پيامبر اعظم(صلي الله عليه وآله) و همسرداري مطلوب راه كارها و آسيب ها

پيامبر اعظم(صلي الله عليه وآله) و همسرداري مطلوب
راه كارها و آسيب ها

غلامرضا صالحي

چكيده

واحد كوچك «خانواده»، كه جامعه بزرگ بشري از آن ساخته شده، تربيت انسان ها را از بعد اخلاقي، روحي و اجتماعي عهده دار است. بدون وجود خانواده، شيرازه جوامع بشري گسسته شده، تعادل حيات انساني از بين خواهد رفت. توجه فراواني كه در سيره معصومان(عليهم السلام)، به ويژه وجود نوراني پيامبر اعظم حضرت محمّد(صلي الله عليه وآله)، به حفظ و گسترش اين پيوند و روابط خوب ميان زن و شوهر معطوف شده، بيانگر اهميت ذاتي و حياتي آن است. اين نوشتار بر آن است تا روش هاي راهبردي و نيكوي همسرداري از ديدگاه بزرگ مرد تاريخ و معلم واقعي بشريت وجود مقدس پيامبر اعظم(صلي الله عليه وآله) را بيان نمايد. اين نوشتار از چهار بخش مهم و اساسي تشكيل شده است. تعريف «خانواده» و اهميت اجتماعي و اخلاقي زندگي مشترك و ارزش آن در نظام خلقت از مباحث آغازين اين بحث است. اهداف اساسي تشكيل خانواده و روابط بين زن و مرد و توجه به جنبه هاي انساني ازدواج، وظايف شوهر نسبت به همسر خود از جمله مديريت كلان زندگي و تأمين هزينه ها و معونه هاي زندگي، وظايف و مسئوليت هاي زنان نسبت به مردان و ويژگي هاي خاص و منحصر به فرد آنان، و در نهايت، برخي عوامل كليدي و راهبرداري همچون معنويت، اخلاق و گذشت و نقش آنها در زندگي در اين مقاله، مورد توجه قرار گرفته است.

مقدّمه

كانون خانواده منبع صفا، محبت و اميد بوده و مايه تكامل روحي و اخلاقي انسان است. در سايه تشكيل خانواده و روابط خوب ميان زن و شوهر، كمال و رشد ويژه اي به دست مي آيد كه شايد جايگزين نداشته باشد. قرب الهي، پرورش عاطفه، بهبود وضع اقتصادي، بلوغ اجتماعي و ده ها نعمت و بركت ديگر، ثمره شيرين ازدواج و روابط زوجين در كانون گرم خانواده است. دست يابي به اين كمالات در صورتي ميسّر است كه اركان سعادت خانواده بر بنيان استواري پايه گذاري شود و با برنامه صحيحي ادامه يابد.1

پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)، كه سرچشمه كمالات بشري و در واقع، معلم واقعي بشريت است، با سفارش ها و كلمات نوراني خود، همواره بر اين نكته تأكيد داشته است كه با رفتار و عملكرد خوب و مناسب در كانون خانواده و ايجاد روابط حسنه بين زن و شوهر، مي توان محيطي با صفا و پر از مهر و صميميت به وجود آورد، تا در پرتو آن بتوان به سعادت دنيوي و اخروي نايل گرديد. در طول تاريخ بشري، به ويژه در اوايل قرن بيستم، متأسفانه شاهد رفتارها و طرز فكرهايي بوديم كه در آن برخي سعي داشتند بنياد خانواده را فسخ كنند، روابط خوب زن و شوهر را به هم بريزند و آن را طرد كنند، اما تاريخ به خوبي مي داند كه در اين انديشه زهراگين، چه فاجعه اي براي بشر نهاده شده است! «نهضت صنعتي» عاملي بود كه در آن سرمايه داران براي دست يابي به كار بيشتر و مزد كمتر، زنان را از خانه ها بيرون كشيدند و به كارخانه ها گسيل داشتند و اين امر، با فريبي تحت عنوان، «حق آزادي به زنان» و تساوي حقوق با مردان، چنان بيچارگي و فلاكتي براي اين طبقه به وجود آورده كه وصف ناپذير است! امروز شاهديم كه خانواده ها دچار درگيري هاي زيادي هستند; درگير مسائلي همچون: روابط سست و متزلزل و خالي از صفا و صميميت، طلاق و جدايي با آمار بالا و سرسام آور، فرزندان لاابالي و خالي از تربيت صحيح، سرباز زدن مردان از ازدواج دايمي، از بين رفتن غيرت ناموسي، افزايش فرزندان نامشروع و هزاران مشكل ديگر از اين نوع.

