پژوهشى در حركت توسطيه و قطعيه

ضمیمهاندازه
8_OP.PDF382.83 کیلو بایت

معرفت سال بيست و دوم ـ شماره 188 ـ مرداد 1392، 99ـ116

محمدعلى اسماعيلى1

چكيده

تبيين ماهيت حركت توسطيه و قطعيه و نيز تحقق خارجى آنها، از مسائل مهم در مباحث فلسفى حركت قلمداد مى گردد. ابن سينا براى اولين بار اين مسئله را با صراحت مورد توجه قرار داده و معتقد است: آنچه در خارج وجود دارد، همان حركت توسطيه است و حركت قطعيه فقط در ذهن وجود دارد. ديدگاه ايشان توسط فخررازى، ميرداماد، ملّاصدرا، و فلاسفه بعدى مورد نقد قرار گرفت و برخى درصدد توجيه اين ديدگاه برآمدند. ملّاصدرا معتقد است: حركت قطعيه در خارج وجود دارد. البته كلمات ايشان در وجود خارجى حركت توسطيه مضطرب است.

اين نوشتار با هدف تبيين پاسخ دقيق اين مسئله با روش توصيفى ـ تحليلى، به تأييد انكار وجود خارجى حركت توسطيه رهنمون شده و به نقد ديدگاه طرفدار وجود خارجى آن مى پردازد.

كليدواژه ها: حركت، حركت توسطيه، حركت قطعيه، زمان.


1 كارشناس ارشد فقه و اصول جامعه المصطفى العالميه. mali.esm91@yahoo.com

دريافت: 10/ 8/ 91 پذيرش: 26/ 4/ 92


مقدّمه

حركت و زمان كه از مهم ترين مباحث فلسفى به شمار مى رود، و در بين فلاسفه يونان همچون افلاطون، ارسطو و فيثاغوريان مطرح بوده و بعدا توسط حكماى اسلامى به تكامل رسيده است (ر.ك: كاپلستون، 1375، ج 1، ص 70 و 366؛ گروه مؤلفان، 1415ق، ص 100؛ جرجانى، 1325ق، ج 6، ص 197). تبيين ماهيت و نحوه تحقق حركت توسطيه و قطعيه رابطه مستقيمى با مسئله زمان داشته و كليد حل بسيارى از مباحث فلسفى همچون حقيقت حركت، حركت جوهرى، حقيقت زمان و غيره مى باشد. پرسش اصلى اين است كه تفسير و ويژگى هاى حركت توسطيه و قطعيه چيست؟ و كدام يك از آنها در خارج وجود دارد؟ پاسخ به اين دو پرسش به صورت منظم و مبسوط، نقطه نوآورى اين نوشتار تلقى مى گردد.

مهم ترين ديدگاه ها پيرامون تحقق خارجى حركت از اين قرارند:

اول. گروهى از فلاسفه، وجود خارجى حركت را منكر شده و آن را به سكونات پياپى و مجموعه اى از تغيرات دفعى پى در پى تفسير نموده اند. از جمله اينها مى توان به پارمنيدس و زنون اليائى اشاره كرد. شبهات چهارگانه يا شش گانه زنون مشهور است و مورد نقد قرار گرفته است (ر.ك: كاپلستون، 1375، ج 1، ص 70؛ النشار، 1998، ج 1، ص 203؛ ملكيان، 1379، ج 1، ص 129؛ مصباح، 1374، ج 2، ص 288).

دوم. گروه ديگرى از فلاسفه، وجود خارجى حركت را فى الجمله پذيرفته اند، لكن معتقدند حركت توسطيه در خارج وجود دارد، ولى حركت قطعيه در خارج وجود ندارد و فقط در ذهن وجود دارد؛ اين نظريه از ظاهر كلام ابن سينا استفاده مى شود (ر.ك: ابن سينا، 1404ق، ج 1، ص 83ـ84). فلاسفه بعد از او تا زمان ميرداماد بدان قايلند. حكيم سبزوارى هم به همين نظريه معتقد است (ر.ك: سبزوارى، 1384، ج 4، ص 258).

