سه جريان سياسى مهم تأثيرگذار در جامعه ايران از 1320ـ 1332ش

معرفت سال بيستم ـ شماره 169 ـ دى 1390، 91ـ108

رضا رمضان‏ نرگسى*

چكيده

در اين پژوهش تلاش شده تا سه جريان سياسى و فرهنگى مهم تأثيرگذار در فاصله سال‏هاى 1320 تا 1332ش (جريان سنتى، جريان ملى‏گرايان، جريان مذهبى‏ها) با هدف شناسايى ويژگى‏هاى هركدام و به قصد مقايسه عملكرد ان‏ها تحليل شوند. روش اين پژوهش، تحليلى ـ توصيفى با تكيه بر اسناد و گزارش‏هاى تاريخى است.

ويژگى‏هاى اصلى سه جريان سياسى مزبور عبارت بودند از: 1. جريان سنتى: اشرافى‏گرى، تعامل با قدرت‏هاى بزرگ، استفاده از رقابت‏هاى آنها براى حفظ استقلال نسبى كشور، همكارى نسبى با علما، و عملكرد مستبدانه. 2. جريان ملى‏گرايان: همراهى با منافع انگليس (جز در يك مورد)، استفاده ابزارى و مقطعى از علما و مذهبى‏ها، و دشمنى شديد با فداييان اسلام. 3. جريان مذهبى‏ها: نفوذ بالاى اجتماعى؛ ب. تبعيت از ولايت و مرجعيت؛ ج. تلاش در اجراى احكام اسلام، و ايجاد گفتمانى جديد در عرصه سياسى كشور.

كليدواژه‏ها: جريان سنتى، جريان ملى‏گرايان، جريان مذهبى‏ها، مصدق، قوام‏السلطنه، نواب صفوى، آيت‏اللّه كاشانى.

مقدّمه

با آغاز سلطنت رضاشاه در سال‏هاى نخست دهه اول 1300ش، نظام سياسى حاكمِ به شدت وابسته، سياستى مستبدانه و نظامى را در پيش گرفت؛ سياستى كه از يك طرف، ضد آزادى بود و هر نوع فعاليت سياسى را ممنوع مى‏كرد و از سوى ديگر، ضددينى و ضداسلامى بود.

نظام رضاخانى سياست اسلام‏زدايى و تحقير علما و روحانيان دينى و اسلامى را مورد توجه جدى قرار داد و براى كاهش نقش دين اسلام و تشيع در شئون مختلف سياسى، اجتماعى، فرهنگى، قضايى و غيره، گام‏هاى بزرگى برداشت. بدين ترتيب، در دوران شانزده ساله حكومت استبدادى و خودكامه رضاشاه، حكومت براى كم‏رنگ كردن نقش مذهب در جامعه و صدمه زدن به باورهاى مردم كشور از اقشار مختلف، از هيچ تلاشى فروگذار نكرد.

پس از سقوط ديكتاتور و آغاز سلطنت محمدرضا شاه در فاصله سال‏هاى 1320 تا 1332ش، به علت ضعف حكومت و ادعاى اعاده مشروطه، مجال فعاليت براى جريان‏ها سياسى و مذهبى باز شد. مردم بعد از رفع استبدادِ قهّار نَفَسِ تازه كشيدند و مفرّى دوباره براى ظهور و بروز عقايد سياسى ـ دينى و گسترش شعائر اسلامى پيدا كردند.

از اين‏رو، پس از سقوط رضاشاه جريان‏هاى زيادى شكل گرفتند كه برخى سياسى ـ مذهبى و برخى نيز صرفا فرهنگى ـ اجتماعى بودند. در اين تحقيق تلاش شده تا اختصاصا به مهم‏ترين جريان‏هاى سياسى اين دوره (جريان سنتى، جريان ملى‏گرايى و جريان مذهبى) پرداخته شود. براى رعايت اختصار، از ذكر ساير جريان‏هاى سياسى (مثل جريان چپ حزب توده و يا جريان‏هاى فرهنگى و اجتماعى) خوددارى مى‏شود.

در خصوص پيشينه موضوع اين مقاله با رويكرد مقايسه‏اى، نگارنده تحقيقى مشاهده نكرده است، ولى درباره هريك از جريان‏هاى ذكرشده تحقيقات زيادى انجام گرفته است. مثلاً، در خصوص جريان ملى‏گرايى، بخشى از تحقيقات به شخص مصدق اختصاص دارد؛ مثل كتاب آيا مصدق فراماسون بود؟ دسته دوم به كودتاى 28 مرداد 1332ش پرداخته است؛ مثل اسناد سازمان سيا درباره كودتاى 28 مرداد از غلام‏رضا وطن‏دوست. دسته سوم، وضعيت ايران و جريان ملى شدن نفت در دوره مصدق را بررسى كرده است؛ مثل تحليلى از جريان ملى شدن نفت از على‏اكبر نقى‏پور.

در خصوص جريان سنتى، بيشتر آثار به قوام و شخصيت و عملكرد او اختصاص دارد؛ مثل در تيررس حادثه: زندگى سياسى قوام‏السلطنه از حميد شوكت، ميرزا احمد قوام در دوران قاجاريه و پهلوى از باقر عاقلى و ايران جدال نفت و نقش احمد قوام‏السلطنه از فضل‏اللّه منوچهرى.

در خصوص جريان سياسى مذهبى، بيشترين نوشته‏ها در محور فدائيان اسلام و نقش نواب دور مى‏زند كه از آن ميان مى‏توان به موارد زير اشاره كرد: جمعيت فدائيان اسلام و نقش آنها در تحولات سياسى اجتماعى ايران از داود امينى؛ جمعيت فدائيان اسلام به روايت اسناد از احمد گل‏محمدى؛ فدائيان اسلام: تاريخ، عملكرد، انديشه از مجتبى نواب صفوى.

سؤال اصلى تحقيق اين است كه سه جريان مهم سياسى تأثيرگذار در اين دوره از تاريخ كشور ايران چه جريان‏هايى بودند؟

سؤال‏هاى فرعى اين تحقيق نيز عبارتند از: 1. نماينده هريك از اين جريان‏ها چه كسى يا كسانى بودند؟ 2. هريك از اين جريان‏ها چه اهدافى را دنبال مى‏كردند؟ 3. ويژگى‏هاى هر جريان كدامند؟

نوآورى ويژه اين پژوهش، مقايسه و طرح ويژگى‏هاى خاص هر جريان مى‏باشد؛ زيرا تاكنون درباره هر كدام از جريان‏هاى سياسى كشور سخن‏هاى زيادى گفته شده‏است، اما مقايسه اين جريان سياسى و بررسى عملكرد و ويژگى‏هاى هريك در قياس با عملكرد ديگرى، از نوآورى‏هاى اين تحقيق مى‏باشد.

در خصوص اهميت و ضرورت اين تحقيق نيز مى‏توان گفت: نتايج اين تحقيق مى‏تواند ما را در استفاده از الگوهاى جريان‏هاى سياسى گذشته كمك كند تا بتوانيم شناخت بهتر و عميق‏ترى از جريان‏هاى سياسى فعلى به دست آوريم.

فرضيه اين تحقيق، شناسايى و معرفى سه جريان سياسى تأثيرگذار در اين دوره است كه عبارتند از:

1. جريان سياسى سنتى؛

2. جريان سياسى ملى‏گرايان؛

3. جريان سياسى مذهبى‏ها.

اين سه جريان تحت تأثير سه نوع تفكر در ايران ايجاد شد و در عمل امتحان خود را پس داد. جريان اول، به شدت تحت تأثير تفكر پادشاهى قاجارى قرار داشت. از ويژگى‏هاى اين جريان، داشتن روحيه اشرافى‏گرى، تأكيد بر منافع ملى با استفاده از رقابت نيروهاى خارجى و تا حدى داشتن رويه استبدادى است. جريان دوم، تحت تأثير تفكر غربى قرار داشت. از ويژگى‏هاى اين جريان، تأكيد بر روابط نابرابر با كشورهاى قدرتمند غربى، دادن امتيازات به آنها، مقابله با روحيات مذهبى و رواج فرهنگ غرب در كشور بود. جريان سوم، تحت تأثير تفكر دينى در كشور ايجاد شد. تأكيد بر اجراى احكام دينى، مخالفت با همه قدرت‏هاى خارجى، تأكيد بر منافع ملى با تكيه بر مردم و توانايى‏هاى‏داخلى، و مخالفت بااسرائيل و تلاش در بيدارى اسلامى، از جمله ويژگى‏هاى اين جريان به شمار مى‏روند.

در اين مقاله با بررسى عملكرد هركدام از اين جريانات، فرضيه‏هاى مطرح‏شده مورد قضاوت خواهد گرفت.

تعريف مفاهيم

جريان

«جريان» در لغت به دو معناى «روان شدن» و «وقوع يافتن امرى» ذكر شده است.1 اما در اصطلاح به معانى زير به كار رفته است:

1. گاهى به معناى جارى شدن است؛ مانند: «جريان بين‏المللى اطلاعات»؛

2. در مواردى از استعمال آن، مفهومى مشابه مفهوم «واقعه» دارد؛ مانند: «جريان صلح امام حسن»، «نگاهى نو به جريان عاشورا»؛

3. گاهى در معنايى نزديك به معناى «روند» استفاده مى‏شود؛ مانند: «جريان مذاكرات نفت در مجلس پانزدهم»، «سازوكارهاى جريان قدرت در جمهورى اسلامى ايران»؛

4. در برخى موارد نيز مفهومى مشابه «گروه» دارد؛ مانند: «پژوهشى پيرامون جريان 53 نفر».

معناى اخير، نزديك به معنايى است كه مورد نظر در اين نوشتار است. در واقع، مراد از «جريان» در «جريان سياسى» مفهومى نزديك به «حزب»، «تشكّل» و «گروه» است.