گفتار و رفتار زيباي پيامبراكرم(صلي الله عليه وآله)،كه در واقع، از منبع وحي و انسانيت نشأت مي گيرد و خداوند متعال آن حضرت را به عنوان الگوي واقعي انسان ها معرفي مي كند: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَاللَّهَ كَثِيراً) (احزاب: 21)، در اين بحبوبه نابساماني هاي خانواده و روابط نامطلوب بين همسران، مي تواند بهترين راهگشاي مشكلات خانواده ها باشد; دستورالعمل هايي كه در سايه آن مي توان نمادي زيبا و نوراني تحت عنوان كانون گرم خانواده به منّصه ظهور گذاشت. روابط خوب و نيكوي پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)با خانواده خويش و نكات ظريفي كه آن بزرگوار در ارتباط با همسران خويش، به آنها عنايت ويژه داشتند، نسخه درمانگر گوارايي است كه جهان براي رهايي از نابساماني هاي خانواده و مسائل بين زن و شوهر و تبديل محيط خانواده از فضايي خشك و بي عاطفه به دنيايي سرشار از شادي و معنويت و سعادت، بايد آن را در متن زندگي پياده گرداند.

تعريف «خانواده» و «زندگي مشترك»

بايد گفت: تعريف خانواده به صورت ظاهر، دشوار مي نمايد. اما با وجود اين، هر كس آن را به گونه اي تعريف كرده است. براي نمونه، برخي «خانواده» را يك واحد اجتماعي كه از ازدواج يك زن و يك مرد به وجود مي آيد و فرزندان حاصل از آن ازدواج آن را تكميل مي كنند، مي دانند.

برخي ديگر «خانواده» را چنين تعريف كرده اند: «خانواده گروهي است كه به دليل قرابت و يا زوجيت، همبستگي حقوقي و اجتماعي يافته و تحت رهبري و رياست مقامي واحد قرار گرفته است.»2

با اين توصيف، بايد گفت: هرچند تعاريف متعددي باشد، ولي همگي مبيّن يك حقيقت است: خانواده عبارت است از: كوچك ترين واحد تشكيل دهنده هر جامعه، كه دست كم از يك زن و شوهر تشكيل شده با فرزندان تكميل مي شود.

اهميت اجتماعي و اخلاقي زندگي مشترك

يكي از سنّت هاي نيكوي بشري، كه از ديرباز ميان انسان ها متداول است، تشكيل خانواده توسط زن و مرد است. شايد هيچ پديده اي به اندازه اين سنّت حيات بخش، مورد توجه بشر نبوده; زيرا هم محتواي آن به طور كامل، با فطرت انسان هماهنگ است و هم موجب رشد و تربيت صحيح قواي طبيعي انسان و غرايز و تأمين نيازهاي اصيل اوست. اديان الهي همواره به مردم سفارش كرده اند اين نيازها را از راه طبيعي و مشروع برطرف سازند و از افراط و تفريط بپرهيزند.3

خداوند متعال زوجيت را در متن زندگي انسان قرار داده و آن را موجب گسترش نسل بشر دانسته است:(وَاللّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَزْوَاجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً) (نحل: 72) خداوند براي شمااز جنس خودتان همسراني قرار داد و از همسران شما براي شما فرزندان و نوه هايي به وجود آورد. رسول خدا(صلي الله عليه وآله)تشكيل خانواده را يكي از سنّت هاي خود دانسته، مردم را به پي روي از اين سنّت نيكو فرامي خواند: ازدواج سنّت من است، هر كس از آن سرپيچي كند، از من نيست.4

پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) دوري از ازدواج را عامل اساسي انحراف و گناه تلقّي مي كند و ازدواج را موجد ايمان و تقوا در انسان; مي فرمايد: تشكيل خانواده بده، وگرنه گناه كار از دنياخواهي رفت.5 آن حضرت تشكيل زندگي مشترك را بزرگ ترين بناي اسلام قلمداد مي نمايد و آن را داراي بركات و ثمرات فراواني مي داند: هيچ بنايي در اسلام محبوب تر از تشكيل خانواده نيست.6 و در مذمّت سرپيچي از اين مهم مي فرمايد: بدترين شما بي همسران شمايند. دو ركعت نماز متأهّل از هفتاد ركعت نماز بي همسر بهتر است.7رسول اكرم(صلي الله عليه وآله)تشكيل خانواده را موجب لذات دنيوي و اخروي دانسته، مي فرمايد: نور چشم من در نماز است و سرور و لذت من در زنان و ازدواج.8 در حقيقت، پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله)تشكيل خانواده و رابطه داشتن زن و شوهر با همديگر را موجب سعادت و نيك بختي و به دست آوردن ثمرات و نتايج والاي مادي و معنوي مي داند و اين خود اهميت فوق العاده تشكيل زندگي مشترك را نمودار مي سازد.

اهداف زندگي مشترك

الف. تكثير نسل بشري

ازدواج تنها براي لذت جويي و ارضاي غريزه جنسي نيست، بلكه وسيله اي براي توليد مثل و ادامه زندگي بشري است. به گونه اي كه ازدواج را مي توان قانون تكثير دانست; امري كه در سايه آن، نه تنها انسان، بلكه حيوانات و گياهان نيز به حيات خود ادامه مي دهند. در واقع، همسران بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه هدف از تشكيل خانواده و زندگي مشترك، وظيفه حياتي توليد نسل پاك آدمي است كه بر دوش آنان قرار گرفته; چنان كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) به اين امر اشاره مي فرمايد: با هم ازدواج كنيد تا نسل شما زياد شود; زيرا روز قيامت، من به وجود شما نزد امت هاي ديگر مباهات مي كنم، اگر چه بچه اي سقط شده باشد.9 و يا در جاي ديگر، بهترين زنان را زناني مي داند كه بچه آور و دوشيزگان پر خير و بركت باشند: «بهترين زنان، كسي است كه فرزندآور،مهربان،عفيفه و در ميان خويشان خود عزيز باشد.»10 اين خود اهميت توليد نسل را مي رساند.

