نفس

strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in D:\WebSites\nashriyat.ir\modules\views\modules\node\views_handler_filter_node_status.inc on line 14.

كلى؛ تجريد يا تعالى؟

سال بيست و دوم ـ شماره 190 ـ مهر 1392، 113ـ122

مجتبى فراهانى

چكيده
مسئله تفاوت مراتب علم يا به‏ عبارتى، تفاوت ادراك كلى و جزئى نمونه ‏اى از اختلاف ديدگاه ملّاصدرا و فلاسفه پيش از ايشان و در رأس آنها ابن‏ سينا، نسبت به مسئله مهم «علم» است. حكماى پيش از ملّاصدرا با توجه به نظرشان نسبت به ماهيت علم، كه آن را عبارت از كيف نفسانى مى ‏دانند، يك نوع برداشتى از تفاوت ادراك كلى و ادراك جزئى دارند و در مقابل، ملّاصدرا با توجه به مبانى فلسفى از ديدگاه خاصى كه نسبت به ماهيت علم دارد، برداشتى ديگر از تفاوت مراتب ادراك دارد.
 در اين نوشتار با روش توصيفى ـ تحليلى به بررسى اجمالى ديدگاه ملّاصدرا و حكماى پيش از ايشان نسبت به فرايند ادراك و مبانى ايشان در اين مسئله، به اين نتيجه رسيديم كه فلاسفه قبل از ملّاصدرا، بخصوص ابن‏ سينا قايلند به اينكه جزئى در اثر «تجريد» به كلى تبديل مى‏ شود، درحالى ‏كه ملّاصدرا معتقد است كه جزئى در اثر «تعالى» به كلى تبديل مى‏ شود. البته مبانى و دلايل ملّاصدرا در مسئله يگانه است.

كليدواژه ‏ها: علم، ادراك عقلى، مفهوم كلى، تجريد، تعالى، نفس.

سال انتشار: 
22
شماره مجله: 
190
شماره صفحه: 
113

نحوه وجود نفس در حكمت متعاليه

سال بيست و دوم ـ شماره 190 ـ مهر 1392، 37ـ54

احمد سعيدى

چكيده
برخلاف تصور رايج، همه فلاسفه الهى نفس انسانى را مجرد محض نمى‏دانند. ملّاصدرا، برخلاف حكيمان مشايى و اشراقى، بر آن است كه نفس وجودى ذومراتب دارد و در بعضى از مراتب خود مادى و در بعضى ديگر مجرد است؛ يعنى نفس موجودى است كه ماديت و تجرد را همراه و هم‏ساز كرده است. وجود موجودات مادى و هستى ‏هاى مجرد، دست‏كم در فلسفه اسلامى، چندان محل بحث و مناقشه نيست، اما امكان و تحقق موجودِ مادى ـ مجرد رهاورد حكمت متعاليه است و تنها با مبانى و اصول آن قابل تثبيت است.
     مقاله حاضر با روش توصيفى ـ تحليلى برخى اصول، مبانى و مقدماتى را كه فهم صحيح نحوه وجودِ مادى مجردِ نفس بر آنها مبتنى است به اجمال بررسى كرده است.

كليدواژه ‏ها: نفس، وجود، مادى، مجرد، حكمت متعاليه.


سال انتشار: 
22
شماره مجله: 
190
شماره صفحه: 
37

«امكانِ ازخودبيگانگى» از منظر قرآن و انديشمندان مسلمان

معرفت سال بيست و دوم ـ شماره 188 ـ مرداد 1392، 11ـ27

سيدعابدين بزرگى1

چكيده

انديشمندان مسلمان كه درباره انسان شناسى پژوهش نموده اند، بر اين باورند كه انسان ها حقيقت و واقعيتى دارند كه با كلماتى مانند «من» و «خود» به آن اشاره مى نمايند. «من» و «خود»، با اينكه ارزشمندترين شى ء، نزد آنان است، در بسيارى از اوقات مورد غفلت و فراموشى واقع شده، درنتيجه، انسان ها از خود بيگانه مى شوند.