1. جريان سياسى سنتى

مراد از جريان سياسى سنتى گروه‏هاى سنتى اشرافى است كه ريشه در اشرافيت قاجارى دارند. بعد از سقوط رضاشاه و مشاهده اوضاع وخيم دوران سلطنت او (استبداد خشن و وابستگى به بيگانگان) و همچنين به دنبال ناكامى دولت‏هاى فروغى و كابينه سهيلى، طيف وسيعى از نمايندگان مجلس كه دوران قاجاريه را هنوز به ياد داشتند و مشتاق آن نظام و رويه بودند، قوام‏السلطنه، سياستمدار دوره قاجاريه را كه مغضوب دستگاه رضاخانى هم واقع شده بود، به نخست‏وزيرى انتخاب كردند.

البته افراد اين جريان منحصر به قوام‏السلطنه نيست، ولى قوام را مى‏توان به عنوان فرد شاخص اين جريان نام برد. از اين‏رو، براى شناخت ويژگى‏ها و عملكرد اين جريان بايد رفتارهاى سياسى قوام‏السلطنه بعد از 1320ش را مورد بررسى قرار داد.

همان‏گونه كه پيش‏تر اشاره شد، در مرداد سال 1321ش به دنبال ناكامى كابينه‏هاى فروغى و سهيلى، احمد قوام‏السلطنه با فشار اكثر نمايندگان مجلس به نخست‏وزيرى برگزيده شد.2

قوام بعد از رسيدن به قدرت رويه سياسى دوره قاجاريه را زنده كرد، اما در عين حال، علاقه‏اى به بازگرداندن حكومت به خاندان قاجاريه از خود نشان نداد؛ شايد به اين علت كه خيال مى‏كرد اين كار نشدنى است.

رويه‏هاى سياسى جريان سنتى

1. ديپلماسى فعال سياسى

يكى از رويه‏هاى سياسى مهم اين جريان (همانند دوره قاجاريه) استفاده از ديپلماسى فعال سياسى در حفظ استقلال نسبى كشور بود كه در اين ميان، مى‏توان به عملكرد نسبتا خوب اين جريان در رابطه با آمريكا و روسيه اشاره كرد.

الف. ديپلماسى با اشغالگران آمريكا: اولين مشكلى كه جريان سنتى با آن مواجه بود مسئله اشغالگرانى بود كه تصميم نداشتند به اين زودى‏ها از ايران بروند. اين جريان سعى كرد با استفاده از عنصر ديپلماسى ترتيبى دهد تا نيروهاى آمريكايى وضعيتشان مشخص شود. از اين‏رو، دولت قوام در تلگراف مورخ 29 دى 1321 خود به شايسته نوشت: چون قرارداد «دولت ايران با متفقين بر اساس منشور آتلانتيك بوده و مبتكر اين فكر نيز دولت آمريكاست، ايران علاقه دارد كه دولت آمريكا استقلال ايران را با ملحق شدن به پيمان سه‏گانه رسما تضمين نمايد.»3

آمريكا زير بار نرفت و دولت ايران به كرّات تغييراتو اصلاحاتى را پيشنهاد كرد و در نهايت، كار عقد و امضاى قرارداد به فرجام مطلوب نرسيد.4

از اين‏رو، قوام براى ايجاد تعادل بين قدرت‏هاى موجود در ايران و حفظ استقلال كشور تصميم گرفت به آمريكا امتيازاتى بدهد. وى در اين كار چند هدف عمده را دنبال مى‏كرد: اول اينكه اوضاع اقتصادى را با استفاده از كارشناسان آمريكايى سروسامان دهد؛ دوم اينكه با وارد كردن آمريكا تعادلى در دو نيروى بزرگ كه اكنون بر سر تقسيم ايران به توافق رسيده بودند، ايجاد كند. و سوم اينكه با دادن امتياز به آمريكا و جلب اعتماد اين كشور، بتواند از اين طريق آن دولت را وادار به عقد قراردادهايى براى خروج و واگذارى ساختمان‏ها و تأسيساتى كه داخل ايران ايجاد كرده بود بنمايد. از اين‏رو، او تصميم گرفت مجددا مستشاران آمريكايى از جمله دكتر ميلسپو و نيز كلنل شوارتسكف را براى نظم دادن به نظام مالى و ژاندارمرى كشور استخدام كند. البته اين تصميم موجى از مخالفت را در جامعه و در ميان مردم، روحانيان و مطبوعات برانگيخت. حتى وزير دارايى وقت كه آمدن ميلسپو را نوعى مداخله در كار خود مى‏دانست، از مقام خود استعفا كرد و قوام به جاى او، اللهيار صالح رئيس هيأت اقتصادى ايران در آمريكا را كه در عقد قرارداد مربوط به استخدام ميلسپو و همكاران او نقش مهمى ايفا نموده بود، به تهران احضار و به وزارت دارايى منصوب نمود. اين تصميم او، انگلستان را با رقيبى تازه مواجه كرده و به وحشت انداخت.5

ب. ديپلماسى موفق در اخراج اشغالگران روس: يكى از برگ‏هاى زرين ديپلماسى جريان سنتى، مسئله خارج كردن نيروهاى روسى با استفاده از هنر ديپلماسى بود. قوام‏السلطنه و در اين مسير آن‏قدر هوشمندانه عمل كرد كه اعتماد روس‏ها را جلب كرد، به گونه‏اى كه آنها تأكيد مى‏كردند جز او با شخص ديگرى درباره خروج نيروهاى روسى از خاك ايران گفت‏وگو نخواهند كرد. مقامات آمريكايى نيز او را كارآمدترين سياستمدار ايرانى كه مى‏توانست با روس‏ها كنار بيايد قلمداد مى‏كردند. علاوه بر اين، وى از پشتيبانى هواداران اشرافى خود در مناطق شمالى نيز برخوردار بود.6

روس‏ها پس از جنگ تصميم‏داشتندبخش‏هايى از خاك ايران را به كشور خود ملحق كنند. از اين‏رو، با اين هدف با نگه داشتن بخشى از ارتش خود در ايران و با استفاده از عناصر داخلى خود، درصدد تحقق اين هدف برآمدند.

جعفر پيشه‏ورى با تشكيل حزب دموكرات آذربايجان در آبان 1324ش در جمع كنگره‏اى از طرف‏داران حزب، تشكيل جمهورى مستقل آذربايجان را اعلام كرد. در همان تاريخ، در بخش‏هايى از مناطق كردنشين ايران نيز حكومت كردستان آزاد يا جمهورى مهاباد تشكيل شد.7

قوام در 29 بهمن 1324 در رأس يك هيأت بلندپايه سياسى، اقتصادى و فرهنگى براى رفع اين غائله به مسكو رفت8 و در دوم اسفند با استالين مذاكرات مفصل و طولانى انجام داد. وى سرانجام در برابر فشارهاى سرسختانه روس‏ها پذيرفت كه پس از بازگشت به ايران تعدادى از اعضاى حزب توده را براى همكارى در كابينه بپذيرد و قرارداد واگذارى نفت شمال را با نمايندگان اعزامى دولت شوروى امضا كند، مشروط بر آنكه اتحاد جماهير شوروى نيز از فرقه دموكرات آذربايجان حمايت نكند و قواى خود را از ايران خارج سازد.9 او در 16 اسفند 1324 به تهران بازگشت. اين قرارها عملى شد و پيرو مذاكرات قوام و سادچيكف (سفير تام‏الاختيار شوروى در تهران)، اعلاميه مشتركى در 15 فروردين 1325 به امضاى دو طرف رسيد كه در آن بر چهار مورد تأكيد شده بود. اين موارد عبارت بودند از:

1. «دولت ايران حزب توده را در قدرت سهيم سازد.

2. ارتش شوروى ظرف يك ماه و نيم تمام خاك ايرانرا تخليه كند.

3. از آنجا كه حوادث آذربايجان يك موضوع داخلى است، بايد ترتيبى مسالمت‏آميز براى حل آن اتخاذ كرد.

4. قراردادايجادشركت‏نفت‏ايران و شوروى تا انقضاى مدت 7 ماه براى تصويب‏مجلس‏پانزدهم‏پيشنهاد شود.»10

بند اول مقاوله‏نامه به موقع انجام شد و در 10 مرداد 1325، قوام دولت ائتلافى خود با حزب توده و حزب ايران را تشكيل داد.11

روس‏ها بر انجام هرچه زودتر بند چهارم تأكيد داشتند كه قوام در پاسخ درخواست سادچيكف، سفير كبير شوروى در ايران، پيرامون برگزارى هرچه سريع‏تر انتخابات، بر اين نكته تأكيد كرد كه به خاطر اشغال كشور امكان برگزارى انتخابات وجود ندارد.12 فتواى آيت‏اللّه بروجردى در تحريم انتخابات با وجود نيروهاى اشغاگر،13 موجب شد تا بند دوم معاهده اجرا گردد و به دنبال آن، روس‏ها نيروهاى خود راازايران‏خارج كردند.14

با خروج ارتش سرخ از ايران، قوام‏السلطنه وزيران توده‏اى را از دولت اخراج و انحلال دولت را اعلام كرد و با حمله به مراكز حزب توده، حزب را در مظان اتهام‏هايى قرار داد و فعاليت آنها را محدود نمود و دولت جديدى تشكيل داد.15 وى در آذر 1325 با تجهيز و بسيج ارتش، فرمان حمله به آذربايجان و فرقه دموكرات را صادر كرد. در 21 آذر نيروهاى ارتش، بدون هيچ مقاومتى آذربايجان را آزاد و بساط فرقه دموكرات در هم پيچيده شد. در اين حمله، دولت و ارتش شوروى به طمع به دست آوردن امتياز نفت شمال هيچ‏گونه واكنشى نشان ندادند.16 هرچند در مجلس پانزدهم (29 مهر 1326) قرارداد واگذارى نفت شمال به شوروى تصويب نشد و نمايندگان مجلس با پشتيبانى ملت، همه نقشه‏هاى سوسيال امپرياليسم شوروى را نقش بر آب نمودند.17

