مشاركت سياسي و نقش آن در تأمين امنيت ملي

مشاركت سياسي

و نقش آن در تأمين امنيت ملّي

علي اخترشهر1

چكيده

گذري به تاريخ جوامع بشري نشان مي‏دهد كه امنيت ملّي هميشه داراي اهميت ويژه‏اي بوده؛ اما در هر دوره‏اي بر اساس شرايط، حدود و ابزارهاي حفظ امنيت، اختلاف برداشت وجود داشته، تا جايي كه مقوله «امنيت» از موضوعات مورد بحث انديشمندان از آغاز دوره شكوفايي يونان باستان تا عصر حاضر بوده و هر يك به گونه‏اي استقرار امنيت و تضمين آن از سوي حكومت‏ها را براي تحقق عدالت و اجراي قوانين ضروري دانسته‏اند. سؤالي كه مطرح است اين است كه آيا بين مشاركت سياسي مردم و مسئله امنيت ملّي رابطه‏اي وجود دارد يا خير؟ آيا بين متغيّرهاي مشاركت و امنيت ملّي همبستگي برقرار است؟ آيا جنس، مذهب و قوميت بر ميزان مشاركت و امنيت ملّي تأثيرگذار است يا خير؟ نتايج تحقيق نشان مي‏دهد كه بين امنيت ملّي و مشاركت سياسي همبستگي وجود دارد و به هر ميزان امنيت ملّي به طور جدّي مورد تهديد و خطر قرار گيرد، به همان مقدار، مشاركت سياسي مردم در جامعه افزايش مي‏يابد.

     اين مقاله نتايج يك تحقيق پيمايشي را با هدف تبيين رابطه ميان ميزان مشاركت سياسي و نقش آن در امنيت ملي از منظر دانشجويان جويا شده است.

كليدواژه ‏ها: مشاركت، امنيت ملّي، تهديد.

مقدّمه

امام صادق عليه‏السلام: «ثلاثة اشياء يحتاج الناس طرّا اليها: الامن و العدل والخصب»؛ همه مردم به سه چيز احتياج دارند: امنيت، عدالت و رفاه.2

مباحث امنيت ملّي و مشاركت سياسي از جمله مباحث مهمي هستند كه امروزه توجه همه دولت‏ها را به خود جلب كرده‏اند. بي‏ترديد، يكي از مهم‏ترين و مؤثرترين عوامل برقراري وفاق، اقتدار و ارتقاي ضريب امنيت ملّي «مشاركت» در صحنه‏هاي گوناگون ملّي است. مشاركت در واقع، تجلّي مشروعيت حاكميت و ضامن تأمين و ثبات است؛ زيرا مشاركت مردمي مي‏تواند به مثابه مؤثرترين و مناسب‏ترين پشتوانه براي حلّ و فصل معضلات و بحران‏هاي سياسي ـ اجتماعي و امنيتي مورد استفاده قرار گيرد. هر دولتي كه بتواند جلوه‏هاي بيشتري از همكاري و همدلي توده‏هاي مردمي را در ابعاد سياسي، اجتماعي، اقتصادي و بخصوص در دفاع از كشور و حكومت در مقابل تهديدات داخلي و خارجي، جلب نمايد، در جامعه بين‏المللي از اعتبار، شخصيت و موقعيت رفيع‏تري برخوردار مي‏گردد.3

پژوهشگري «مشاركت سياسي»راچنين‏تعريف‏كرده است:

مشاركت سياسي نوعي تظاهر علني اراده مردم براي تعيين سرنوشت جمعي خود است. فقط از طريق مشاركت است كه قدرت سياسي به طريق مسالمت‏آميز دست به دست مي‏گردد و ميزان توسعه سياسي يك كشور بستگي مستقيم به اين مؤلّفه دارد.4

مهم‏ترين حسن مشاركت سياسي تضمين رشد سياسي مردم و جامعه در عين حفظ ثبات رژيم سياسي است. در حقيقت، مشاركت سياسي مردم در تصميم‏گيري‏ها، در

سطوح و نيز در عرصه‏هاي گوناگون، به آنها اين آگاهي را خواهد داد كه از مقدورات و توانايي‏هايشان استفاده بهينه كنند. مشاركت مردم در امور سياسي ـ اجتماعي و تأثيرگذاري آنان بر سياست و حكومت، در پنج حوزه مي‏تواند در داخل كشور عملي شود:

     1. تعيين رهبران و حاكمان؛ 2. نظارت؛ 3. نصيحت و بيان حقايق تلخ؛ 4. بازخواست و استيضاح؛ 5. مخالفت.

