوم انساني بدون توجه به قرآن و آموزه‌هاي اين كتاب خداوندي امكان‌پذير نيست؛ زيرا فرهنگ جامعه ما بيش از هر چيز مرهون نگرش ويژه قرآن نسبت به انسان است. بنابراين، قرآن بهترين منبع انسان‌شناسي و منبع اصلي علوم انساني اسلامي است. آموزه‌هاي قرآني ـ ديني در مورد هويت انسان، از چنان گستردگي و استواري برخوردار است كه بتوان بر اساس آنها، نظريه توانمندتري در علوم انساني پديد آورد. بنابراين، مي‌توان و بايد با استفاده از مباني قرآني و برخي پيشرفت‌هاي علوم انساني، بناي مستحكمي را از علوم انساني پايه‌گذاري كرد و زمينه پيشرفت كشور در ساحت‌هاي مختلف فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي را فراهم نمود.
بايد توجه داشت به رغم گستردگي قلمروي موضوعي قرآن،1  لازمه بهره‌گيري از قرآن كريم در اسلامي‌سازي علوم انساني، اين نيست كه نظريات مختلف به مفهوم اصطلاحي آن، در قرآن به طور مشخص بيان شده باشد، بلكه براي به دست آوردن نظر قرن كريم در باب مسائل علوم انساني، بايد انواع بيان‌هاي قرآن و گونه‌هاي مداليل (مطابقي، تضمني، التزامي، اقتضاء، تنبيه و اشاره) را مدنظر قرار داد. گاهي قرآن كريم مطلبي را به صراحت بيان مي‌فرمايد و مواردي در حد ظاهر و بر اموري به صورت اشاره و كنايه اشاره دارد. و برخي موارد از طريق لوازم و ملزومات يك مسئله، مي‌توان ديدگاه قرآن را به دست آورد و گاهي مي‌توان از اصول مفروغ‌عنه پنداشته شده، شرايط صدق يك نظر را فهميد. حتي از تشويق و ترغيب و نظاير آن، مي‌توان نظريه قرآن را به دست آورد. يك محقق قرآني آگاه به مباني و قواعد تفسير موضوعي و آشنا با آن نظريات مطرح مي‌تواند با جمع‌آوري آيات مربوط و تنظيم آنها ديدگاه قرآن را استخراج كند. حتي در مواردي معارف قرآني در باب انسان و جهان به صورت پيش‌فرض در مراحل مختلف نظريه‌پردازي مانند گزينش مسئله و سبك تبيين فرضيه‌پردازي و روش تحقيق در مسائل علوم انساني مؤثر خواهد بود.
                        دبير گروه علوم قرآني

  • پى نوشت ها
    1 ـ (نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيانآ لِكُلِّ) (نحل: 86)؛ اين كتاب را كه روشنگر هر چيزي است.