ب. آرامش روحي و رواني

چيزي كه در حال حاضر جهان از آن رنج مي برد، فقدان آرامش و طمأنينه است و شايد يكي از علل آن را بتوان ترويج فرهنگ ذلّت بار ليبراليستي و فمينيستي و بي بند و باري دانست كه ضربه اساسي را به كانون مهر و محبت و آرامش بخش خانواده وارد مي سازد. ازدواج به دليل ايجاد تفاهم و همدلي، بسياري از نيازهاي روحي انسان را تأمين مي كند و انسان در سايه تامين اين نيازها كه در واقع نيازهاي اساسي اوست، به آرامش روحي دست مي يابد.11 حضرت محمّد(صلي الله عليه وآله)زندگي مشترك را عامل ايجاد امنيت روحي و رواني زن و شوهر مي داند و مي فرمايد: بنده مسلمان پس از اسلام به فايده اي بالاتر از زن باايمان دست نيافته است كه وقتي به او نگاه مي كند خوش حال شود و به آرامش برسد و اگر به او امر كند اطاعت نمايد.12

در روايت است: مردي خدمت حضرت رسول آمد و عرض كرد: همسري دارم كه وقتي وارد خانه مي شوم به استقبالم مي آيد و چون خارج مي شوم بدرقه ام مي كند و زماني كه مرا اندوهگين مي بيند، مي گويد: اگر براي روزي غصّه مي خوري، بدان ديگري آن را بر عهده گرفته است و اگر براي آخرت است، خدا اندوهت را زياد كند (و اين گونه مرا آرامش مي دهد.) حضرت فرمود: خداوند كارگزاراني دارد و اين زن از كارگزاران خداست و پاداشي همچون نصف اجر شهيد دارد.13

در واقع، رسول اكرم(صلي الله عليه وآله)دراين گفتار زيباي خويش، يكي از بزرگ ترين ثمرات زندگي مشترك را، آرامش و امنيت روحي و رواني بيان مي نمايد و آن را داراي بزرگ ترين بركات و ارزش ها مي داند. سفارش هايي كه در كلمات معصومان(عليهم السلام)درباره زينت زن و شوهر، استقبال از شوهر، نيكو سخن گفتن با او و مانند آن وارد شده است مي توان از نمونه هاي بارز ايجاد آرامش در زندگي مشترك دانست.

ج. تأمين غريزه جنسي و شهواني

بي شك، يكي از نيازهاي انسان تأمين غريزه جنسي اوست كه طريق مشروع آن، تنها با پيوند زناشويي صورت مي گيرد. اسلام هيچ يك از غرايز انسان را سركوب نكرده و از طريق قانوني و شرعي آن، اجازه رسيدگي و توجه بدان را داده و اين به نفع خود انسان هاست. پيامبر(صلي الله عليه وآله) در اين باره مي فرمايد: هرگاه دوشيزگان آنچه را كه زنان درك كرده اند درك كنند، براي آنان دوايي جز همسر وجود ندارد، وگرنه از فساد در امان نخواهند بود; زيرا آنها نيز بشرند.14

آن حضرت كساني را كه از معاشرت با زنان خودداري مي كردند، نهي مي فرمود و آنها را دعوت به معاشرت با آنان مي نمود و مي فرمود: خداوند مرا براي رهبانيت و گوشه گيري از خانواده و اجتماع نفرستاده، بلكه بر ديني معتدل و راحت فرستاده شده ام. من نماز مي خوانم و روزه مي گيرم و با زنان خود معاشرت مي كنم. پس هر كس روش مرا دوست دارد بايد به آن عمل كند و ازدواج نيز از آن جمله است.15

رسول اكرم(صلي الله عليه وآله)دوري از نكاح و روي آوردن به فحشا را موجد مشكلات عظيم دنيوي و اخري مي داند و مي فرمايد: مسلمانان! از فحشا دوري كنيد; زيرا شش زيان دنيوي و اخروي دارد: زناكار در دنيا، زيبايي خود را از دست مي دهد و تنگ دست مي گردد و عمرش كوتاه مي شود، و در آخرت، عذاب خدا شامل حالش مي شود و حساب بدي دارد و در جهنّم جاودان است.16

د. حفظ ايمان

ضرورت ازدواج در سنين جواني از آن روست كه نسل جوان به وسيله آن و برخورداري از همسري شايسته، خود را از هرگونه انحراف و آلودگي به گناه حفظ كند و با آرامش خاطر بيشتر و مهارت شايسته تر، مسير قرب به خدا را ط