مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت 1023-6015 35 2 2026 08 23 حکیمانه بودن ارادة الهی * 5 13 5003947 10.22034/marifat.2026.5003947 FA آیت الله محمدتقی مصباح یزدی 00000000000000000000 Journal Article 2026 10 10 One of the most frequently occurring terms in religious and Qur'anic discourse is the term ḥaqq (truth/right). This term has various usages in the Qur'an, including its opposition to bāṭil (falsehood), the definitive fulfillment of God's promise, correspondence with reality, and the wisdom inherent in God's actions. Based on rational and transmitted proofs, the principle of ḥaqq must be established by God the Exalted. If anyone, under any circumstances, deems a right legitimate, or establishes it, and acts upon it, such a right—however unconsciously—is reliant upon the Divine Will and upon the right that God holds over His servants. The directives of Imam al-Sajjad (peace be upon him) at the beginning of the Risālat al-Ḥuqūq (Treatise on Rights) clearly indicate this matter. Since the acceptance of this proposition may appear difficult, further elaboration in this regard is necessary, especially given that such issues—particularly in a detailed and independent manner—are rarely discussed. To fulfill this obligation, it is necessary to examine these issues and respond to the relevant doubts. This article provides a detailed examination of this subject and the doubts raised concerning it. یکی از واژگان پربسامد در مباحث دینی و قرانی واژۀ «حق» است. این واژه در قرآن کاربردهای گوناگونی دارد. ازجمله، مقابل باطل، عمل قطعی به وعده خداوند، مطابقت با واقع، حکیمانه بودن فعل خدا و... . بر اساس دلایل عقلی و نقلی، اصل حق باید از طرف خدای متعال قرار داده شود و اگر کسی در هر شرایطی حقی را مشروع بداند یا آن را وضع، و بر اساس آن عمل کند، چنین حقی، هرچند ناخودآگاه، متکی به ارادة الهی و متکی به حقی است که خداوند بر بندگانش دارد. رهنمود‏های امام سجاد(ع) در آغاز رسالة حقوق به صراحت بر این مطلب دلالت داشت. ازآنجاکه ممکن است پذیرش این مطلب دشوار به نظر برسد، ارائة توضیحات بیشتر در این زمینه لازم است، به‏ویژه آنکه این‏گونه مسائل، مخصوصاً به‏صورت تفصیلی و مستقل، کمتر مطرح می‏شود و برای ادای تکلیف باید با بررسی آنها، به شبهات مربوطه پاسخ داده شود. این مقاله به بررسی تفصیلی این موضوع و شبهات مطرح در آن می‌پردازد. https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/5003947-1788689889.pdf