2. تعامل با علما در مسائل مهم سياسى

سياست‏مداران جريان سنتى همانند سياست‏مداران قاجار در وقت حاجت دست نياز به سوى علما دراز مى‏كردند. در اين دوره هم وقتى اين جريان در موقعيت دشوارى قرار گرفت دست به دامن علما شد. از اين‏رو، بعد از مذاكره قوام در مسئله آذربايجان، روس‏ها تأكيد بر انجام هرچه زودتر بند چهارم (انجام انتخابات و امضاى قرارداد نفت شمال توسط مجلس طرفدار قوام) داشتند. قوام براى آنكه به روس‏ها نشان دهد كه با وجود نيروهاى اشغالگر امكان برگزارى انتخابات نيست، پنهانى با آيت‏اللّه بروجردى تماس گرفت و از وى خواست برگزارى انتخابات را در صورت ادامه اشغال كشور توسط ارتش سرخ تحريم كند.18 مخالفت آيت‏اللّه بروجردى با انجام انتخابات، جبهه تازه‏اى را در برابر شوروى گشود. بخصوص پيوستن آيت‏اللّه بهبهانى و شمارى ديگر از علماى طراز اول و تهديد به كشاندن مردم به خيابان‏ها، نگرانى كارگزاران سياست مسكو و فرقه دموكرات را دوچندان ساخت.19 اين اقدامات، بازتابى گسترده در محافل سياسى داخل و خارج از كشور داشت. قوام در اين راه بجز آيت‏اللّه بروجردى، از حمايت ساير رجال دينى، از جمله آيت‏اللّه شيخ حسين لنكرانى نيز برخوردار بود. آقاى ابوالحسنى در اين خصوص مى‏نويسد: «قوام‏السلطنه در اين راه مورد حمايت جدّى آيت‏اللّه حسين لنكرانى قرار داشت»؛20 زيرا در آن اوضاع به هم ريخته بعد از جنگ بيم آن مى‏رفت كه ايران تجزيه شود.

3. محدود كردن خاندان پهلوى تا حدّ امكان

يكى ديگر از اقدامات اين جريان، گسترش اقتدار و اختيارات نخست‏وزير و محدود كردن شاه و دربار پهلوى بود، به گونه‏اى كه بى‏توجهى قوام به شاه جوان، در مياندرباريان و نزديكان شاه چنين شايعه كرد كه قوام مى‏خواهد بساط سلطنت را در ايران برچيند و حكومت جمهورى برپا سازد، اما نزديكان قوام، نظر ديگرى داشتند؛ از ابوالحسن ابتهاج در خاطرات خود در اين مورد مى‏نويسد: «قوام معتقد به سلطنت بود؛ هميشه مى‏خواست نخست‏وزيرى با اقتدار باشد و شاه در كارهايش دخالت نكند. اما اينها را به قيمت بركنار كردن شاه نمى‏خواست.»21 قوام به حدى در روابط خود مستقل عمل مى‏كرد كه دو تن از اعضاى كابينه‏اش، يعنى اللهيار صالح و دكتر بهرامى را به جرم اينكه بى‏اطلاع وى با شاه ديدار كرده بودند از كابينه اخراج كرد.22 احمد سميعى به نقل از مورخ‏الدوله سپهر، شرح مى‏دهد كه در پى دستگيرى ميرزا كريم‏خان، شاه جوان با تضرع و خوارى آزادى او را از قوام تقاضا كرد و قوام متفرعانه جلوى درخواست شاه ايستاد.23

امام خمينى قدس‏سره نيز استفاده نكردن قوام از اين فرصت را يك غفلت بزرگ سياسى از جانب او عنوان كرده است.24 شايد اين غفلت قوام در اثر ترس او از اقدامات انگليس و روسيه بوده است؛ زيرا با قدرت گرفتن تدريجى قوام، انگليسى‏ها و روس‏ها كه نگران شده بودند، حزب توده را عليه او بسيج كردند و سفارت انگلستان نيز با صراحت مخالفت خود را با وى ابراز داشتند. آنها ظاهرا دليل كارشكنى‏هاى خود را مخالفت قوام با بازداشت شمارى از عوامل آلمان در ايران بيان مى‏كردند.25

3. تمايل به استبداد و خودرأيى

يكى از نقاط ضعف بارز اين جريان، تمايل به استبداد و خودرأيى بود. نمونه كامل آن وقتى به عرصه ظهور رسيد كه مصدق در 25 تير 1331 از سمت خود استعفا داد و با اصرار نمايندگان جريان سنتى و به فرمان شاه، (برخلاف ميل باطنى‏اش) به نخست‏وزيرى قوام‏السلطنه رأى مثبت دادند و شاه با اشاره به روحيه اشرافى‏گرى قوام، با لقب «جناب اشرف» حكم نخست‏وزيرى او را صادر نمود. قوام پس از دريافت فرمان نخست‏وزيرى، اعلاميه شديداللحن مستبدانه معروف خود را تحت عنوان «كشتيبان را سياستى دگر آمد» منتشر نمود كه منجر به واقعه 30 تير 1331 گرديد و براى هميشه پرونده سياسى قوام بسته شد.26 لحن اين اعلاميه كاملاً استبدادمنشانه و خودمحور بود. از اين‏رو، بعد از صدور اين اعلاميه، مردم و علما عليه او به‏پا خاستند و آيت‏اللّه كاشانى در مصاحبه‏اى با خبرنگاران داخلى و خارجى، صراحتا اعلام كرد: اگر قوام ظرف 48 ساعت نرود اعلام جهاد خواهم كرد و شخصا كفن پوشيده و پيشاپيش مردم به مبارزه خواهم پرداخت. پس از اين موضع‏گيرى قاطع آيت‏اللّه كاشانى و تعطيلى بازار و مغازه‏ها در روز 30 تير / 21 ژوئيه، مردم به خيابان‏ها ريختند و خواستار سرنگونى قوام شدند. به دستور قوام، مردم را به گلوله بستند و عده‏اى از آنان به شهادت رسيدند. نمايندگان دولت و شاه با عجله به ملاقات آيت‏اللّه كاشانى رفتند تا وى را راضى به آرام كردن مردم كنند. اما آيت‏اللّه كاشانى با صراحت درخواست آنان را رد كرد و باز هم تأكيد كرد كه اگر قوام كنار نرود، اعلام جهاد خواهد كرد. شاه كه موقعيت خود را در خطر مى‏ديد، همان روز 30 تير قوام را عزل كرد و قوام در منزل برادر خود معتمدالسلطنه در امامزاده قاسم تهران مخفى شد.27

2. جريان سياسى ملى‏گرا

جبهه ملى اول در 25 اسفند 1328 به عنوان جبهه‏اى از گروه‏هاى مختلف28 تشكيل شد و برنامه خود را اعلام كرد. اين جبهه با به قدرت رسيدن مصدق در ارديبهشت سال 1330 به قدرت رسيد و پس از كودتاى 28 مرداد1332 از هم گسست.

اين جريان فكرى سياسى، بقاياى جريان مشروطه‏خواهى در ايران بودند كه برخى از برجستگان آنان مانند اللهيار صالح و باقر كاظمى در دوره رضاخان مناصب سياسى و ادارى داشتند. برخى هم مانند مصدق كه اندكى بعد رهبرى اينان را به عهده گرفت، منزوى بودند. احزاب وابسته به اين جريان، در جريان ملى شدن صنعت نفت، در سال 1329 اقدام به تشكيل جبهه ملى كردند. در آن حال، بيشتر اين احزاب، براساس نوعى نگرش ناسيوناليستى دست به فعاليت سياسى زده بودند. شمارى از نيروهاى مذهبى نيز به دليل تنفر و ترس از ماركسيسم و نيز نداشتن رهبرى و يا انديشه سياسى اسلامى جايگزين، و دلايل ديگر، در اين احزاب جمع شدند.29

مهم‏ترين ويژگى اين جريان، اهتمام به ناسيوناليسم و مليت و داشتن گرايش فكرى ـ سياسى ليبرالى و آزادى‏خواهانه است.

رويه‏هاى سياسى جريان ملى‏گرا

از آن‏رو كه جريان ملى‏گرا با روى كار آمدن مصدق در سال 1330 قدرت را به دست گرفت، عمده قضاوت درباره رويه‏هاى سياسى اين جريان از عملكرد دولت مصدق ناشى مى‏شود.

1. تأكيد بر مليت ايرانى بدون در نظر گرفتن گرايش سياسى يا اعتقادى

يكى از اصول انديشه‏هاى ملى‏گرايان توجه به مليت ايرانى بدون در نظر گرفتن عقايد و مرام دينى و مذهبى آنهاست. شواهد تاريخى در تأييد اين امر بسيار است كه تنها يك مورد در اينجا ذكر مى‏شود. آيت‏اللّه فلسفى در خاطراتش نقل مى‏كند: يك بار كه به قصد رساندن پيغام اعتراض‏آميز آيت‏اللّه بروجردى به نزد مصدق رفته بودم، وى بعد از شنيدن پيغام، «به گونه تمسخرآميزى، قاه قاه و با صداى بلند خنديد و گفت: آقاى فلسفى! از نظر من مسلمان و بهايى فرقى ندارد... .»30

اين وضعيت موجب شده بود تا عموم مردم ايران، با مشاهده بى‏تفاوتى مصدق و ملى‏گرايان نسبت به تحركات دشمنان اسلام، از جمله توده‏اى‏ها و بهايى‏ها، دچار سرخوردگى شديد شوند. از اين‏رو، در حوادث بعدى، حمايت خود را از ملى‏گرايان برداشته و تنها نظاره‏گر بودند.