     همچنين در حوزه خارجي، ضرورت مشاركت و نقش مردم در دفاع، هدفي فراتر از حفظ و گسترش توان دفاعي است و ممكن است به منظور تحكيم و گسترش وحدت سياسي، اجتماعي، فرهنگي و تقويت پيوندهاي مردمي و نظام حاكم در مقابله با تهديدات مشترك صورت گيرد.

     از سوي ديگر، «امنيت» يكي از مباحث مهم جامعه‏شناسي محسوب مي‏شود. به طور كلي، جامعه‏شناسي دو مسئله اساسي را مورد بررسي قرار مي‏دهد: «نظم» كه به «مسئله هابزي» معروف است و «تغيير» كه «مسئله ماركسي» ناميده مي‏شود.5 در «مسئله نظم»، هدف چگونگي برقراري و حفظ نظم به رغم تمام تضادها و كميابي‏هاست، و حال آنكه «مسئله تغيير» به دنبال عوامل، سازوكارها و پيامدهاي تغيير است. اما جامعه‏شناسي امنيت، برخلاف جامعه‏شناسي نظم فقط دغدغه نظم ندارد، بلكه در انديشه پويايي نيز هست، و بر خلاف جامعه‏شناسي تغيير، فقط درصدد دگرگون‏سازي جامعه و بنيان‏هاي اجتماعي است كه اولاً، موجبات شكنندگي و آسيب‏پذيري داخلي را فراهم مي‏آورند و ثانيا، زمينه‏هاي مساعد جلب تهديد خارجي را فراهم مي‏كنند. بنابراين، فهم مباني اجتماعي خطر و آسيب‏پذيري داخلي و تهديد خارجي مهم‏ترين دغدغه جامعه‏شناسي امنيت است.

     سؤالي كه مطرح است اين است كه آيا بين مشاركت سياسي مردم و مسئله امنيت ملّي رابطه‏اي وجود دارد يا خير؟ ميزان مشاركت در حوزه امنيت ملّي در جامعه مورد پژوهش چقدر است؟ آيا بين متغيّرهاي مشاركت و امنيت ملّي‏همبستگي‏برقراراست؟آياسن،جنس،مذهب و قوميت بر ميزان مشاركت و امنيت ملّي تأثيرگذار است يا خير؟

امنيت ملّي؛ اولويت ملت‏ها

همان‏گونه كه اشاره شد، گذري به تاريخ جوامع زندگي بشر، نشان مي‏دهد كه امنيت ملّي هميشه داراي اهميت ويژه‏اي بوده است؛ اما در هر دوره‏اي بر اساس شرايط، حدود و ابزارهاي حفظ امنيت، اختلاف برداشت وجود داشته است. امنيت امروزه در زندگي فردي و اجتماعي براي افراد و جامعه سياسي از جمله مسائل حياتي به شمار مي‏آيد، تا جايي كه عده‏اي امنيت ملّي را پيش‏شرط تأمين ساير اهداف ملّي مي‏دانند.6 از سوي ديگر، امنيت ملّي حياتي‏ترين اولويت ملت‏ها را تشكيل مي‏دهد و در تعامل مستقيم با استراتژي ملّي است و بالاترين سطوح علايق امنيت ملّي، پايه‏هاي يك استراتژي سالم را تشكيل مي‏دهند،7 تا آنجا كه مقوله «امنيت» همواره از موضوعات مورد بحث انديشمندان از آغاز دروه شكوفايي يونان باستان تا عصرحاضر بوده و هر يك به گونه‏اي استقرار امنيت و تضمين آن از سوي حكومت‏ها را براي تحقق عدالت و اجراي قوانين ضروري دانسته‏اند. اين ضرورت به اين دليل بوده كه همواره امنيت از دوسو با تهديد و خطر مواجه بوده است؛ 1. تهديد از درون؛ 2. تهديد از بيرون. بنابراين، خطرهاي بالقوّه و هميشگي، حكومت‏ها و دولت‏ها را بر آن داشته است كه براي استقرار نظم و ثبات، بيش از هر چيز، به مسئله «امنيت» و راه‏هاي حفظ آن در جامعه بينديشند.

