مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 بازخوانی ادلۀ بی‌اعتباری معرفت استدلالی(عقل) نزد جریان‌های منتقد عقل در اندیشه اسلامی 5003318 10.22034/marifat.2025.5003318 FA امید امیدی دانشجوی کارشناسی ارشد - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی 0009-0000-9620-2851 Journal Article 2025 12 01 The role and status of reason (Aql) in religious knowledge has always been one of the most fundamental debates in Islamic thought. Alongside rationalist currents, a group of Muslim thinkers, especially among the Akhbaris, Ash'aris, and some Mystical schools, have criticized or even denied the validity of reason in discovering and explaining religious doctrines. The present research, with an analytical-critical approach, re-examines and evaluates the main arguments of these groups concerning the invalidity of discursive knowledge. In this regard, their ontological, epistemological, and scriptural (Naqli) reasons are investigated, demonstrating that many of these arguments are based on internal fallacies, confusion of concepts, and neglect of the degrees and domains of reason. The final analysis of the article indicates that the absolute negation of the authority of reason is inconsistent with the principles of Islamic epistemology and Quranic texts. Ultimately, one can only speak of the limitations of reason in the realm beyond experience and revelation, not its invalidity. Accordingly, reason remains one of the valid and necessary sources for understanding and defending religion. نقش و جایگاه عقل در معرفت دینی همواره از بنیادی‌ترین مباحث در اندیشه اسلامی بوده است. در کنار جریان‌های عقل‌گرایانه، گروهی از متفکران مسلمان، به‌ویژه در میان اخباریان، اشاعره و برخی مکاتب عرفانی، به نقد یا حتی نفی اعتبار عقل در کشف و تبیین آموزه‌های دینی پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی‌_‌انتقادی، به بازخوانی و ارزیابی استدلال‌های اصلی این گروه‌ها درباره بی‌اعتباری معرفت استدلالی می‌پردازد. در این راستا، دلایل هستی‌شناسانه، معرفت‌شناسانه و نقلی آنان بررسی شده و نشان داده می‌شود که بسیاری از این استدلال‌ها بر مغالطات درونی، خلط مفاهیم و غفلت از مراتب و قلمروهای عقل استوار است. تحلیل نهایی مقاله بیانگر آن است که نفی مطلق حجیت عقل با مبانی معرفت‌شناسی اسلامی و نصوص قرآنی ناسازگار است و در نهایت، تنها می‌توان از محدودیت‌های عقل در ساحت ماورای تجربه و وحی سخن گفت، نه از بی‌اعتباری آن. بر این اساس، عقل همچنان یکی از منابع معتبر و ضروری در فهم و دفاع از دین به شمار می‌رود.