در حاشيه كنفرانس فلسفه نيويورك

در حاشيه كنفرانس فلسفه نيويورك

كنفرانس فلسفه امسال در شهر نيويورك با شركت بيش از 200 تن از فلاسفه, انديشمندان ,متفكران و اساتيد سراسر جهان تشكيل شد. اين كنفرانس كه هر ساله از سوي انجمن مطالعات فلسفه و علوم اسلامي در ماه اكتبر برگزار مي‌گردد, از روز جمعه 23 اكتبر مطابق با اول آبان ماه شروع شده و تا روز يك شنبه 25 اكتبر ادامه يافت. امسال محل اين كنفرانس در دانشگاه كلمبيا كه يكي از دانشگاههاي مشهور جهان است, واقع شده بود و ميزباني آن به عهده موسسه خاورميانه اي اين دانشگاه قرار داشت. فلسفه هاي اسلامي, مسيحي, يهودي, يوناني, سيك, آفريقايي و برخي مسائل كلامي, اخلاقي و اجتماعي از موضوعاتي بودند كه امسال در كنفرانس مورد بحث و بررسي قرار گرفتند. به گفته برخي صاحب نظران, امسال كنفرانس از جامعيت خاصي برخوردار بوده و پربارترين برنامه هاي علمي را به نوبه خود ارائه داده است.

حاصل اين كنفرانس ,علاوه بر تبادل آراء و انديشه ها و آشنايي با افكار و نظريات روز در زمينه هاي متنوع فلسفي و هم چنين نقد و بررسي تفكرات نوين فلسفي مشرق و مغرب زمين, مجموعه مقالاتي است كه در كنفرانس ارائه شده و پس از آن در اختيار علاقه مندان گذاشته مي‌شود.

در ابتداء كنفرانس با جلسه معارفه و خوش آمد گويي شروع شده و هر يك از دست اندركاران و مجريان كنفرانس به معرفي خود و ساير همكاران پرداخته و سپس افراد در كمسيونهاي متعدد كه در موضوعات مختلف ترتيب داده شده بود شركت كردند. كمسيون فلسفه اسلامي در روزهاي شنبه و يك شنبه, صبح و عصر تشكيل شد. و در هر يك از نشستها كه بين 2 تا 3 ساعت به طول انجاميد, 3 الي 4 نفر در موضوعاتي كه از قبل تعيين شده بود, سخنراني, كرده, آنگاه توسط حضار سوالات و نقدهايي پيرامون سخنراني, مطرح و بحث و بررسي مي شد.

امسال با دعوت دبير محترم كنفرانس, دو نفر از دانش پژوهان بنياد فرهنگي باقر العلوم u از حوزه علميه قم در كنفرانس شركت نمودند و برنامه ارائه شده در دو موضوع فلسفي از اين قرار بود:

1. محمد فنايي, موضوع سخنراني: معقولات ثانيه فلسفي در شناخت شناسي اسلامي
Second level of intelligibles in islamic epistemology
2. سيد محمد رضا حجازي, موضوع سخنراني: مفهوم شهود در فلسفه اسلامي
The concept of intuition in Islamic philosophy

اين دو بحث, در نشست صبح يك شنبه كمسيون فلسفه اسلامي به زبان انگليسي ارائه شد. با توجه به اين كه وقت تعيين شده براي هر يك از سخنرانيها 20 دقيقه پيش بيني شده بود, اما مجموع دو سخنراني و بررسي و بحثهاي بدنبال آن, حدود 5/2 ساعت طول كشيد و در خلال اين مدت موضوعات و مباحث فلسفي متنوعي در رابطه با حكمت متعاليه ملاصدرا و حكمه الاشراق سهروردي به بحث و بررسي گذاشته شد. از آنجا كه مباحث و گفتگوها به زبان انگليسي مطرح مي شد., اين امر در استفاده كامل از وقت و مذاكره مستقيم و بدون واسطه با انديشمندان غربي كمك شاياني نمود. امسال هم چنين از ايران پروفسور مروج در موضوع »موجود از ديدگاه ملاصدرا « و آقاي غلامعلي خوشرو در موضوع »سياست از ديدگاه فارابي« به ايراد سخنراني پرداختند. در حاشيه كنفرانس امسال و چند نكته جالب به نظر آمد كه ذكر آن خالي از لطف نيست:

1. عصر روز شنبه, به هنگام اعلان زمان استراحت بين دو نشست, براي اداي نماز به سالن مجاور كنفرانس رفتيم پس از انجام نماز, شخصي وارد سالن شد و اظهار تمايل كرد كه گفتگويي با ما داشته باشد. اين فرد, پروفسوري هلندي الاصل بود كه تخصص وي در فلسفه آفريقايي بود. و چند سالي در دانشگاه زامبيا كرسي فلسفه آفريقا را بعهده داشته و اينك در كنفرانس فلسفه شركت كرده بود. بحثهاي متنوع و جالبي در موضوعات فلسفي و سوالاتي پيرامون فلسفه آفريقايي از سوي ما و فلسفه اسلامي از سوي وي مطرح شد. به دنبال اين مباحث ,سخن از دين و اعتقاد ديني به ميان آمد. او با طرح اين نكته كه هنوز نتوانسته است دين خاصي را ترجيح دهد معتقد بود اصولا پذيرش دين مانع آزادي انسان شده و فرد كمتر مي تواند آزاد تصميم بگيرد و آزاد زندگي روز مره داشته باشد.

وي در زمينه استدلال بر اثبات خدا و استدلال بر هر گونه مساله ديني, معتقد بود اين راه چندان اطمينان آور نيست, زيرا همانگونه كه افرادي بر اثبات خدا استدلال مي‌كنند, در مقابل نيز افرادي بر نفي خدا به استدلال عقلي مي پردازند, و بر فرض اثبات خدا, كدامين دين حق بوده و كدامين آئين را بايد برگزيد؟

در پاسخ اظهار شد كه براي اثبات خدا, غير از راه عقل و استدلال عقلي, راه ديگري كه بدون واسطه و يقين آور باشد وجود دارد و آن راه فطرت و شهود دروني است. اگر از درون و خويشتن آغاز كنيم و اساس اعتماد و ايمان را بر مشاهدات و يافته هاي دروني استوار سازيم ,اين گونه يافته هاي غير قابل ترديد بوده و نقطه آغازي خواهد بود براي رسيدن به شناخت خداوند. هر انساني (بدون پيمودن راه پيمودن راه پر پيچ و خم استدلال عقلي) با تفكر در ذات خود و انديشيدن پيرامون حقيقت خود, بدون ترديد به واقعيتهاي دست خواهد يافت, و اين امور واقعي از آنرو كه هيچ گونه واسطه اي در بافت آنها دخالت ندارد, اطمينان آور بوده قابل اعتماد مي‌باشد.

اما در مورد اينكه كدامين دين را بايد برگزيد, چنين بيان شد كه برخي مسائل اصولي بين همه اديان مشترك است, از قبيل اعتقاد به خداوند, اعتقاد به جهان ديگر (كه يك جهان ابدي و جاودانه است) اعتقاد به نزول كتب آسماني و بعثت انبياء. با مطالعه و بررسي و آنگاه پذيرفتن اين امور, در واقع اصول اوليه اديان را پذيرفته ايم و آنگاه مي توان با مطالعه بيشتر پي برد كه كدامين دين و كدامين آئين با عقل و فطرت بشري سازگاري تر است, آنرا برگزيد و معتقد به آن شد. دين فطري و آئين الهي كه هماهنگ با عقل و فطرت بشريت است هرگز مانع آزادي انسان نبوده بلكه خود تفسير صحيحي خواهد بود بر آزادي بشر ,كه اين نوع آزادي, آزادي در فكر, تصميم و زندگي روز مرده را به دنبال خواهد داشت. دين به آزادي انسان جهت مي‌دهد و آزاديهاي پذيرفته شده انساني را رد مجراي صحيح قرار داده به گونه ايكه تضمين كننده آزاديهاي مشروع فرد و جامعه باشد.

در پايان بحث ,وي با اظهار تشكر و خوشوقتي از اين ملاقات و مباحثي كه مطرح شد, نكات مطروحه را قابل استفاده دانسته ابراز اميدواري كرد كه در آينده از مطالب بيشتري در اين زمينه ها بهره مند گردد.

2. صبح يك شنبه, در جلسه كمسيون فلسفه اسلامي, پس از اتمام سخنرانيها و مباحث پيرامون آن, در دقائق آخري كه هنوز از وقت باقيمانده بود, پروفسور جان والبريج(john Walbridge)از رئيس كمسيون (دكتر جواد معين) در خواست نمود سوالي را كه چندان مربوط به بحث نيست مطرح سازد. وي كه يكي از حضار بود و از اساتيد دانشگاه كلمبيا بشمار مي رود, اصاله آمريكايي بوده و تخصص وي در فلسفه سهروردي است. او اظهار داشت ,بسيار مشتاق هستم از حوزه علميه قم و چگونگي طرح مباحث فلسفي در آنجا سوال كنم. آيا دانشمندان قم تا چه حد به فلسفه اسلامي مي پردازند؟ چه نوع تفكرات فلسفه اسلامي هم اينك در آنجا رواج داشته و به بحث و بررسي گذاشته مي‌شود؟ آيا انديشمندان حوزه به فلسفه غرب التفاتي دارند؟ بيشتر چه مباحثي از فلسفه غرب مورد توجه علماء حوزه است؟