     از سوي ديگر، مشاركت افراد جامعه در مشروعيت‏بخشي حكومت‏ها و كاهش يا افزايش ضريب امنيت ملّي مؤثر بوده و اعتماد مردم به حكومت موجب افزايش مشاركت و قوام حكومت و افزايش ضريب امنيت ملّي مي‏شود. از ديدگاه اسلام، مردم در عينيت‏بخشي و كارآمدي حكومت نقش اساسي دارند.

     براي دست‏يابي به پاسخ پرسش‏هاي مذكور، فرضيه‏هايي براي آزمون همبستگي بين متغيّرهاي مشاركت سياسي و امنيت ملّي تهيه و تنظيم گرديد كه مهم‏ترين فرضيه پژوهش چنين بود: مشاركت سياسي موجب افزايش درك سياسي شهروندان، مسئوليت‏پذيري، تقويت احساس كنترل شهروندان نسبت به نظام سياسي و تعهدات آنان نسبت به حكومت مي‏شود و در يك كلام، افزايش ضريب امنيت ملّي را به همراه خواهد داشت. به عبارت ديگر، هر قدر مشاركت سياسي در جامعه كاهش يابد، ضريب امنيت ملّي نيز كاهش مي‏يابد و بعكس، هر قدر مشاركت سياسي در جامعه افزايش يابد، ضريب امنيت ملّي نيز افزايش خواهد يافت.

نمودار (1):رابطه مشارکت سياسي با افزايش يا کاهش امنيت ملي

نمودار (2): تأثير كاهش امنيت ملّي بر ميزان مشاركت مردم                                  نمودار(3):رابطه افزايش امنيت ملي بر کاهش مشارکت سياسي

واكاوي مفاهيم كلي

     الف. «مشاركت سياسي»

«مشاركت» واژه‏اي عربي است از ريشه «شرك» و «شركت» به معناي «انبازي» و «حصه‏برداري».8 در زبان انگليسي، از مشاركت به «participation» تعبير شده كه به معناي شريك شدن، دخالت كردن و شريك كردن است.9 واژه «مشاركت» در اصطلاح علوم سياسي معاني گوناگوني دارد. بر همين اساس، در كتاب‏هاي گوناگون با تعاريف متفاوتي آمده است. آنچه از اجمال همه تعاريف

به دست مي‏آيد، اين است كه دخالت مردم و يا دست‏كم درگير شدن آنها در سياست به صورت آگاهانه و يا ناآگاهانه و يا حتي اختياري و غيراختياري را «مشاركت» نام نهاده‏اند. برخي از تعريف‏ها نيز فقط به شعار آگاهانه بودن و برخي به اختياري بودن اهميت داده و مشاركت سياسي را در آن قالب تفسير كرده‏اند. البته تعاريف گوناگوني براي «مشاركت سياسي» ذكر شده است كه به برخي از آنها اشاره مي‏شود:

     الف. مشاركت سياسي10 مساعي سازمان‏يافتهشهروندان براي انتخاب رهبران خويش، شركت مؤثر در فعاليت‏ها و امور اجتماعي و سياسي و تأثير گذاشتن بر صورت‏بندي و هدايت سياست دولت است.11

    ب. مشاركت سياسي فعاليت داوطلبانه اعضاي جامعه در انتخاب رهبران و شركت مستقيم و غيرمستقيم در سياست‏گذاري عمومي است.12

    ج. مشاركت سياسي به معناي وجود رقابت و منازعه مسالمت‏آميز بين بخش‏هاي گوناگون جامعه سياسي براي به دست آوردن قدرت و اراده جامعه و تعريف مصالح عمومي است.13

    به طور كلي و با توجه به تعريف‏هاي ارائه شده، بايد گفت: مشاركت سياسي فعلي است كه فقط با اراده نفساني محقق نمي‏شود، بلكه اراده معطوف به تأثير و نفوذ در نظام سياسي از كمترين درجه تا درجات بالاي تأثير را شامل مي‏شود.