سوم. گروه ديگرى از فلاسفه معتقدند: حركت قطعيه وجود خارجى دارد و حركت توسطيه يك امر ذهنى و انتزاعى است. شهيد مطهرى و آيت اللّه مصباح از طرف داران اين ديدگاه اند (ر.ك: مطهرى، 1429ق، ج1، ص 78؛ مصباح، 1405ق، ص 298ـ299). ملّاصدرا نيز به همين ديدگاه متمايل است (ر.ك: ملّاصدرا، 1981، ج 3، ص 35).

چهارم. گروهى از فلاسفه معتقدند: هم حركت توسطيه و هم حركت قطعيه در خارج وجود دارند. علّامه طباطبائى از پيروان اين ديدگاه است (ر.ك: طباطبائى، 1385، ج 3، ص 782). ظاهر برخى عبارات ملّاصدرا نيز متناسب با همين ديدگاه است (ر.ك: ملّاصدرا، 1981، ج 3، ص 35).

ديدگاه اول، مخالف وجدان آدمى است و منشأ آن، طرح برخى شبهات است. سه ديدگاه بعدى در اين نوشتار بررسى مى گردد.

سير تاريخى حركت توسطيه و قطعيه

تفكيك اين دو به ارسطو منسوب است (ر.ك: جرجانى، 1325ق، ج 6، ص 197). برخى تفسير حركت توسطيه را به افلاطون نسبت داده اند (ر.ك: سبزوارى، 1384، ج 4، ص 257). ابن سينا با صراحت به اين تفكيك پرداخته و معتقد است: حركت توسطيه وجود خارجى دارد، لكن حركت قطعيه وجود خارجى ندارد (ر.ك: ابن سينا، 1404ق، ج 1، ص 83ـ84). تفسير ايشان از حركت توسطيه و قطعيه با اندك تفاوتى در الفاظ، توسط فلاسفه بعدى نيز پذيرفته شد (ر.ك: فخررازى، 1411ق، ج 1، ص 547؛ ملّاصدرا، 1981، ج 3، ص 31؛ همو، 1422ق، ص 104). ديدگاه ابن سينا توسط فخررازى مورد انتقاد قرار گرفت. فخررازى معتقد است: اگر زمان مقدار حركت قطعيه است و زمان امرى حقيقى است، امكان ندارد وجود خارجى حركت قطعيه را انكار نمود، پس بايد يا زمان را مقدار حركت قطعيه ندانيم و يا اينكه زمان را امرى توهمى بدانيم (ر.ك: فخررازى، 1411ق، ج 1، ص 551).

با صرف نظر از انتقاد فخررازى، ديدگاه ابن سينا تا زمان ميرداماد مورد پذيرش فلاسفه قرار گرفت. ميرداماد با ديدگاه ايشان مخالفت نمود و معتقد به وجود خارجى هر دو معناى حركت شد و نيز براى اثبات وجود خارجى حركت قطعيه دلايلى اقامه كرد (ر.ك: ميرداماد، 1367، ص 204ـ205).

ملّاصدرا نيز وجود حركت قطعيه را در خارج قبول نمود، درصدد توجيه كلام ابن سينا برآمده است. همچنين با خدشه نمودن در وجود خارجى حركت توسطيه، به انكار آن متمايل گشته است (ر.ك: ملّاصدرا، 1981، ج 3، ص 35). حكيم سبزوارى به دفاع از ديدگاه ابن سينا پرداخته و منكر وجود خارجى حركت قطعيه گرديده است (ر.ك: سبزوارى، 1384، ج 4، ص 258).

علّامه طباطبائى هر دو را را در خارج موجود مى داند (ر.ك: طباطبائى، 1385، ج 3، ص 782).

تبيين حركت توسطيه و قطعيه

لفظ «حركت» بين اين دو، مشترك معنوى نيست تا اينها، دو قسم براى آن باشند، بلكه لفظ حركت بين اين دو معنا، مشترك لفظى است. ازاين رو، ابن سينا از تعبير «مفهوم حركت اسم براى دو معناست» (ابن سينا، 1404ق، ج 1، ص 83ـ84) استفاده نموده كه متناسب با اشتراك لفظى است. بنابراين، مناسب است از اين دو معنى با تعبير «الحركة التوسطية و الحركة القطعية» استفاده نگردد؛ زيرا مشعر است