جستارى در زندگانى هاشم مرقال

user warning: Can't find record in 'progress' query: DELETE FROM progress WHERE name = 'ultimate_cron_poorman' in D:\WebSites\nashriyat.ir\sites\all\modules\progress\progress.module on line 131.

سال نوزدهم ـ شماره 156 ـ آذر 1389، 69ـ82

سردار پرافتخار اسلام

محسن رفعت -1

چكيده

اين مقاله جستارى است در مورد چگونگى زندگى هاشم‏بن عتبه‏بن ابى‏وقاص ملقب به «هاشم مرقال» كه از خواص اصحاب حضرت على عليه‏السلام به شمار مى‏رود. وى از جمله سرداران جنگ‏هاى اميرالمؤمنين عليه‏السلام بود كه مخلصانه و دليرمردانه نبرد كرد تا در نهايت در جنگ صفين به شهادت رسيد.

     اين نوشتار با رويكرد تحليلى و تاريخى و با بهره‏گيرى از منابع گوناگون، مى‏كوشد گزارش‏هاى مربوط به زندگى هاشم را با رويكردى تحليلى بررسى كند. طبق يافته‏هاى اين تحقيق هاشم از نزديك‏ترين ياران امام بود، چنان‏كه مورد مدح و ستايش آن حضرت قرار گرفت. رجاليان شيعه و سنى وى را از افاضل و شجاعان زمانه ياد مى‏كنند. اما با اين‏حال، به دليل شجاعت‏ها و قرابت خاص با امام، مورد نفرت معاويه قرار گرفت.

كليدواژه‏ها: هاشم مرقال، اميرالمؤمنين على عليه‏السلام، جنگ صفين، معاويه.


 

مقدّمه

رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در تمام زمان‏ها و مكان‏هاى متعدد، پسر عموى خود على‏بن ابى‏طالب عليه‏السلام را به خلافت و امامت پس از خود معرفى كرده بود. آن حضرت پيش از رحلتش و در غدير خم، از حجاج بيت‏اللّه براى خلافت على عليه‏السلام بيعت گرفت. در ميان حجاج اكثر سران مهاجر و انصار حضور داشتند و جزء اولين بيعت‏كنندگان با اميرمؤمنان بودند، اما پس از رحلت پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهبار ديگر برترى‏طلبى اقوام و طوايف عرب بروز يافت؛ ابوبكر به خلافت رسيد و على عليه‏السلامخانه‏نشين شد. پس از او نيز عمر بر مسلمانان مسلط گشت و در پايان عمر با تشكيل شوراى خلافت، خليفه بعد از خود را عثمان قرار داد. سرانجام پس از گذشت بيست و پنج سال انحراف در مسير حق و حق‏طلبى و در حالى كه از اسلام جز نامى و از مسلمانان جز شبحى باقى نمانده بود، در يك اقبال عمومى امام على عليه‏السلام به خلافت رسيد. چهل سال اوليه اسلام ـ از زمان هجرت پيامبر از مكه به مدينه تا پايان خلافت اميرالمؤمنين ـ حساس‏ترين و مخاطره‏آميزترين سال‏هاى تاريخ اسلام بود. چهار دهه‏اى كه تقريبا تمامى جريانات سياسى و طوايف قدرتمند به قدرت رسيدند و هر كدام در كل يا قسمتى از سرزمين اسلامى فرمان‏روايى كردند. در طول اين چهل سال افراد و قهرمانان زيادى مجال بروز و ظهور يافتند كه تحت تأثير آموزه‏هاى پيامبر قرار داشتند و در اندك زمانى دو امپراتورى قدرتمند عصر خود يعنى ايران و روم را سرنگون كردند و بر قسمت‏هاى عظيمى از كره خاكى تسلط يافتند. از جمله اين فرماندهان شجاع نظامى هاشم‏بن عتبه‏بن ابى‏وقاص معروف به هاشم مرقال از ارزشمندترين سرداران سپاه اسلام است كه در اين مقال گوشه‏اى از رشادت‏هاى ولايت‏مدارانه وى به تصوير كشيده شده؛ پهلوان نامور عرب كه از جمله

سرداران لشكر عموى خود سعدبن ابى‏وقاص بود، دروازه‏هاى ايران به دست او گشوده شد و پايتخت ساسانيان به دست او سقوط كرد و مدائن، شهر رؤيايى آن زمان، با شمشير او فتح شد. سردار پرافتخار قادسيه در مدت زمان اندكى چنان رشادت‏هايى از خود نشان داد كه نام خود را براى هميشه در تاريخ جاودانه ساخت. وى صحابى بزرگ پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، يار وفادار على عليه‏السلام و از شجاعان پرآوازه عرب است. پس از اسلام آوردن در فتح مكه و شركت در جنگ‏ها و فتوحات زمان ابوبكر و عمر، سرانجام در نبرد يرموك يك چشم خود را از دست داد، پس از آن به يارى عموى خود سعدبن ابى‏وقاص شتافت. وى به خاطر سبك ويژه خود در نبرد و يورش و هجوم سريع و تند و تيز خود به دشمن، «مرقال» 1 ناميده شد. به علاوه كه پيامبر در غزوه‏اى به او فرمودند: «أرقل ...»؛ 2 به پيش تاز... .

     در جنگ‏هاى دوران مولايش على عليه‏السلام (جمل و صفين) دلاورى‏ها از خود نشان داد. حماسه‏سرايى‏ها، خطابه‏ها و رجزخوانى‏هاى وى در دفاع از مقام ولايت و در ميان عظمت على عليه‏السلام و فاش‏گويى ضلالت و سيرت زشت امويان، گواهى است بر عمق و ژرفاى انديشه، حق‏دانى، حق‏گويى، حق‏گرايى و استوار گامى او.

     هاشم علمدار جنگ صفين بود. وى به هنگام نبرد با سپاه معاويه به فرماندهى ذوالكلاع، جام شهادت را نوشيد و دعوت حق را لبيك گفت و اين در حالى بود كه در عرصه‏هاى مختلف رزم و نبرد، امام على عليه‏السلام برنادلى، استوارگامى و تيزبينى او را ستود، 3 چنان‏كه پس از رجزخوانى و حماسه‏سرايى‏اش براى حركت به صفين، امام در مورد او چنين دعا فرمود: «پرورد