     1) ويژگي‏هاي مشاركت سياسي

بنابر تعاريف يادشده، مشاركت سياسي داراي ويژگي‏هاي ذيل است؛

     1. در مشاركت، آزادي نهفته است و بدون آزادي و امكان فكر كردن و عمل آزاد، مشاركت واقعي امكان ندارد. بدين منظور، دولت‏ها نيز براي مشاركت سياسي، بايد امكان رقابت در عرصه قدرت گرفتن را براي همگان مهيّا سازند و در اين زمينه، وجود برابري بين انسان‏ها و گروه‏ها نيز تأثير مهمي دارد.

     2. مشاركت سياسي بايد آگاهانه باشد. از اين‏رو، مشاركت‏هايي كه از روي اكراه و اجبار و فرمايشي است مشاركت سياسي واقعي به شمار نمي‏آيند.

     3. در مشاركت سياسي، سه عنصر اصلي وجود دارند: سهيم شدن در قدرت؛ كوشش‏هاي سنجيده گروه‏هاي اجتماعي به منظور در دست گرفتن سرنوشت و بهبود شرايط زندگي خودشان؛ و ايجاد فرصت‏هايي براي گروه‏هاي فرودست.

     4. از ديگر ويژگي‏هاي مشاركت سياسي، «وسيله بودن آن» است. از اين راه افراد مي‏توانند با افزايش و توزيع مجدّد فرصت‏ها، در تصميم‏گيري‏هاي سياسي نقش مؤثري ايفا كنند.

     2) سلسله مراتب مشاركت سياسي

مايكل راش در كتاب جامعه و سياست مي‏نويسد:

هدف سلسله مراتبي مشاركت نبايد چيزي بيش از توصيف انواع گوناگون مشاركت در ارتباط با اين گزاره باشد كه هرچه سطح فعاليت بالاتر باشد، ميزان مشاركت، كه برحسب تعداد افراد درگير در يك فعاليت معيّن سنجيده مي‏شود، پايين‏تر است. اين سلسله مراتب بايد شامل تمام موارد مشاركت سياسي و بر همه انواع نظام‏هاي سياسي قابل تطبيق باشد.14

وي مهم‏ترين موارد سلسله مراتب مشاركت سياسي را موارد ذيل مي‏داند: داشتن مقام سياسي، جست‏وجوي مقام سياسي ـ اداري، عضويت در سازمان سياسي، مشاركت در اجتماعات، عضويت انفعالي در سازمان سياسي، مشاركت در بحث‏هاي سياسي، اندكي علاقه به سياست، رأي دادن.

     «رأي دادن» را مي‏توان كمترين مشاركت سياسي در نظر گرفت؛ زيرا نيازمند كمترين تعهد است؛ چراكه به محض اينكه رأي به صندوق انداخته شد، ممكن است به پايان برسد. علاوه براين، صرف‏نظر از محدوديت‏هاي ديگر، كه ممكن است وجود داشته باشند، رأي دادن به طور اجتناب‏ناپذيري با فراواني انتخابات محدود مي‏شود.

     بنابراين، مشاركت داراي پيامدهاي دوسويه است؛ زيرا در يك معنا، عدم مشاركت و انفعال به اين مفهوم است كه دولت از منابع بالقوّه‏اي كه بايد در خدمت آن قرار گيرد، بي‏نصيب مي‏گردد، و از سوي ديگر، مشاركت زماني مؤثر واقع مي‏شود كه تغييراتي بنياني در انديشه و عمل به وجود آيند. از اين‏رو، ايده‏هاي مربوط به مشاركت يك نقطه مشترك دارند و آن بها دادن به نقش و نظر مردم در تصميم‏گيري‏هاي سياسي و دست‏رسي آنها به منافع قدرت است.