2. مصادره كردن خدمات مذهبى‏ها به نفع ملى‏گرايان

يكى ديگر از نكات تاريك و مبهم در پرونده ملى‏گرايان، نزديك شدن به مقامات روحانى بخصوص مرجعيت، براى اهداف صرفا سياسى، و طرد آنها، بعد از رسيدن به اهداف سياسى است. آيت‏اللّه فلسفى نيز در همين رابطه مى‏گويد: دكتر مصدق در اوايل كار براى اينكه از شهرت و نيروى روحانى آيت‏اللّه كاشانى استفاده كند به او اظهار علاقه مى‏كرد. براى همين، وقتى كاشانى از تبعيدِ لبنان برمى‏گشت، شخصا به استقبال ايشان رفت.31

مصدق توانست به كمك كاشانى و فداييان اسلام به قدرت دست يابد، اما به محض آنكه به مقصودش رسيد، رهبر فداييان اسلام را زندانى كرد و عليه آيت‏اللّه كاشانى موضع گرفت. آيت‏اللّه فلسفى مى‏گويد: آيت‏اللّه كاشانى به واسطه زودباورى و كم‏اطلاعى از بند و بست‏هاى سياسى معمول آن روز، هم از طرف بعضى از اطرافيانش و هم از طرف عناصر جبهه ملى، توده‏اى و دربارى ضربات زيادى را متحمل گرديد.32

آيت‏اللّه فلسفى علت روى‏گردانى مصدق از مقامات روحانى را ناشى از غرور كاذب او مى‏داند، به گونه‏اى كهخيال مى‏كرد مردم به خاطر او به خيابان‏ها آمده و حاضر به جانفشانى شده‏اند، در حالى كه مردم به خاطر فتاواى مراجع دينى و در حمايت از دين قيام كرده بودند.33

3. دشمنى شديد با فداييان اسلام

در منابع موجود تاريخ‏نگارى معمولاً چنين القا شده كه فداييان از ملى‏گرايان جدا شدند، در حالى كه واقعيت عكس اين است؛ يعنى پيش از به قدرت رسيدن ملى‏گرايان، به دلايلى فداييان نسبت به آنان خوشبين بودند و موجبات به قدرت رسيدن آنها را هم فراهم كردند، اما در عوض، جز دشمنى چيزى عايدشان نشد.

پس از به قدرت رسيدن ملى‏گرايان در حكومت علا، آن هم در شب عيد سال 1330، شمارى از فداييان اسلام از جمله عبدالحسين واحدى، سيدهاشم حسينى و امير عبداللّه كرباسچيان زندانى شدند. نواب با همه تلاشى كه كرد، نتوانست اسباب آزادى دوستانش را فراهم كند. اين اولين ضربه‏اى بود كه فداييان از ملى‏گرايان دريافت مى‏كردند.

ملى‏گرايان به اين مقدار دشمنى اكتفا نكردند، بلكه مصدق به دنبال كسب مقام نخست‏وزيرى پس از استعفاى حسين علا در دوازدهم خرداد 1330 به بهانه واهى دستور دستگيرى نواب را صادر كرد. زندانى شدن نواب به مدت بيست ماه، نشانه دشمنى آشكار جبهه ملى با فداييان اسلام بود.34

از اين‏رو، يكى از سؤالاتى كه شايد هنوز در تاريخ معاصر ايران براى آن جوابى پيدا نشده، اين است كه چرا مصدق و جبهه ملى از همان ابتدا، اين‏قدر به فداييان سخت مى‏گرفتند و نسبت به آنها دشمنى مى‏ورزيد، در حالى كه در ابتدا نهايت همكارى از طرف فداييان با ملى‏گراها وجود داشت؟ چرا آن‏قدر بر فداييان اسلام سخت گرفتند تا آنكه آنها را در غيبت رهبرشان وادار به توسّل به خشونت نمودند؟ و چرا مصدق همواره در سخنرانى‏هايش مى‏گفت: فداييان مى‏خواهند مرا ترور كنند؟35 اين در حالى بود كه وقتى شاه به مصدق مى‏گويد: به من خبر رسيده كه فداييان اسلام مى‏خواهند تو را ترور كنند (براساس گزارش شهربانى)، وى در پاسخ مى‏گويد: اگر فداييان اسلام رزم‏آرا را مى‏كشند، براى اين است كه نوكر انگليس است، اگر هژير را كشتند براى اين است كه اعلى‏حضرت را بردند به انگلستان و برگرداندند؛ من را چرا بكشند كه جز خدمت به مردم‏كارى نكرده‏ام؟36

اينها سؤالاتى است كه اين مقاله درصدد پاسخ‏گويى به آنهاست.

استبدادطلبى در دولت ملى‏گرايان

با نگاهى به حوادث سال‏هاى به قدرت رسيدن ملى‏گرايان، ديده مى‏شود كه آنان على‏رغم شعار «مردم‏سالارى»، داراى روحيه استبدادطلبى بودند.

در انتخابات مجلس هفدهم كه در زمان دولت مصدق و به صورتى ناقص انجام شد، مجلس با هفتاد نفر رسميت يافت. همچنين در زمان دولت مصدق بود كه در تهران، حكومت‏نظامى اعلام‏شد و تا پايان دوره او ادامه يافت.37

حسين مكى جريان اعتراض خود به مصدق را چنين شرح مى‏دهد: «مصدق با خنده گفت: آقا! تمام حكومت‏ها از ماده پنج حكومت نظامى، عليه مخالفين خود استفاده نموده‏اند، من هم مى‏خواهم استفاده كنم. من [مكى ]به محض شنيدن اين جمله، دو دستى محكم بر سر خود كوفتم و گفتم: اى خاك بر سر من كه هميشه تصور مى‏كردم دكتر از ماده پنج حكومت نظامى كه همواره خودش مى‏گفت. قانون حكومت نظامى بر خلاف تمام قوانين دموكراسى و قوانين اساسى است و هميشه دردوران نمايندگى، با آن مخالف بود، استفاده نخواهد كرد!... به قدرى محكم بر سرم زدم كه دكتر مصدق خيلى ناراحت شد.»38

همچنين در دولت ملى‏گرايان، پس از مخالفت‏هاى مجلس سنا با برخى لوايح مجلس شورا، طرح تقليل مدت مجلس سنا از چهار سال به دو سال به سرعت در مجلس شورا تصويب شد و بدين ترتيب، اين مجلس منحل گرديد.39 پس از چندى، طرحى به مجلس تقديم شد كه به موجب آن، على‏رغم اختيارات وسيع نخست‏وزير، وى در هيچ شرايطى نمى‏توانست مجلس را تعطيل كند.40 اين طرح با اعتراض شديد مصدق روبه‏رو شد و مسكوت ماند. سپس مصدق از مجلس، تقاضاى اختيارات قانون‏گذارى يك ساله نمود كه با مخالفت روبه‏رو شد، اما سرانجام اين اختيارات به مصدق داده شد.41 البته آيت‏اللّه كاشانى طى نامه‏اى مخالفت خود را با نقض قانون و تضعيف مجلس ابراز نمود.42

همچنين مصدق بدان علت كه محرمانه وسايل مسافرت شاه را از ايران فراهم كرد،43 مورد اعتراض شديد آيت‏اللّه كاشانى و مردم قرار گرفت و به دنبال اين امر و تظاهرات مردم، شاه از رفتن منصرف گرديد.

در همان دوران، مجلس، هيأتى هشت نفره را مأمور رسيدگى به اختلافات شاه، مصدق و كاشانى نمود. اين هيأت پس از بررسى، اعلام نمود كه شاه حق مداخله در امور سياسى را ندارد.44 به دنبال اوج‏گيرى اختلافات ميان اقليت مخالف دولت مصدق و طرف‏داران، 59 نفر از نمايندگان طرفدار مصدق استعفا دادند و بدين ترتيب، مجلس هفدهم از رسميت افتاد.45 تمام اين كارها نشانگر تمايل شديد دولت ملى‏گرا به استبداد و در اختيار گرفتن تمامى اركان قدرت مى‏باشد.

عاقبت ملى‏گرايان؛ چرا و چگونه؟

شايد بتوان عامل اصلى سقوط دولت ملى‏گرا را مصدق معرفى كرد؛ زيرا او وقتى رسما به عمر مجلس پايان داد، زمينه سقوط خودش را فراهم كرد؛ چراكه طبق قانون اساسى، در نبودِ مجلس، شاه حقّ عزل و نصب نخست‏وزير را داشت و شاه هم با استفاده از اين فرصت، محرمانه فرمان عزل مصدق و انتصاب زاهدى را به سمت نخست‏وزيرى صادر كرد. سرهنگ نصيرى كه اين فرمان را به مصدق اعلام كرد، دستگير شد و مصدق طى اعلاميه‏اى، وقوع يك كودتاى نظامى در تهران را به اطلاع مردم رساند.46 شاه از كشور خارج شد و به دنبال انحلال مجلس عده‏اى از نمايندگان كه استعفا نداده بودند دستگير شدند.47

آيت‏اللّه كاشانى طى نامه‏اى به مصدق در مورد وقوع يك كودتاى ديگر و مهم‏تر توسط زاهدى هشدار داد، ولى او در پاسخ تنها نوشت: «مستحضر به پشتيبانى ملت ايران هستم.» اما كودتا در تهران انجام شد و دولت مصدق سقوط كرد.48

نكته عجيب، آن بود كه مصدق با وجود اينكه هرگونه اختيار قانون‏گذارى را از مجلس كسب كرده بود، اما باز هم مجلس را به دليل مخالفت اقليتى يازده نفره، آن‏هم با رفراندومى كه مطلقا با معيارهاى دموكراتيك و قانونى سازگار نبود، منحل كرد.

انحلال مجلس توسط مصدق بسيار مشكوك است؛ آيا اين كار يك عمل سازمان‏دهى‏شده توسط او و محمدرضا بود تا از اين طريق، محمدرضا بتواند در غياب مجلس طبق قانون، نخست‏وزير فعلى را عزل و زاهدى را نصب كند، يا نه، تنها يك خبط سياسى بوده است؟

امام خمينى قدس‏سره اين كار را يك خبط سياسى مى‏داند.49 بجز امام خمينى قدس‏سره، برخى ديگر از متفكران نيز پنداشته‏اند كه اين كار مصدق ناشى از سوءبرداشت او از موقعيت سياسى خودش و عملكرد مردم است.50 شايد واقعيت همين باشد، اما با توجه به اينكه مصدق فرد كاركشته‏اى بود و قيام‏ها و جنبش‏هاى متعدد سياسى ـ اجتماعى را ديده بود، روشن است كه ارزيابى درستى از وضعيت خودش، علما و مردم نداشت، و تحليل عملكرد او به خبط سياسى چندان با عقل و شخصيت او مناسبت ندارد، بلكه احتمال ديگرى به ذهن مى‏رسد. با اين احتمال، حوادث بعدى بهتر توجيه مى‏شوند:

مصدق با كناره گرفتن از رهبران مذهبى ـ سياسى (همچون آيت‏اللّه كاشانى) در واقع، پايگاه مردمى خود را نيز از دست داده بود و از طرفى، با سوءمديريت اقتصادى و باز گذاشتن دست بهايى‏ها و توده‏اى‏ها در كشور، بر نارضايتى عمومى افزوده بود.51 مصدق با هوش سياسى بالايى كه داشت، مى‏دانست كه به زودى توسط مردم ساقط خواهد شد. اگر اين كار توسط مردم انجام مى‏گرفت، با بدنامى و رسوايى كنار مى‏رفت و نه تنها از او، بلكه از ملى‏گرايان به عنوان افرادى نالايق ياد مى‏شد. از اين‏رو، مى‏توان به جرئت گفت كه به احتمال زياد در فراهم‏سازى زمينه كودتا هم از نظر اجتماعى و هم از نظر قانونى اگر مشاركت نداشته باشد، دست‏كم وقوع كودتا مطلوب او نيز بوده است و توانست در سايه اين كودتا مظلوم‏نمايى كرده و اسم خوبى از خود به جاى بگذارد تا در آينده فكر و روش او، الگوى ديگران قرار گيرد.

صدر شيرازى نيز در همين زمينه مى‏نويسد: در وضعيتى كه شاه فرار كرده بود، ارتش و قواى انتظامى در اختيار حكومت دكتر مصدق بود و دكتر مصدق به عنوان نخست‏وزير بر سر كار بود، چه شد كه سپهبد زاهدى كه براى سر او جايزه گذاشته شده بود و مرتبا، از ترس جان به صورت مخفى زندگى مى‏كرد، با چند ارابه تانك و آن‏طور كه مى‏گويند به كمك عده‏اى از اراذل و اوباش و روسپى، توانست حكومت ملى را با آن همه اختيارات و امكانات نظامى و غيرنظامى‏سرنگون سازد؟52

3. جريان سياسى مذهبى

مبنا و اساس فكرى افراد و گروه‏هاى تحت جريان اسلامى، تعاليم اسلام بود كه در ايران در قالب مذهب تشيع تجلّى يافته بود. آنچه در اين زمينه اهميت داشت، پذيرش تفسير رسمى روحانيت و علماى شيعه از منابع دينى و مذهبى بود.

مهم‏ترين و محورى‏ترين دسته تشكيل‏دهنده اين جريان، فداييان اسلام بودند. البته بجز فداييان اسلام، آيت‏اللّه كاشانى نيز تا حدى در اين دسته جاى مى‏گيرد، اما بعد از تشكيل دولت ملى‏گرا، آيت‏اللّه كاشانى از فداييان اسلام جدا شد و از اين تاريخ بيشتر به صورت فردى عمل مى‏كرد. از اين‏رو، با توجه به تعريف اوليه اين تحقيق از جريان، نمى‏توان آيت‏اللّه كاشانى بعد از 1331 را جزء اين جريان محسوب داشت و به دليل آنكه اولاً، به لحاظ عملكرد، آيت‏اللّه كاشانى و فداييان اسلام همكارى بسيار نزديكى داشتند و ثانيا، فداييان اسلام داراى تشكل سياسى بودند و ثالثا، انديشه‏ها و برنامه‏هاى جريان مذهبى از طرف فداييان اسلام تدوين يافته بود، در اين تحقيق فداييان اسلام به عنوان نماينده جريان مذهبى شمرده مى‏شود.

جريان مذهبى بعد از قضاياى اعدام كسروى به رهبرى نواب صفوى تصميم به ايجاد تشكل سياسى به نام «فداييان اسلام» نمودند و در سال 1324 جمعيت فداييان اسلام اعلام موجوديت كرد53 كه منشأ اثر زيادى در جريان‏هاى سياسى‏اين دهه شد. از اين‏رو، مى‏توان گفت: تنها گروه سياسى متشكل كه از اين جريان برخاسته بود، گروه فداييان اسلام بود. هرچند رهبرى ظاهرى اين جريانبا نواب صفوى بود، اما رهبرى‏معنوى‏اين جريان را آيت‏اللّه كاشانى و ساير علماى حوزه علميه قم بر عهده داشتند.

از ابتدا فداييان اسلام به طور بسيار وسيع توسط آحاد مردم متدين و همچنين مراجع بزرگ و آيت‏اللّه كاشانى پشتيبانى مى‏شدند. از اين‏رو، مى‏توان آن را مردمى‏ترين گروه متشكل سياسى در اين دهه دانست كه فعاليت سياسى جدّى آنها در دهه 1324ـ1334، تأثير عميقى در صحنه سياسى ايران بر جاى گذاشت.

ويژگى‏هاى منحصر به فرد اين جريان عبارت بود از:

1. مبارزه براى حاكميت اسلام؛

2. حمايت از ملت مظلوم فلسطين؛

3. عمل به شريعت، به عنوان تنها راه نجات ايران.

اين‏جريان‏به‏دليل‏آنكه‏سراب‏بودن‏ادعاهاى‏اصلاح‏گرايانه رضاخان و وابستگانش آشكار شده بود، زمينه پذيرش مردمى فراوانى ميان مردم ايران و متدينان داشت.54

اصول رويه‏هاى سياسى جريان مذهبى

رويه‏هاى سياسى جريان مذهبى بر اصول زير استوار بود:

1. مبارزه براى حاكميت اسلام

همان‏گونه كه در اساسنامه فداييان اسلام درج شده، آنها اهداف خود را از مبارزه براى پرورش نفوس پاك، مبارزه با مفاسد اخلاقى، هرزگى، مشروب‏خوارگى،... و اجراى حدود و ديات اعلام كردند.55 بر همين اساس، وقتى ديدند كه آيت‏اللّه كاشانى از مصدق حمايت مى‏كند، آنها نيز به همكارى با ملى‏گرايان برخاستند و با ترور هژير موجبات پيروزى مصدق را فراهم كردند، اما چون مصدق بعد از رسيدن به قدرت به خواسته‏هاى دينى آنها توجه نكرد، اختلافات شروع شد.

به دنبال موضع‏گيرى مصدق عليه فداييان، و اقدامات خلاف دينى ملى‏گرايان، جريان مذهبى نيز با آنها به مبارزه برخاست. متن اعلاميه آنان چنين بود: «اى مسلمانان غيور!... جبهه ملى به قيمت خون فرزندان اسلام از خطرهاى حتمى نجات يافتند، به حكومت رسيدند و سرانجام با تبانى با دشمنان اسلام به قدرى به فرزندان دلسوخته اسلام جنايت كردند كه روى جنايتكاران تاريخ را سفيد كردند.»56

يكى از موارد مختلف بين جريان مذهبى و دولت مصدق ـ و حتى پيش از دولت مصدق از سال 132757 ـ بحث مشروبات الكلى بود. جريان مذهبى خواستار جلوگيرى از توليد و فروش آن بودند، در حالى كه دولت مصدق، با اين درخواست مخالفت مى‏كرد.58 و به علت آنكه در اين مرحله هم آيت‏اللّه كاشانى همچنان از ملى‏گرايان حمايت مى‏كرد، اين حمايت‏ها باعث جدايى ايشان از جريان مذهبى گرديد. از اين‏رو، در دوره حاكميت ملى‏گرايان، جريان مذهبى روابط صميمانه‏شان را با آيت‏اللّه كاشانى نيز به هم زده و برضد وى موضع‏گيرى كردند.59

2. حمايت از ملت مظلوم فلسطين

از جمله اقدامات جريان مذهبى در سال 1327 دفاع از حقوق ملت مظلوم فلسطين و اعلام آمادگى براى اعزام به آن كشور و دفاع از فلسطينيان در برابر تجاوزكارى‏هاى دولت غاصب و جديدالتأسيس اسرائيل بود.

اولين بار زمانى كه در دى ماه سال 1326 تظاهراتى به دعوت آيت‏اللّه كاشانى براى مسئله فلسطين برپا شد، نواب صفوى در آن اجتماع سخنرانى پرشورى ايراد كرد. موضوع فلسطين يكى از حساسيت‏هاى اساسى آيت‏اللّه كاشانى60 و نواب صفوى به حساب مى‏آمد.61

در سال 1327 بعد از جنگ جهانى دوم كه انگليس و اسرائيل خاك فلسطين را اشغال نموده بودند، فداييان اسلامبا افتتاح دفترى، براى مردم فلسطين كمك مالى جمع مى‏كردندوهمچنين‏داوطلب‏براى‏اعزام‏ثبت‏نام‏مى‏نمودند.62

3. مبارزه با حزب توده و حذف آنها از سياست

يكى از جريان‏هايى كه محور مبارزه با رژيم را از دست حزب توده گرفت و به دست مذهبى‏ها داد، ماجراى روى كار آمدن هژير در سال 1327 و پديد آمدن مخالفت‏ها با وى بود. اين جريان كه بر محور رهبرى آيت‏اللّه كاشانى ـ نواب صفوى به حركت درآمد،63 حزب توده را با همه توان و قدرتى كه داشت از صحنه خارج كرد. شاهد آن، گزارش‏هاى محرمانه شهربانى در اين دوره است.64 تا پيش از خرداد 27 همه اخبار در حول و حوش حزب توده است، اما ورود كاشانى و نواب به ميدان مبارزه در مقابل هژير و همراهى آيت‏اللّه بروجردى با خواست آنان، نيروهاى مذهبى را در جامعه فعال كرد. حركتى كه در جهت ترور شاه در بهمن سال 27 صورت گرفت، زمينه را براى استبداد مجدد فراهم كرد، اما ديرى نپاييد كه با ترور هژير در 13 آبان 28، بار ديگر همه چيز عوض شد. اين زمانى بود كه انتخابات مجلس شانزدهم با تقلب فراوان صورت گرفته بود و هژير كه متهم به وابستگى به انگليس از يك‏سو و فرقه ضاله بهائيت از سوى ديگر بود، در روز يادشده در حال خلعت دادن به رؤساى هيأت‏هاى عزادارى با حمله سيدحسين امامى كشته شد.65 امامى دستگير شد و چهار روز بعد اعدام گرديد. اما ترور اثر خود را گذاشت؛ انتخابات تهران باطل اعلام شد و در انتخابات مجددى كه صورت گرفت، مصدق و يارانش به عنوان نماينده تهران وارد مجلس شانزدهم شدند.

