مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت 1023-6015 35 4 2027 03 06 آموزش به‌مثابه عمل آزادی: بنیان‌های فلسفیِ تعلیم و تربیت پائولو فریره 5004456 10.22034/marifat.2026.5004456 FA سیدمحمدرضا میریوسفی دانشجوی دکتری - ادیان و عرفان موسسه امام خمینی(ره) 0000-0002-0666-8349 ناصرالرضا ضیائی نیا حوزوی - سطح 4 حوزه علمیه قم Journal Article 2026 09 26 این مقاله به واکاویِ بنیان‌های فلسفی و معرفت‌شناختیِ اندیشه پائولو فریره با تمرکز بر تز محوریِ «آموزش به‌مثابه عمل آزادی» می‌پردازد. فریره با نقد الگوهای سنتی، تکنوکراتیک و تقلیل‌گرایانه در تعلیم و تربیت که آموزش را به ابزاری برای انضباط‌بخشیِ اجتماعی و انتقال مکانیکیِ دانش «آموزش بانکی» فرومی‌کاهند، رویکردی انتقادی را بر پایه سنتزِ اگزیستانسیالیسم انسان‌گرایانه، پدیدارشناسی و دیالکتیک مارکسیستی بنا می‌نهد. این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه فریره ادعای «بی‌طرفیِ ارزشی» در نظام‌های آموزشی را به چالش کشیده و سرشتِ ناگزیر سیاسیِ آموزش را آشکار می‌سازد؛ آموزشی که همواره در دوگانه «اهلی‌سازی و بازتولید سلطه» یا «رهایی‌بخشی و خودآگاهی انتقادی» عمل می‌کند. با تحلیل ساختاریافته مفاهیم محوری نظیر «آموزش مسئله‌آفرین»، «آموزش گفتگو‌محور» و فرایند «آگاهی‌بخشی انتقادی» ، چگونگیِ بازتعریفِ رابطه دیالکتیکی میان معلم، یادگیرنده و واقعیت عینی تبیین می‌گردد. در نهایت، مقاله استدلال می‌کند که بازخوانی فلسفه فریره چارچوبی بدیل برای بازپس‌گیری عاملیت اصیل انسانی در برابر شیءوارگیِ معاصر فراهم آورده و کلاس درس را از بستری برای مصرفِ منفعلانه معرفت، به فضایی برای پراتیک رهایی‌بخش و تحول دموکراتیک اجتماعی ارتقا می‌دهد.