     بنابراين، مشاركت سياسي جزئي از رفتار اجتماعي محسوب مي‏شود؛ چراكه اولاً، به منزله يكي از اركان و شاخص‏هاي عمده توسعه سياسي به شمار مي‏رود. ثانيا، رابطه تنگاتنگي با مشروعيت نظام‏هاي سياسي دارد. ثالثا، به ميزان زيادي بيانگر نوع نظام سياسي هر جامعه است. بنابراين، مطالعه مشاركت سياسي هر جامعه‏اي شناخت رفتار سياسي مردم آن را ميسّر مي‏سازد و مشخص مي‏كند كه در بسترهاي اجتماعي‏گوناگون، ميزان مشاركت سياسي شهروندان چگونه و تحت تأثيرچه‏عواملي‏تغيير مي‏پذيرد.

     در ايران، به ويژه پس از انقلاب اسلامي، مشاركت سياسي از توجه شاياني برخوردار گرديد. شعارهاي انقلابي و تأكيد آنها بر ارزش‏ها و آرمان‏هايي همچون استقلال، آزادي، برابري، و حق تعيين سرنوشت توسط مردم، همگي حكايت از دعوت مردم به مشاركت سياسي بالا دارند. شعارهاي انقلاب كه بر زبان مردم جاري و ساري بوده نيز نشان از تأكيد بر مشاركت سياسي دارد و همچنان مشاهده مي‏شود كه مقوله آزادي و مشاركت سياسي و امنيت به عنوان مهم‏ترين محور شعارهاي انتخاباتي در جامعه ما داراي اهميت است.15 در اين ميان، مسلّما عوامل متعددي بر مشاركت سياسي و بخصوص رفتارهاي رأي‏دهنده تأثير مي‏گذارند، اما در بين اين عوامل، امنيت ملّي نقش خاصي ايفا مي‏كند.

     به دليل آنكه ميزان مشاركت سياسي مردم با ميزان مشروعيت نظام‏هاي سياسي ارتباطي تنگاتنگ دارد، زماني كه دشمنان خارجي تلاش مي‏كنند از طريق ايجاد بحران، امنيت ملّي جامعه و مشروعيت نظام سياسي را به چالش بكشند، مشاركت سياسي بيشتر خواهد شد. مشاركت سياسي پديده‏اي جهاني است، نه به اين معنا كه همه افراد لزوما به فعاليت سياسي مي‏پردازند و نه اينكه از نظر شكل يا وسعت در همه جوامع به يك اندازه معمول است، بلكه به اين معناست كه در همه جوامع يافت مي‏شود16 و شرايط پذيرش تغييرات را فراهم مي‏سازد.

     ب. امنيت ملّي

«امنيت» واژه‏اي است كه به شدت از تعريف مي‏گريزد و حتي عملياتي كردن آن نيز دشوار است. بيشتر جامعه‏شناسان اين مفهوم را به طور كامل ناديده مي‏گيرند و بر واژگاني همچون «قدرت، اقتدار، نظم و كنترل» متمركز مي‏شوند. آنان بر مواردي مانند فرايندهاي انتخاباتي گروه‏هاي ذي‏نفوذ، سازمان‏دهي و جامعه‏پذيري تأكيد مي‏كنند. از سوي ديگر، علماي سياست چنين مي‏پندارند كه مفهوم «امنيت» اساسا به معناي بقاي دولت ملّي است و بدين‏سان، خود را با تلاش براي تعريف تفصيلي آن آزار نمي‏دهند. اما در مقابل مي‏پندارند: امنيت به حفظ تماميت و حرمت دولت و حراست از ارزش‏هاي ملّي در مقابل دشمنان خيالي يا واقعي مربوط مي‏شود. بنابراين، امروزه به رغم تلاش‏هاي فراون براي ارائه تعريفي مشخص از امنيت ملّي، اختلاف‏نظر درباره آن و ابزار تأمين آن وجود دارد؛ زيرا امنيت ملّي يكي از پيچيده‏ترين بحث‏ها در عرصه اجتماعي است، تا جايي كه عده‏اي آن را امري ذهني برمي‏شمرند و ذهني بودن آن را نيز ناشي از چهار امر مي‏دانند:

     1. ميزان اعتباري كه نخبگان يك كشور براي نيروهاي تهديدكننده قايل مي‏شوند.