جبهه ملى كه تنها اندكى پيش از انتخابات مجلس شانزدهم تشكيل شده بود، بر موج مبارزات مذهبى جديد سوار شد و ضمن آن، حزب توده از صحنه سياسى كشور عقب افتاد.66 نيز بر اساس مصوبه‏اى كه سال‏ها پيش از آن در مجلس شوراى ملى تصويب شده بود، دروس دينى در برنامه مدارس به اجرا درآمد.67

درگيرى‏هاى جريان مذهبى و جريان ملى‏گرا

پس از به قدرت رسيدن ملى‏گرايان و انتخاب آيت‏اللّه كاشانى به رياست مجلس، جريان مذهبى خوشحال شدند، اما اين خوشحالى طولى نكشيد؛ زيرا تلاش‏هاى مصدق براى انحلال مجلس و دشمنى عجيب او با جريان مذهبى اوضاع را به كامشان تلخ كرد.

نشريه «نبرد ملت» با مديريت كرباسچيان، كه تنها نشريه جريان مذهبى در اين دوره بود، به شدت به تبليغ بر ضد برنامه‏هاى ضددينى دولت مصدق پرداخت؛ اما فضاى سياسى كشور بين مليون، توده‏اى‏ها و دربار تقسيم شده بود و رهبر جريان مذهبى نيز تنها زندانى سياسى مصدق بود. در نبود نواب، عملاً رهبرى نهضت به دست مرحوم واحدى افتاده بود. از ويژگى‏هاى او، استبداد در رأى بود؛ يعنى بدون اينكه در كارى با ديگر ياران مشورت كند، خودش هر تصميمى مى‏گرفت عمل مى‏كرد.68 واحدى در آن شرايط گمان مى‏كرد دكتر سيدحسين فاطمى69 وزير امورخارجه مصدق، در دور كردن دولت ملى از دين اسلام نقش اساسى دارد و علت سختگيرى بر فداييان اسلام و نواب كه زندانى بود، وى مى‏باشد.70 به همين دليل، در انديشه ترور وى افتاد. اين ترور، منجر به زخمى شدن فاطمى شد و ضارب (عبدخدايى) به زندان افتاد تا آنكه در مهر 1332 آزاد گرديد.71 اين حركت موجب شد تا تعداد بيشترى از جريان مذهبى به زندان بيفتند.72

قدرت گرفتن حزب توده در دولت مصدق و تظاهرات شگفت‏انگيز آنان پس از خبر درگذشت استاليندر 14 اسفند 31ش همه نيروهاى مذهبى را ترساند. نشست‏هاى بعدى حزب توده همراه با تبليغات انگليسى‏ها و آمريكايى‏ها درباره خطر حزب توده نيز همه را بيش از پيش به وحشت انداخت73 و جريان مذهبى را بيش از پيش نسبت به مصدق بدبين كرد و موجب نزديك‏تر شدن افراد و گروه‏هاى جريان مذهبى به يكديگر شد؛ مثلاً خليل طهماسبى از فداييان اسلام، بعد از آزادى از زندان در 24 آبان 1331ش با آيت‏اللّه كاشانى ديدار كرد.

بعد از كودتا با توجه به افشا شدن ماهيت ملى‏گراها، جريان مذهبى به سختى از آنها فاصله مى‏گرفت و مصدق نيز به دلايلى، از خانه‏اش خارج نمى‏شد، اين بار جريان مذهبى فعاليتشان را مجددا با ارسال نامه‏اى براى زاهدى در شهريور 1332 آغاز كردند. در بخشى از اين نامه آمده است: «مملكت اسلام به خاطر اسلام و به نيروى ايمان حفظ گرديده و هر نفعى به هر كه رسيد، در پناه اسلام رسيد. و اگر قانون اساسى صحيح است، اصل دوم متمم قانون اساسى و ساير اصول آن هم صحيح است و شاه و نخست‏وزير و وزرا، عملاً بايد داراى مذهب شيعه و مروج آن باشند و بايد قوانينى كه مخالف احكام مقدس خداست و به غلط از مغزهاى پوسيده گمراهانى تجاوز كرده، لغو و باطل گرديده، به عمر كثيف منكرات و مفاسد خاتمه داده شود و در مرحله اولى، مسكرات خانمانسوز و لختى و بى‏قيدى شرم‏آور زنان و موسيقى شهوت‏انگيز فضيلت‏كش و رقاص‏خانه‏هاى جنايت‏بار و قوانين قضايى پوسيده اروپايى از ميان برود.»74

نقش ملى‏گرايان و جريان مذهبى در ملى كردن نفت

معمولاً ملى كردن نفت به ملى‏گرايان نسبت داده مى‏شود. حال بايد ديد كه هريك از دو جريان مزبور چه مقدار در اين امر دخيل بوده‏اند. براى روشن شدن ماجرا بايد دوباره برخى از وقايع تاريخى را مرور كنيم:

در پى مرگ هژير به دست فداييان اسلام و دستگيرى عده‏اى همچون آيت‏اللّه كاشانى، خليل طهماسبى و بقائى، مصدق نيز به احمدآباد تبعيد شد. اما پس از مدت كوتاهى على‏منصور نخست‏وزير بعدى، از سوى شاه مأمور بازگرداندن محترمانه مصدق به تهران شد. آيت‏اللّه كاشانى هم در مجلس دوره شانزدهم از سوى مردم تهران برگزيده شد.

آيت‏اللّه كاشانى كه در اين زمان رهبرى معنوى جريان مذهبى نهضت ملى نفت را در دست داشت با حمايت از مصدق و يارانش لايحه ملى شدن نفت را به تصويب رساند. ايشان همواره خطاب به عمّال دولت و مردم مى‏گفت: «... نبايد بترسيد و با قوت بايد ايستادگى كنيد و مردم را نيز به ايستادگى واداريد... با مقاومت‏وايستادگى ما و شما به مقصودى مى‏رسيم‏وآبروى ما حفظ‏مى‏شود... .»75

در همين زمان بود كه رابطه جريان ملى‏گرا و جريان مذهبى بسيار صميمانه شد. از اين‏رو، مصدق نامه‏اى از آيت‏اللّه كاشانى را كه در آن تصريح شده بود نفت ايران متعلق به هيچ كشور خارجى نيست، در مجلس قرائت كرد و پس‏ از چندى ‏به ‏رياست‏ كميسيون ‏نفت ‏مجلس‏ انتخاب‏ گرديد.76

به دنبال اين امر، كميسيون نفت مجلس ده روز به دولت فرصت داد تا نظر خود را نسبت به لايحه الحاقى اعلام نمايد. سپس به دعوت آيت‏اللّه كاشانى از مردم در تمام كشور، گردهمايى‏هاى وسيعى در حمايت از ملى شدن صنعت نفت برگزار شد و در پى آن، اقليت مجلس كه نام دكتر مصدق در ميان آنها نبود، دولت را به دليل عدم امنيت قضايى، استيضاح نمودند.77

پس از ترور رزم‏آرا به دست فداييان اسلام، و در محيطى كه تحت فشار ملت و علماى مذهبى، حتى عواملسرسپرده انگليس قادر به مقابله با موج برخاسته نبودند، كميسيون نفت، طرح ملى شدن صنعت نفت را تصويب كرد و به دنبال آن، در مجلس شوراى ملى و مجلس سنا به اتفاق آرا به تصويب رسيد.

با توجه به آنچه ذكر شد، مى‏توان گفت: مسئله ملى شدن صنعت نفت با توجه به ايجاد فضاى عمومى مناسبى كه توسط جريان مذهبى (فداييان اسلام، آيت‏اللّه كاشانى) و جمعى از نمايندگان مجلس در مجلس پانزدهم و در غياب مصدق، سنگ‏بناى آن گذاشته شده بود، ايجاد گرديد و دكتر مصدق نيز در اين مرحله با احساسى كه از حمايت داخلى و خارجى پيدا كرد به اين نهضت ملحق شد، نه آنكه آن را رهبرى كرده يا به وجود آورده باشد.

در هر صورت، مى‏توان گفت: آنچه موجب تصويب «طرح ملى شدن صنعت نفت» گرديد، گلوله خليل طهماسبى بود؛ قتل رزم‏آرا، قدرتمندترين فرد نظام حاكم، آنچنان رعب و وحشتى در حاكميت ايجاد كرد كه على‏رغم وجود اكثريت نمايندگان وابسته به سياست انگليس در مجلس، آن طرح به اتفاق آراء به تصويب رسيد و به دنبال آن، بنا به پيشنهاد جمال امامى كه از عناصر سياست انگليس بود، دكتر مصدق براى نخست‏وزيرى پيشنهاد گرديد.78 مصدق برخلاف دوره چهاردهم مجلس كه پيشنهاد نخست‏وزيرى را به بهانه قبول شرط بازگشت به مجلس نپذيرفته بود، اين بار بدون هيچ‏گونه پيش‏شرطى پيشنهاد نخست‏وزيرى را پذيرفت.