تحقيق حاضر با مدنظر قرار دادن آيات قرآن كريم و بررسى ديدگاه انديشمندان مسلمان، درصدد تبيينِ «امكانِ ازخودبيگانگى» بوده، به اين نتيجه رهنمون گرديده است كه حقيقت و واقعيت انسان، نفس اوست كه ذومراتب مى باشد. رشد و تعالى اين حقيقت، وابسته به ارتباط داشتن با خدا و توجه به مرتبه عالى آن است؛ به گونه اى كه اگر انسان، خدا و يا مرتبه عالى آن را فراموش نمايد و با آنها بيگانه شود، از خود بيگانه خواهد بود. از اين جهت بسيارى از انسان ها نسبت به خدا و مرتبه عالى نفس بى توجه هستند، نه تنها «امكانِ ازخودبيگانگى»، بلكه وقوع آن نيز ثابت مى شود.

كليدواژه ها: خود، نفس، مراتب نفس، حلول، ازخودبيگانگى، فراموشى خدا، خسران.

سال انتشار: 
22
شماره مجله: 
188
شماره صفحه: 
11

كمال انسان از ديدگاه ملّاصدرا و بررسى ميزان هماهنگى آن با آموزه هاى قرآن كريم

معرفت سال بيست و يكم ـ شماره 177 ـ شهريور 1391، 55ـ78

محمود خيراللهى*

چكيده

مهم ترين اصل در حوزه معرفت و شناخت، تبيين كمال انسان است. حكمت وجودى در انسان، ژرف تر از حكمت خلقت در ساير موجودات است؛ چراكه انسان وجود جامع و فراگيرى است نسبت به آنچه در عالم ملك و ملكوت مى گذرد. انسان عصاره لوح محفوظ و صراط مستقيم بين بهشت و دوزخ است. بعد ملكوتى انسان سرّى است از اسرار الهى و ظهورى است از خلافت الهى كه به حكم مظهريت «الظاهر و الباطن»، مى تواند در عالم ملك و ملكوت، تصرف نمايد.

     اين نوشتار در پى آن است كه كمال انسان را از منظر ملّاصدرا بررسى نموده، ميزان هماهنگى ديدگاه ايشان را با قرآن كريم ارزيابى كند. با بررسى اجمالى دامنه كمال انسان، انگيزش بيشترى پيدا كرده، در كمال و سعادت خويش، گام هاى استوارترى خواهيم برداشت.

 

كليدواژه ها: قرآن، ملّاصدرا، نفس، عقل، كمال، نظام، آفرينش.

سال انتشار: 
21
شماره مجله: 
177
شماره صفحه: 
55

امكان و ضرورت معاد روحانى

معرفت سال بيست و يكم ـ شماره 178 ـ مهر 1391، 33ـ52

صفدر الهى راد*

چكيده

«معاد»، يكى از پايه اى ترين آموزه هاى دينى است كه اساس بسيارى از آموزه هاى دينى ديگر، از جمله آموزه هاى فقهى، اخلاقى، سياسى، فرهنگى به شمار مى آيد. فلاسفه و متكلمان به تبيين و تحليل دو جنبه از معاد پرداختند: معاد روحانى و معاد جسمانى.

     اين نوشتار با رويكردى تحليلى و با استفاده از شيوه عقلى و نقلى درصدد تبيين و تحليل مبانى و ادلّه «معاد روحانى» در دو بخش امكان و ضرورت آن است. اثبات وجود ساحتى دوم در انسان، به منزله مهم ترين اساس معاد روحانى، زمينه را براى بيان ادلّه عقلى و نقلى امكان معاد روحانى فراهم مى كند. اثبات ضرورت معاد روحانى نيز مبتنى بر اثبات وجود ساحتى دوم و همچنين مبتنى بر اثبات اصالت روح است. با اثبات اين مقدمات، مى توان به بيان و تحليل ادلّه ضرورت معاد روحانى پرداخت. هدف اين مقاله تحليل و ارزيابى ادلّه فلاسفه و متكلمان در اثبات ضرورت معاد و اصالت روح است.