     2. ميزان ارتباطي كه آنان مي‏توانند با عامل يا عوامل تهديد برقرار سازند.

     3. توانايي (محدوديت و مقدورات) خودي در رويارويي با ديگري؛

     4. ميزان درجه، اعتبار، فوريت، اولويت، مركزيت ارزش‏ها و منافع مورد تهديد.17

     1) سير تاريخي تعريف امنيت در جهان

والتر ليپمن (Lippman Walter) از نخستين كساني است كه سعي كرده از «امنيت ملّي» تعريفي ارائه دهد:

يك ملت وقتي داراي امنيت است كه در صورت اجتناب از جنگ، بتواند ارزش‏هاي خود را حفظ كند و در صورت اقدام‏به‏جنگ،بتواند آن را پيش ببرد.18

دانش‏نامه بين‏المللي علوم اجتماعي، «امنيت ملّي» را «توان يك كشور در حفظ ارزش‏هاي خودي در برابر تهديدهاي خارجي»19 و يا «احساس آزادي كشور درتعقيب هدف‏هاي ملّي و ترس از خطر جدّي خارجي نسبت به منافع اساسي و حياتي كشور» تعريف كرده است.20 بنابراين، «امنيت» يعني: تضمين ايمني، قرارهاي تنظيمي سياسي براي كاهش احتمال بروز جنگ، برقراري مذاكره به جاي محاربه و قصد حفاظت از صلح به عنوان شرط طبيعي بين دولت‏ها و نيز يعني: «مصونيت از تعرّض و تصرف اجباري و بدون رضايت و دور ماندن از مخاطرات تعدّيات‏به حقوق و آزادي‏هاي مشروع.»21

    «امنيت ملّي»22 يعني: مصونيت نسبي يا مطلق يككشور از حمله مسلّحانه يا خراب‏كارانه سياسي يا اقتصادي احتمالي همراه با وارد كردن ضربه كاري و مرگبار در صورت حمله.

     امنيت ملّي بيانگر تمام مقاصد دفاعي كشور است؛ يعني آمادگي براي مخاصمه به خاطر بازداشتن آن يا دوري گزيدن از آن. با اين‏همه، خود سياست‏هاي مربوط به امنيت ملّي ممكن است در شرايط بخصوصي (مثل مسابقه تسليحاتي و كنترل تسليحات) موجب ناامني گردند. روحيه نيروهاي نظامي، تعداد و هوشمندي دانشمندان، فناوري، ويژگي‏هاي رهبران و شخصيت‏هاي سياسي و نظامي، موقعيت ژئوپوليتيكي و قدرت اقتصادي كشور از جمله عوامل مؤثر در امنيت ملّي هستند.23

    نويسنده‏اي معتقد است: امنيت در سير تاريخي خود، چهار تحوّل گفتماني بر اساس چهار دوره خاص تاريخي را طي كرده و در هر گفتمان، مؤلّفه‏ها و ويژگي‏هاي خاصي را تجربه نموده است:24

    1. جامعه بدوي ـ گفتمان سنّتي: در اين گفتمان، «امنيت» به معناي «حفظ بقا و موجوديت»، در صدر همه قرارگرفت و منشأاصلي تهديد نيز طبيعت دانسته شد.25

     2. جامعه مدني ـ گفتماني سنّتي: در اين گفتمان، «امنيت» به معناي «فقدان تهديد» تعريف شد و منشأ اصلي تهديد نيز جنگ به شمار آمد.26