مقايسه‏اى بين سه جريان سياسى

همان‏گونه كه پيش‏تر اشاره شد، سه جريان سياسى در حقيقت، سه نسخه و راه درمان براى نجات كشور بود. نسخه اول بر اشرافى‏گرى قاجارى، ديپلماسى فعال در قبال قدرت‏ها و استبدادطلبى در مواجهه با مردم تأكيد داشت.

نسخه دوم نگاه به غرب داشت و درمان دردهاى خود را در آموزه‏هاى غربى جست‏وجو مى‏كرد. اين جريان با الگوگيرى از غرب، بر عنصر ناسيوناليسم سطحى تأكيد داشت و زمينه‏هاى واقعى ناسيوناليسم را حتى از ياد برده بود. از اين‏رو، بدون توجه به خواست و عقايد مردم به اسم آزادى بيان، باورهاى مردم را به تمسخر گرفت و دست اقليت‏هاى منحرف مثل بهائيت و كمونيسم را در جامعه باز گذاشت.

اما نسخه سوم كه هيچ‏گاه فرصت اجرا به آن داده نشد، بر سرمايه‏هاى خودى تأكيد داشت. اين نسخه تنها راه نجات را در بازگشت به دين مى‏ديد.

در مقايسه جريان اول و دوم بايد گفت: جريان اول بر تجارب 200 ساله قاجاريه استوار بود، اما جريان دوم بر نظريه ماكياولى استوار بود كه از ابزار حيله و زور استفاده مى‏كرد و هرجا موقعيت اقتضا مى‏كرد همچون روباه به حيله‏گرى متوسل مى‏شد و اگر مى‏توانست، از زور ابا نداشت و در اين مسير بيش از جريان اول مستبد بود. اما وجه مشترك هر دو جريان، تكيه بر امور مادى بود.

جريان مذهبى با دو جريان مزبور سه تفاوت اصلى داشت: اولاً، بر انگيزه‏هاى مادى استوار نبود؛ از اين‏رو، شايد براى نظريه‏پردازان مادى تحليل آن سخت باشد. ثانيا، داراى صداقت و يك‏رنگى همراه با دغدغه‏هاى معنوى بود. ثالثا، برخلاف دو جريان ديگر از پايگاه مردمى بالايى برخوردار بود.

به لحاظ مقدار موفقيت ظاهرى بايد گفت: ظاهرا جريان ملى‏گرايان بيشتر به اهداف خود رسيدند و توانستند با مظلوم‏نمايى و خشن معرفى كردن جريان مذهبى و مستبد جلوه دادن جريان سنتى، آن دو را به حاشيه برانند. البته بعد از كودتاى 28 مرداد جريان سنتى در قالب‏هاى ديگرى به جامعه برگشت، ولى جريان مذهبى تا سال 42 نتوانست قدراست كند تا اينكه با قيام امام خمينى قدس‏سره در خرداد 1342 اين جريان بسيار قوى وارد عرصه سياست شد، به گونه‏اى كه در سال 1357 تنها جريان سياسى بود كه توانست ريشه نظام شاهنشاهى را از بين ببرد.

نتيجه‏گيرى

از آنچه گفته شد به دست مى‏آيد كه:

1. در فاصله 12 ساله 1320 تا 1332 سه جريان عمده سياسى در كشور وجود داشت كه قوام، مصدق و نواب آنها را نمايندگى مى‏كردند.

2. جريان سنتى بعد از به قدرت رسيدن، يك جريان اشرافى سنتى را پى گرفتند و تلاش داشتند ايران را طبق روش‏هاى سنتى (بازمانده از دوران قاجار) اداره كنند. تعامل با كشورهاى بيگانه، استفاده از رقابت‏هاى آنها براى حفظ استقلال ايران، و همكارى نسبى با علما، از مشخصه‏هاى بازر سياست داخلى و خارجى قوام بود.

3. جريان سنتى ميانه خوبى با محمدرضا نداشت، اما تلاشى نيز براى سرنگونى او انجام نداد با آنكه از اين حيث دستش بسيار باز بود، و به خاطر اين كوتاهى مورد انتقاد بزرگانى همچون امام خمينى قدس‏سره نيز قرار گرفت.

4. اشكال عمده جريان سنتى، استبداد در عمل بود. همين امر، موجب اتحاد مذهبى‏ها و ملى‏گرايان در مقابل آنها گشت.

5. جريان ملى‏گرا برخلاف جريان سنتى، بسيار زيركانه عمل كرد و بجز يك مورد، همواره با منافع انگليسى‏ها همراه بود.

6. جريان ملى‏گرا زمانى كه از قدرت بركنار گرديد، ابتدا براى اينكه از نفوذ و قدرت معنوى علما، استفاده كند به آنها نزديك شد؛ مصدق به استقبال آيت‏اللّه كاشانى مى‏رود و روحيه مذهبى به خود مى‏گيرد، خود را طرفدار لايحه ملى شدن نفت قلمداد كرده و در تيم كاشانى وارد مى‏شود.

7. جريان ملى‏گرا بعد از آنكه به قدرت رسيدند، علنا شروع به دشمنى با جريان مذهبى كردند. مصدق فداييان اسلام را به بهانه‏هاى واهى زندانى مى‏كند، و بدون آنكه تهديد شده باشد چنين القا مى‏كند كه از طرف فداييان تهديد به قتل شده است، تا آنها را تا حدّ يك گروه تروريست پايين بياورد و مردم را عليه آنها بشوراند.

8 اين جريان براى آنكه تلاش‏هاى مذهبيون و علما بخصوص آيت‏اللّه كاشانى در ملى كردن صنعت نفت را در اذهان به يكباره از بين ببرد، آيت‏اللّه كاشانى را متهم به انگليسى بودن مى‏كند. همچنين براى فراهم كردن مقدمات كودتا، اقدام به مظلوم‏نمايى مى‏كند.

9. جريان مزبور، دست بهايى‏ها و توده‏اى‏ها را در كشور باز مى‏گذارد و تفكر خاصى را در دانشگاه‏ها و در ميان قشر روشنفكر پايه‏گذارى مى‏كند. از يك‏سو، چنين القا مى‏كند كه بعد از اين، قيام بر عليه ظلم و استعمار بايد با ضديت با مذهب و علما همراه باشد. از سوى ديگر، اين‏گونه وانمود مى‏كند كه مى‏توانند گروه‏هاى تروريست را تشكيل دهند و نمى‏توانند يك گروه سياسى باشند كه با كار سياسى بتوانند از عهده اداره كشور برآيند.

10. جريان مذهبى گروه‏هايى بودند كه به صورت خودجوش در مقابل جو غيرمذهبى كه در رأس جامعه وجود داشت، و در دفاع از ارزش‏هاى دينى، تشكيل شدند.

11. نواب صفوى رهبرى اجرايى و آيت‏اللّه كاشانى رهبرى معنوى اين جريان را بر عهده داشتند.

12. هدف جريان مذهبى، اجراى احكام اسلام و پياده كردن برنامه‏هاى اسلامى بود. برخلاف تصويرى كه از ايشان در جامعه منتشر شده، اينان تروريست نبودند و تنها در چند مورد محدود با كسب اجازه از مراجع تقليد، آن‏هم با اهداف سياسى، اقدام به ترور سياسى كردند كه البتهبسيار هم برايشان گران تمام شد.

13. جريان مذهبى از جايگاه مردمى و از توان بسيج عمومى برخوردار بود. آنها بسيار متشكل بودند و انتظار داشتند در دولت مصدق بخشى از قدرت سياسى به آنان سپرده شود كه اين كار نشد.

14. در كل، اين جريان برجستگى‏ها و نواقصى داشتند. عيب اساسى اين جريان، استفاده بيش از نياز از خشونت بود. روزنامه «نبرد ملت» ادبيات بسيار جسورانه‏اى به كار مى‏برد.

15. برجستگى عمده اين جريان عبارت بود از: 1. نفوذ بالاى اجتماعى؛ 2. تبعيت از ولايت و مرجعيت؛ 3. تلاش در اجراى احكام اسلام؛ 4. ايجاد گفتمانى جديد در عرصه سياسى كشور.

... منابع

ـ ابتهاج، ابوالحسن، خاطرات ابوالحسن ابتهاج، تهران، علمى، 1371.

ـ ابراهيميان، يرواند، ايران بين دو انقلاب، ترجمه كاظم فيروزمنور و همكاران، تهران، نشر مركز، 1379.

ـ ابوالحسنى منذر، على، «آيت‏اللّه حاج شيخ حسين لنكرانى، از تعامل تا تقابل با آمريكا»، تاريخ معاصر ايران، شسال بيست ونهم، ش 8، بهار 1383، ص 79ـ153.

ـ امينى، داود، جمعيت فداييان اسلام و نقش آن در تحولات سياسى اجتماعى ايران، تهران، مركز اسناد انقلاب‏اسلامى، 1381.

ـ بهنود، مسعود، از سيد ضياء تا بختيار، تهران، جاويدان، 1370.

ـ بى‏نام، گذشته چراغ راه آينده است، تهران، جامى، بى‏تا.

ـ جعفر مهدى‏نيا، زندگى سياسى قوام‏السلطنه، تهران، پانويس، 1370.

ـ جعفريان، رسول، جريان‏ها و سازمان‏هاى مذهبى ـ سياسى ايران سال‏هاى 1320ـ1357، چ چهارم، تهران، مؤسسه فرهنگى دانش و انديشه معاصر، 1380.

ـ حسينى، على‏اصغر، سال‏هاى خاكسترى، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، بى‏تا.

ـ خسروشاهى، سيدهادى، فدائيان اسلام، تاريخ، عملكرد، انديشه، تهران، اطلاعات، 1375.

ـ خوش‏نيت، سيدحسين، سيدمجتبى نواب صفوى انديشه‏ها، مبارزات و شهادت او، تهران، بى‏نا، 1360.

