مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 تبیین وجه بشری و حقانی انسان در قرآن و تأثیر آن بر آموزش علم اخلاق با تکیه بر تفاسیر عرفانی بر آیه «رمی» 5002045 10.22034/marifat.2025.5002045 FA محمدمهدی منادی عضو هیئت علمی و استادیار گروه آموزش معارف اسلامی 0009-0002-9568-0821 مرضیه ورمزیار استادیار - گروه معارف دانشگاه لرستان 0009-0005-7080-5132 Journal Article 2025 05 03 This study investigates the existential duality of humanity through the lens of mystical exegesis of verse Rami (Qur’an 8:17), focusing on the human dimension (material limitations and natural needs) and the truthful dimension (potential for connection to divine truth), and their implications for Islamic ethical systems. Employing content analysis of Islamic mystical texts—including works by Ibn Arabi, Sayyid Haydar Amuli, and Kashani—the research centers on concepts such as nafilah (supererogatory closeness), fara’idh (obligatory duties), wahdat al-wujud (unity of existence), and tawhid al-af’al (divine unity in actions). Findings reveal that mystical interpretations of this verse, emphasizing the coexistence of human and divine agency (“You threw, but it was God who threw” ), provide a framework for deeper understanding of servitude ethics (e.g., sincerity, piety), personal ethics (e.g., chastity, wisdom), and social ethics (e.g., justice, responsibility). This approach positions humans as dual-dimensional beings: the human dimension facilitates servitude, while the truthful dimension embodies the station of divine vicegerency. Furthermore, mystical symbols such as “tears and fire” clarify the interplay between these dimensions, transforming ethical instruction from a didactic process into a dynamic engagement. To enhance ethical learning, pedagogical models rooted in constructivism and problem-solving strategies can integrate symbolic and allegorical elements from these exegetical insights into educational practices. این پژوهش با تحلیل تفاسیر عرفانی آیه «رمی» (انفال: ۱۷) به بررسی دوگانگی وجودی انسان در قالب «وجه بشری» (محدودیت‌های مادی و نیازهای طبیعی) و «وجه حقانی» (پتانسیل اتصال به حقیقت الهی) و تأثیر آن بر نظام اخلاقی اسلام می‌پردازد. روش کار مبتنی بر تحلیل محتوایی متون عرفانی اسلامی است، از جمله آثار ابن‌عربی، سیدحیدر آملی و کاشانی که مفاهیمی چون قرب نوافل و فرائض، وحدت وجود و توحید افعالی را در مرکز تحلیل قرار می‌دهند. یافته‌ها نشان می‌دهند تفاسیر عرفانی این آیه با تأکید بر همزادی فاعلیت انسان و خداوند («تو پرتاب کردی، اما خداوند پرتاب کرد»)، زمینه‌ای برای درک عمیق‌تر اخلاق بندگی (مانند اخلاص، تقوا)، اخلاق فردی (عفت، حکمت) و اجتماعی (عدالت، مسئولیت‌پذیری) فراهم می‌کنند. این رویکرد انسان را موجودی دوساحتی معرفی می‌کند: وجه بشری زمینه عبودیت و وجه حقانی مقام خلافت الهی را شکل می‌دهد. همچنین، استفاده از نمادهای عرفانی مانند «اخگر و آتش» به توضیح پیوند بین دو وجه کمک کرده و آموزش اخلاق را از حالت تلقینی به فرایندی پویا تبدیل می‌کند. به‌منظور بهبود یادگیری اخلاق، می‌توان مدل‌های آموزشی مبتنی بر سازنده‌گرایی و حل مسئله را در کنار استفاده از نمادها و نشانه‌ها از این محتوای تفسیری بهره‌برداری نموده و در فرآیند آموزش بکار بست.