در پاسخ اظهار شد, فلسفه يكي از مباحث و رشته هاي اصلي در حوزه بشمار مي رود. مهمترين تفكراتي كه امروزه در دروس فلسفي قم مطرح مي‌شود, افكار بلند و گرانقدر حكمت متعاليه صدر المتالهين بوده كه به تفصيل در كتاب ارزشمند اسفار مطرح شده است. اكثر انديشمندان اسلامي در حوزه قم التفاتي خاصي به فلسفه و مباحث عقلي داشته و بطور عموم دانش پژوهان, مباحث فلسفي را در سطوح مختلف فرا مي گيرند. امروز علاوه بر فلسفه اسلامي( كه شامل حكمت مشاء اشراق, حكمت متعاليه, عرفان نظري و منطق مي‌شود) فلسفه غربي در حوزه علميه قم مورد بررسي و تحليل قرار گرفته و در برخي زمينه ها به صورت تخصصي مورد بحث و مداقه قرار مي گيرد. به عنوان نمونه مي توان از برخي رشته هاي تخصصي در فلسفه نام برد كه علاوه بر مطالعه دقيق روي تاريخ فلسفه غرب از بدو پيدايش آن (يونان باستان) تا زمان معاصر ,تفكرات فلاسفه اي نظير دكارت, كانت ,هگل وهم چنين نحله هايي از قبيل زباني وپوزيتويسم و اگزيستانسياليسم را مورد مطالعه و تحقيق قرار مي دهند.

وي در مورد حكيمان اسلامي از قبيل مرحوم شهيد مطهري و شهيد صدر سوال نمود كه با افكار اينان چگونه در حوزه برخورد مي‌شود, كه در پاسخ اظهار شد, نظريات و انديشه هاي اين دو فيلسوف گرانقدر هم چون مشعل هاي فروزان محافل فلسفي حوزه درخشان بوده و كتابهاي فلسفي اين دو بزرگوار همواره جزء كتب درسي در زمينه فلسفه اسلامي به حساب آمده است.

اين استاد فلسفه در پايان با اظهار تشكر و قدرداني وهم چنين خوشوقتي از ديدار با دو تن از طلاب حوزه علميه قم و اظهار تمايل نمود تا به رسيم ياد بود عكسي دسته جمعي گرفته شود كه به اين خواسته پاسخ مثبت داده شد.

3. يكي از شركت كنندگان در كنفرانس ,شخصي به نام پروفسور لئوناردو كلريسي(Leonardo clerici) از اساتيد دانشگاه در فرانسه ,و ايتاليايي الاصل بوده كه در زمينه فلسفه اسلامي نيز تحقيقاتي داشت. وي در ضمن سخنراني خود كه در موضوعي از فلسفه اسلامي ارائه شده بود, به اين مطلب اشاره كرد كه بين افكار فلسفي شيعه نكته هاي جالب و قابل بحث و استنادي وجود دارد كه كمتر در فلسفه هاي ديگر مي توان يافت. او معتقد بود بسياري از رواياتي كه توسط محدثين شيعه در كتب معروف روايي نقل شده, دقيقا بررسي مسائل پيچيده و مهم فلسفي را در برداشته كه از اهميت و بالا بودن درجه اعتبار آن روايات حكايت مي‌كند.

وي با شنيدن اين كه افرادي از حوزه علميه قم رد كنفرانس شركت ‌كرده‌اند, بسيار اظهار اشتياق نمود تا ديداري با ايشان داشته باشد و بالاخره با كمي انتظار جلسه معارفه برگزار گرديد. او اظهار داشت كه بسيار مشتاق هستم مطالعات و تحقيقاتم را در تفكرات فلسفي شيعه ادامه دهم. اعتقاد وي بر اين بود كه نكات مهم و عميقي كه در فلسفه شيعه بر آنها تكيه شد, كمتر در ديگر تفكرات فلسفي مي توان يافت. او قبلا سفري يك ماهه به ايران داشته و ديداري از شهرهاي مهم ايران(تهران, قم, مشهد, اصفهان, يز‌د, شيراز و... ) بعمل آورده و اينك دست آورده هاي آن سفر را با ذوق و شوق بر مي شمرد. وي تاكيد داشت علمي و مكاتبه اي با وي بر قرار شود و همكاري و همياريهايي در ادامه تحقيقات وي و جنبه هاي تطبيقي آن به بهترين وجه صورت پذيرد, كه در اين زمينه راهنماييهاي به ايشان ارائه شد.

در خاتمه اين نكته را ياد مي شوم كه به همت انجمن مطالعات فلسفه و علوم اسلامي, برخي متون فلسفه اسلامي به انگليسي ترجمه شده و برخي ديگر نيز در دست ترجمه مي‌باشد. از جمله متوني كه تاكنون ترجمه و انتشار يافته, دو متن زير مي‌باشد: ا. كتاب المشاعر,صدر المتالهين شيرازي 2. الهيات طوسي (مجموعه اي از مقالات خواجه نصير الدين طوسي در مباحث الهيات)

ارسالي از كانادا ,دانشگاه مك گيل, سيد محمد رضا حجازي