ـ دوانى، على، خاطرات و مبارزات حجه‏الاسلام فلسفى، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، 1376.

ـ رسولى‏پور، مرتضى، ناگفته‏هايى از دولت مصدق، دستنوشته‏هاى محمدابراهيم اميرتيمور كلالى، تهران، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر، 1380.

ـ زهتاب‏فرد، رحيم، خاطرات در خطرات، تهران، ويستار، 1373.

ـ سميعى، احمد، سى و هفت سال، تهران، شباويز، 1366.

ـ شاه‏آبادى، حميدرضا، تاريخ آغازين فراماسونرى در ايران، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1378.

ـ شوكت، حميد، در تيررس حادثه زندگى سياسى قوام‏السلطنه، چ دوم، تهران، اختران، 1386.

ـ شهيدى، سيدجعفر، جنايات تاريخ، تهران، حافظ، 1327.

ـ صدرشيرازى، محمدعلى، ريشه‏هاى ناكامى حركات ملى‏گرايان در تاريخ معاصر ايران، در: سايت مركز اسناد انقلاب اسلامى، www.irdc.ir

ـ طلوعى، محمود، بازيگران عصر پهلوى از فروغى تا فردوست، تهران، بى‏جا، 1372.

ـ عاقلى، باقر، روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامى، تهران، گفتار، 1370.

ـ ـــــ ، ميرزا احمد قوام‏السلطنه در دوران قاجاريه و پهلوى، تهران، جاويدان، 1376.

ـ ـــــ ، نخست‏وزيران ايران، تهران، جاويدان، 1374.

ـ عبدخدايى، مهدى، خاطرات محمدمهدى عبدخدايى، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، 1379.

ـ محلاتى، فضل‏اللّه، خاطرات و مبارزات شهيد محلاتى، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، 1376.

47. محمدى، منوچهر، «دكتر مصدق در گذر تاريخ»، كتاب نقد، ش 13، زمستان 1378، ص 306ـ321.

ـ مدنى، سيد جلال‏الدين، تاريخ سياسى معاصر ايران، قم، انتشارات اسلامى، 1369.

ـ مقدسى، محمود و ديگران، ناگفته‏ها خاطرات شهيد حاج مهدى عراقى، تهران، بى‏نا، 1370.

ـ موحد، محمدعلى، گفته‏ها و ناگفته‏ها، تهران، كارنامه، 1379.

ـ موسوى خمينى، سيدروح‏اللّه، صحيفه نور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1361.

ـ نفت بحرين يا عباس اسكندرى در خدمت مجلس پانزدهم، تهران، حسن اقبال، 1331.

ـ هاشمى رفسنجانى، محسن، هاشمى رفسنجانى دوران مبارزه، تهران، معارف، 1376.


* عضو هيأت علمى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره. دريافت: 10/2/90 ـ پذيرش: 19/9/90.

ramazan@qabas.net


1ـ محمد معين، فرهنگ فارسى، ج 1، ص 1226؛ حسن عميد، فرهنگ عميد، ج 1، ص 484ـ485.

2ـ محمود طلوعى، بازيگران عصر پهلوى از فروغى تا فردوست، ص 304ـ305.

3ـ على ابوالحسنى منذر، «آيت‏اللّه حاج شيخ حسين لنكرانى، از تعامل تا تقابل با آمريكا»، تاريخ معاصر ايران، سال هشتم، ش 29، ص 82.

4ـ ر.ك: ايرج ذوقى، ايران و قدرت‏هاى بزرگ در جنگ جهانى دوم، ص 158ـ163.

5ـ باقر عاقلى، نخست‏وزيران ايران، ص 517ـ518.

6ـ ر.ك: يرواند ابراهيميان، ايران بين دو انقلاب، ص 280.

7ـ رحيم زهتاب‏فرد، خاطرات در خطرات، ص 181.

8ـ محمود طلوعى، همان، ص 311.

9ـ سيد جلال‏الدين مدنى، تاريخ سياسى معاصر ايران، ج 1، ص 308ـ309؛ بى‏نام، گذشته چراغ راه آينده است، ص 354ـ356.

10ـ براى آگاهى بيشتر از مفاد قرارداد، ر.ك: جعفر مهدى‏نيا، زندگى سياسى قوام‏السلطنه، ص 300ـ301.

11ـ همان، ص 313.

12ـ حميد شوكت، در تيررس حادثه زندگى سياسى قوام‏السلطنه، ص 216.

13ـ همان، ص 217.

14ـ همان، ص 218.

15ـ محمود طلوعى، بازيگران عصر پهلوى، ص 335ـ337.

16ـ سيد جلال‏الدين مدنى، همان، ج 1، ص 310.

17ـ حميد شوكت، همان، ص 266.

18ـ همان، ص 217.

19ـ همان.

20ـ على ابوالحسنى منذر، همان، ص 82.

21ـ ابوالحسن ابتهاج، خاطرات، ج 1، ص 90.

22ـ رحيم زهتاب‏فرد، همان، ص 181.

23ـ احمد سميعى، سى و هفت سال، ص 48ـ50.

24ـ امام خمينى، صحيفه نور، ج 3، ص 36، سخنرانى 16/8/1357.

25ـ مسعود بهنود، از سيد ضياء تا بختيار، ص 207.

26ـ حميد شوكت، همان، ص 276ـ279.

27ـ محمود طلوعى، همان، ص 365.

28ـ ر.ك: رسول جعفريان، جريان‏ها و سازمان‏هاى مذهبى ـ سياسى ايران سال‏هاى 1320ـ1357، ص 206.

29ـ همان، ص 12ـ13.

30ـ على دوانى، خاطرات و مبارزات حجت‏الاسلام فلسفى، ص 138.

31ـ همان، ص 139.

32ـ همان، ص 140.

33ـ همان، ص 140ـ141.

34ـ محمود مقدسى و ديگران، ناگفته‏هاى خاطرات شهيد حاج مهدى عراقى، ص 120.

35ـ باقر عاقلى، روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامى، ص 326.

36ـ مرتضى مظفرى، مسعود حجازى مأمور بود، در: hamidrezakhadem.bloghfa.com، 27 آذر 1390.

37ـ باقر عاقلى، روزشمار تاريخ ايران، ص 334.

38ـ على‏اصغر حسينى، سال‏هاى خاكسترى، ص 37.

39ـ باقر عاقلى، روزشمار تاريخ ايران، ص 336.

40ـ همان، ص 342.

41ـ همان، ص 344.

42ـ همان، ص 345.

43ـ همان، ص 346.

44ـ همان، ص 346.

45ـ همان، ص 349.

46ـ همان، ص 350.

47ـ همان.

48ـ همان.

49ـ امام خمينى، همان، ج 3، ص 36.

50ـ ر.ك: منوچهر محمدى، «دكتر مصدق در گذر تاريخ»، كتاب نقد، ش 13.

51ـ ر.ك: على دوانى، همان، ص 138.

52ـ محمدعلى صدرشيرازى، ريشه‏هاى ناكامى حركات ملى‏گرايان در تاريخ معاصر ايران، در: سايت مركز اسناد انقلاب اسلامى، www.irdc.ir

53ـ داود امينى، جمعيت فداييان اسلام و نقش آن در تحولات سياسى ـ اجتماعى ايران، ص 56ـ72.

54ـ رسول جعفريان، همان، ص 104.

55ـ اساسنامه فداييان اسلام براى تشكيل حكومت اسلامى، در: www.farsnews.com/newstext.php?nn=8810140729

56ـ رسول جعفريان، همان، ص 112،113و114.

57ـ رسول جعفريان، همان، ص 112ـ114.

58ـ ر.ك: محسن هاشمى، هاشمى رفسنجانى دوران مبارزه، ج 1، ص 112.

59ـ ر.ك: نامه نواب به آيت‏اللّه مرعشى نجفى درباره مواضع وى نسبت به آيت‏اللّه كاشانى، در: سيدهادى خسروشاهى، فداييان اسلام، تاريخ، عملكرد و انديشه، ص 172.

60ـ رسول جعفريان، همان، ص 109.

61ـ فضل‏اللّه محلاتى، خاطرات و مبارزات شهيد محلاتى، ص 25.

62ـ ناگفته‏هاى روابط آيت‏اللّه بروجردى با نواب صفوى، در گفت‏وگويى با آيت‏اللّه سيدحسين بدلا، www.rasekhoon.net.

63ـ رسول جعفريان، همان، ص 110ـ111.

64ـ ر.ك: گزارش محرمانه شهربانى، ج 2، ص 170 به بعد، به نقل از: رسول جعفريان، همان.

65ـ اسنادى از انجمن‏ها و مجامع مذهبى، ص 78ـ79، به نقل از: رسول جعفريان، همان، ص 110ـ111.

66ـ ر.ك: گزارش‏هاى محرمانه شهربانى، ج 2، ص 328.

67ـ ر.ك: على دوانى، همان، ص 183، پاورقى؛ نفت بحرين يا عباس اسكندرى در خدمت مجلس پانزدهم، ص 236ـ241.

68ـ محمود مقدسى، همان، ص 120.

69ـ درباره فاطمى به توضيحات محمدعلى موحد و منابع او كه تحت عنوان «فاطمى و علامت سؤال» نوشته بنگريد به: گفته‏ها و ناگفته‏ها، ص 38ـ40.

70ـ رسول جعفريان، همان، ص 114.

71ـ مهدى عبدخدايى، خاطرات محمدمهدى عبدخدايى، ص 109ـ116.

72ـ ر.ك: رسول جعفريان، همان، ص 114.

73ـ همان، ص 115.

74ـ سيدحسين خوش‏نيت، سيدمجتبى نواب صفوى، انديشه‏ها، مبارزات و شهادت او، ص 127.

75ـ مرتضى رسولى‏پور، ناگفته‏هايى از دولت مصدق، ص 116.

76ـ همان، ج 6، 1 تير 1329.

77ـ همان، ص 318.

78ـ همان، ص 322.