     3. جامعه مدني ـ گفتمان نوين: در اين گفتمان، فقدان تهديد زماني معنادار است كه يك كشور از توانايي و قدرت مقاومت و پيروزي در جنگ و فراتر از آن، قدرت بازدارندگي يا مقابله به مثل برخوردار باشد. به عبارت ديگر، در گفتمان نوين، بر اساس نوعي نگرش ايجابي، تأكيد بر كسب قدرت و توانايي ملّي است و چنين نگرشي نتيجه منطقي تشكيل دولت‏هاي جديد بر اساس مفهوم «حاكميت» است كه اقتدار در چارچوب مرزهاي ملّي و استقلال در روابط خارجي را معنادار ساخته‏اند و منشأ اصلي تهديد قدرت‏طلبي است.27

     4. جامعه جهاني ـ گفتمان فرانوين: در اين گفتمان،

«امنيت» به معناي «همكاري و همگرايي» است، آن هم به خاطر برداشت ايده‏آليستي كه همكاري دولت‏ها را امري اخلاقي و ارزشي و نتيجه خوش‏بيني به انسان و اعتماد به عقل خود بنياد انساني دانسته كه پيامد آن صلح پايدار بر اساس ارزش‏هاي مشترك بشري است. منشأ اصلي تهديد در اين گفتمان، دولت است.28

     بنابراين، براي جلوگيري از اين فرايند، كه در برخي دولت‏ها تهديدي براي امنيت ديگر دولت‏ها محسوب مي‏شوند، براي مهار و

جلوگيري از تهديد امنيت، آنها تلاش مي‏كنند كه به هم نزديك‏تر شوند.

صورتبندي‌هاي گفتماني

گفتمان سنتي جامعه بدوي گتمان سنتي جامعه مدني گفتمان نوين جامعه ملي گفتمان فرانوين جامعه جهاني
زمنيه هاي تحول
تعريف حفظ بقا و موجوديت فقدان تهديد کسب قدرت و توانايي همکاري و همگرايي
منشا تهديد طبيعت جنگ قدرت طلبي دولت

نمودار (4): سير تاريخي امنيت

     2) اهداف عمده امنيت ملّي

مهم‏ترين اهداف عمده امنيت ملّي، عبارت است از:

     1. حفظ استقلال و تماميت ارضي؛

     2. تحقق رفاه مردم و ثبات كشور؛

     3. حفظ و اشاعه ارزش‏هاي ملّي و اقتصادي؛

     4. فراهم كردن امكانات فراغت خاطر نسبت به تهديدهاي احتمالي.29

    بنابراين، امنيت ملّي وجود شرايطي است كه مي‏توان در آن، ارزش‏هاي حياتي يك ملت در مقابل تهديدات خارجي و داخلي را حفظ كرد.

     از مهم‏ترين ارزش‏هاي حياتي نظام مقدّس جمهوري اسلامي ايران، كه با مسئله امنيت ارتباط دارد، مي‏توان به موارد ذيل اشاره كرد:

     1. تهديد عليه نظام اسلامي؛

     2. تهديد عليه ارزش‏هاي اسلامي؛

     3. تهديد عليه تماميت ارضي؛

     4. تهديد عليه منافع و نيازهاي اقتصادي.

چارچوب نظري تحقيق

همان‏گونه كه اشاره شد، مشاركت سياسي موجب افزايش درك سياسي شهروندان، مسئوليت‏پذيري، تقويت احساس كنترل شهروندان نسبت به نظام سياسي و تعهدات آنان نسبت به حكومت مي‏شود. بر اين اساس، افزايش مشاركت سياسي به افزايش منافع ملّي و امنيت ملّي بستگي دارد. نكته اساسي اين است كه رفتارهاي افراد معنادار است و ما مي‏توانيم با تفسير اين رفتارها به چرايي و چگونگي كنش‏هاي آنان پي ببريم؛ چراكه شناخت اعمال فردي و اجتماعي افراد براساس فاعليت فاعلان و پندارهاي نهفته در درون و انگيزش‏هاي نفساني انجام مي‏گيرند. بنابراين، مشاركت‏كننده بر اساس انگيزش‏ها و پندار خود رفتار مي‏كند. از اين‏رو، مردم بر اساس پندارها، عقايد و ارزش‏هاي موردنظر خود، تصويري از جامعه در ذهن دارند و مي‏توان گفت: تمامي روابط و مناسبات اجتماعي زاييده پندار و متكي بر پندار هستند، اگرچه هر ملتي در هر دوره‏اي پندارهاي مخصوص به خود دارد.30 بنابراين، پندار جمعي در قالب مشاركت عمومي تبلور مي‏يابد و رفتار مشاركت‏كننده بر اساس پندارها و انگيزش‏هاي خاصي را مي‏توان مورد تفسير قرار داد؛ زيرا رفتار وي معنادار است و بر اساس آن، به عملي خاص مبادرت مي‏ورزد. به عبارت ديگر، فاعل تصميم گرفته است بر اساس آگاهي‏هاي خود و پيش‏فرض‏هاي ذهني و نگرش‏ها و انگيزش‏هاي خويش، اقدامي جمعي و مشاركت‏جويانه انجام دهد.