كليدواژه ها: معاد روحانى، روح، اصالت روح، جاودانگى، تجرّد، نفس، بدن.

سال انتشار: 
21
شماره مجله: 
178
شماره صفحه: 
33

ادراكات از ديدگاه هيوم

ادراكات از ديدگاه هيوم

حميدرضا وركشى1

چكيده

ديويد هيوم از برجسته‏ترين فيلسوفان تجربه‏گراى غرب است كه با تقسيم ادراكات به انطباعات و تصوّرات، تجربه حسى را منبع اصلى كسب معرفت قابل اطمينان دانست. ديدگاه هيوم در اين خصوص گرانيكاه نظريه او در معرفت است و در ساير تعاليم فلسفى او تأثير اساسى دارد؛ نظير رأى او در باب عليت، كه موجب شهرت وى در فلسفه است. همچنين آراى او درباره جوهر جسمانى و نفس و مفاهيم كلى و در نهايت علم مابعدالطبيعه. بر همين نظريه مبتنى است. آرا و انديشه‏هاى هيوم تأثير شگرفى بر فلسفه و معرفت‏شناسى در غرب داشته است. اين نوشتار با رويكرد نظرى، به نقد و بررسى ديدگاه او درباره ادراكات مى‏پردازد.

كليدواژه‏ها: هيوم، ادراكات، انطباعات، تصوّرات، جوهر، نفس، عليت.

سال انتشار: 
19
شماره مجله: 
155
شماره صفحه: 
111

سيرى در انديشه‏ هاى علم‏ النفسى ارسطو، ابن‏ سينا و دكارت

سيرى در انديشه ‏هاى علم‏ النفسى ارسطو، ابن‏ سينا و دكارت

عبداللّه فتحى1

چكيده

مباحث علم‏النفس فلسفى در ميان ساير مسائل فلسفى جايگاه ويژه‏اى دارد كه اهميت آن با توجه به نتايجى كه در ساير حوزه‏هاى فلسفى و اعتقادى دارد بر هيچ‏كس پوشيده نيست. ارسطو، ابن‏سينا و دكارت در اين ميان به نحوى و هركدام در برهه‏اى انسان‏شناسى فلسفى را متحول ساخته و پاسخ‏هايى كه هريك به پرسش‏هاى علم‏النفس فلسفى داده‏اند تاكنون محور بحث‏هاى فلسفه در اين حوزه بوده است.

     ما در اين مقاله برآنيم كه در سيرى كتابخانه‏اى در آراء سه تن از بزرگ‏ترين فلاسفه تاريخ به تفسير و تبيين مهم‏ترين مواضع ارسطو، ابن‏سينا و دكارت در اين بحث همچون روش تحقيق در علم‏النفس فلسفى، چيستى نفس، رابطه نفس و بدن، احوال نفسانى و خلود نفس بنشينيم.

كليدواژه‏ها: نفس، كمال اول، جسم طبيعى، جسم آلى، ماده، صورت، جوهر، عقل فعال، عقل منفعل.

سال انتشار: 
19
شماره مجله: 
155
شماره صفحه: 
27

حكمت متعاليه و بحرانهاى انسان معاصر

حكمت متعاليه و بحران‏هاى انسان معاصر

حبيب كاركن‏بيرق1

چكيده

دنياى مدرنِ معاصر، دنيايى است بسيار پيچيده و مرموز. «انسان مدرن»، نتيجه تجارب چند قرن گذشته است كه به صورت انسان معاصر ظهور يافته است. انسان معاصر، دچار بحران‏ها و معضلات بسيارى است كه از جمله آنها مى‏توان به بحران هويت، مشكلات زيست‏محيطى، مسائل اخلاقى، نهيليسم و پوچى اشاره كرد. راه برون‏رفت از اين مشكلات چيست؟ به اعتقاد نگارنده اين مقاله، همه اين مشكلات و مسائل، حاصل بريدن انسان معاصر از آسمان و جدايى از مابعدالطبيعه، و چاره كار به دست حكمت متعاليه ـ به منزله يكى از برترين مكاتب مابعدالطبيعى ـ است. با بهره‏گيرى از اين مكتب، زندگى معنا مى‏گيرد؛ انسان از پوچى و بى‏معنا پنداشتن زندگى رهايى مى‏يابد و در پى آن، ساير معضلات نيز حل مى‏شود.

