مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت 1023-6015 35 3 2026 12 06 حقوق متقابل خدا و بندگان 5004386 10.22034/marifat.2026.5004386 FA آیت الله محمدتقی مصباح یزدی 00000000000000000000 Journal Article 2026 09 13 از کاربرد‏های واژة «حق»، مفهومی است که دو نسبت «له» و «علیه» در آن لحاظ می‏شود؛ یعنی حقی برای کسی علیه دیگری وجود دارد؛ به‏عبارت‏دیگر اگر چنین حقی در خارج تحقق پیدا کند، به نفع کسی و به عهدة دیگری است. بر اساس این معنا، هنگامی که در روابط اجتماعی سخن از حق به میان می‏آید، ناگزیر نسبتی با دیگری در آن لحاظ می‏شود؛ هرچند در کلام به چنین نسبتی تصریح نشود. همچنین گرچه گفته نمی‏شود آن حق علیه کیست، اما معنای وجود داشتن حق آن است که جامعه باید آن حق را تحمل کرده، تأمین کند. روشن است که این معنا از حق، با توجه به دو نسبتی که در مفهوم آن لحاظ می‏شود، دربارۀ خدا معنایی ندارد؛ زیرا خدا نسبت به هیچ‏کس هیچ مسئولیتی ندارد و به کسی بدهکار نیست. درعین‏حال یکی از الطاف بسیار گسترده، عمیق و پرفایدة خداوند این است که در بسیاری از تعالیمش خود را در حد مخلوقات تنزل، یکی از دو طرف معامله با انسان قرار داده است: