گذر و نظرى بر زندگى و شخصيت فيض كاشانى

سال نوزدهم ـ شماره 156 ـ آذر 1389، 83ـ100

خادم‏حسين فاضلى -1

چكيده

فيض، در خانواده‏اى اهل علم به دنيا آمد. در محضر بزرگان دانش آموخت و در علوم گوناگون صاحب‏نظر شد. سرانجام در كاشان به تدريس و تأليف پرداخت. علاوه بر تربيت شمارى از بزرگان، دويست اثر از خود به يادگار گذاشت. از نظر پارسايى و وارستگى زبانزد عام بود. در تفسير، اخلاق، فقه، عرفان، بيان‏هاى ناب دارد و در آراى خود از قرآن و احاديث بهره گرفته است. در آغاز به دنبال فقه بود، سپس به عرفان روى آورد و در آخر خود را مقلّد قرآن و پيرو حديث ناميد. وى در نشر فرهنگ اهل‏بيت عليهم‏السلام كوشيد. در جوانى به دنبال وحدت بين صوفى‏ها و مخالفان بود، كه همين موضوع سبب نسبت‏هاى ناروا به فيض گرديد. او سرانجام رفتار و روش صوفيه را برخلاف شريعت خواند.

     اين مقاله با رويكرد تحليلى و اسنادى و با هدف به تصوير كشيدن شخصيت فيض و ارزيابى نسبت‏هاى داده شده چون صوفيگرى، به اوست.

كليدواژه‏ها: فيض كاشانى، شخصيت، مقام علمى و خدمات ملامحسن، صوفيه، حديث‏گرايى و شاعرى.

مقدّمه

فيض كاشانى شخصيت فرهيخته و عالم صاحب‏نامى است كه براى گسترش فرهنگ اهل‏بيت عليهم‏السلام زحمت‏هاى فراوانى كشيد. او در رشته‏هاى مختلف چون تفسير، حديث، فقه، اصول، كلام، فلسفه، اخلاق، ادبيات و... صاحب اثر است. خود فيض دوبار زندگى‏نامه خويش را نوشته است. پس از آن، و از گذشته‏هاى دور، دانشمندان رجال، چون سيدمحسن امين در اعيان‏الشيعه، تنكابنى در زندگى دانشمندان، خوانسارى در روضات‏الجنات، دوانى در مفاخر اسلام، رسول جعفريان در مقدّمه ده رساله فيض و ديگران درباره ابعاد شخصيت علمى فيض كاشانى، كمابيش، به پژوهش پرداخته و آن عالم بزرگ را به اوصاف برجسته و كمالات كم‏نظير و فرهيختگى شناخته و شناساند