كليدواژه‏ها: انسان مدرن، فناورى، مدرنيسم، حكمت متعاليه، نفس، علّيت.

سال انتشار: 
19
شماره مجله: 
154
شماره صفحه: 
11

نبرد پيوسته دشوار انسان با نفس سركش (2)

نبرد پيوسته دشوار انسان با نفس سركش (2)

استاد محمّدتقى مصباح1

چكيده

اين مقال، به بحث از تمايلات و لذايذ گذراى مادى و لذت‏هاى ماندگار و جاودان اخروى و نيز پيامد پيروى از هريك از آنها مى‏پردازد. انسان در زندگى دنيايى، همواره در سر دو راهى‏هاى پيروى از لذايذ گذرا و مادى دنيايى از يك سو، و لذت‏هاى ماندگار و جاودان اخروى از سوى ديگر قرار مى‏گيرد. به حكم عقل، فطرت و يا غريزه برخى افراد در بسيارى اوقات، لذت‏هاى گذراى دنيوى را بر لذت‏هاى ابدى و ماندگار اخروى ترجيح مى‏دهند و بدين سان، در فسق و فجور غوطه‏ور و آخرت خويش را به دنياى فانى مى‏فروشند. اين گروه، بهره‏اى از تقواى الهى ندارند. برخى ديگر، به حكم عقل،لذت‏هاى ماندگار اخروى و سعادت قرين شدن با خدا و اولياى الهى را بر لذايذ فانى و زودگذر مادى و دنيايى ترجيح مى‏دهند. اين گروه برخوردار از تقواى الهى و پيرو عقل و خرد هستند و بدين سان، نفس اماره خويش را مهار كرده، خود را قرين سعادت نموده‏اند. 

كليدواژه‏ها: نفس، نفس اماره، عقل، غرايز نفسانى، كمال. 

سال انتشار: 
19
شماره مجله: 
149
شماره صفحه: 
15

نبرد پيوسته دشوار انسان با نفس سركش (1)

نبرد پيوسته دشوار انسان با نفس سركش (1)

استاد محمّدتقى مصباح 1

 

چكيده

 دومين مناجات امام سجاد عليه‏السلام در قالب مناجات «خمس عشر»، مناجات شاكين است كه بر سه محور نفس، شيطان و قلب متمركز است. اين بخش به بازشناسى مفهوم، ماهيت و ويژگى‏هاى نفس امّاره مى‏پردازد. نفس امّاره، عاملى است كه انسان را به تأمين اميال پست وامى‏دارد و مانع از شكوفايى استعدادها و ابعاد متعالى در وجود انسان شده، در نتيجه، مانع از نيل او به كمال اصيل انسانى مى‏شود. همه خواسته‏ها و تمايلات نفس انسانى بد و ناپسند نيستند، بلكه اين تمايلات و خواست‏ها نعمت خدادادى محسوب مى‏شوند و بايد انسان به آنها جهت خدايى داده و بر اساس ضوابط عقلى و دينى از آنها بهره گيرد. اما از آن جهت كه نفس امّاره، انسان را به گناه و معصيت وادار مى‏كند، و موجب مى‏شود انسان حقوق و خواست‏هاى خدا و حقوق ديگران را زير پا نهد و او را به ورطه انحطاط و فساد سوق مى‏دهد، «امّاره بالسوء» نام گرفته است. در كلام امام سجّاد عليه‏السلام، نفس امّاره داراى ده ويژگى برجسته است كه در اين بخش به آنها پرداخته مى‏شود.

كليدواژه‏ها: نفس، نفس امّاره، عقل، فطرت، معصيت، گناه.

سال انتشار: 
19
شماره مجله: 
148
شماره صفحه: 
5
محتوای تغذیه