     بنابراين، مي‏توان گفت: روش تحقيق در اين پژوهش، بر اساس تفسيري و رفتاري است.31

    روش تفسيري، كه نظريه‏اي «معناكاو» است، در پس فهم رفتار افراد بر اساس فهم رفتارهاي دروني است؛ يعني وقتي مي‏بينيم فردي رفتار خاصي انجام مي‏دهد و به مشاركت سياسي دست مي‏زند، بايد رفتار وي را تحليل كنيم كه آيا مشاركت وي از روي قبول رژيم سياسي بوده است يا براي اشتهار خود در جامعه و يا براي كسب منفعت مالي و مانند آن. از همين‏روست كه رفتارگرايان بر دو نكته اساسي تكيه مي‏كنند: نخست اينكه تحليل بايد بر رفتار مشاهده شدني، چه در سطوح فردي يا اجتماعي، تمركز نمايد. دوم اينكه هرگونه توضيح اين رفتار بايد آزمون‏پذيري تجربي داشته باشد.32

    بنابراين، نظريه «رفتارگرايي» در پي كشف علت است. از چرايي رفتار فرد يا افراد پرسش مي‏كند و در اين پژوهش، علت مشاركت سياسي حضور مردم و نخبگان در مشاركت‏هاي جمعي را جويا مي‏شود و بر اساس اين رفتار افراد، به علت‏يابي مي‏پردازد. بدين‏روي، تحقيق جدّي در باب مشاركت سياسي از زماني آغاز شد كه اهل تحقيق به مطالعه رفتار سياسي و آثار آن بر دگرگوني‏ها و تحوّلات اجتماعي، اقتصادي و سياسي پرداختند.

     از مهم‏ترين نظريه‏پردازان مشاركت سياسي، مي‏توان به لوسين پاي (p lucian w.) در اثر معروفش ارتباطات و توسعه سياسي (1963) اشاره نمود. وي در اين كتاب، به بحث نظري درباره رابطه ارتباطات و توسعه سياسي و نيز الگوهاي ارتباطات در جوامع مي‏پردازد. پاي در اين زمينه، الگويي از بحران ارائه مي‏كند و معتقد است: تفوّق بر اين بحران‏ها (بحران‏هاي هويّت، مشروعيت، نفوذ، مشاركت، ادغام و توزيع) پيشرفت توسعه سياسي را تضمين مي‏كند.33

    مايكل راش نيز معتقد است: اجتماعي شدن در مشاركت سياسي تأثير دارد، اما نبايد اجتماعي شدن سياسي و مشاركت سياسي را تنها در امتداد يكديگر در نظر گرفت. اجتماعي شدن ممكن است هم متضمّن باز اجتماعي شدن باشد و هم تعديل‏كننده آن. از اين طريق، فرد ممكن است نسبت به پديده‏ها و انگيزهاي سياسي خارجي ـ مثل امنيت و تهديد امنيت ـ واكنش‏هاي متفاوتي نشان دهد. روشن است كه در اين زمينه، رفتار مناسب ممكن است حتي شركت نكردن در فعاليت سياسي باشد؛34 زيرا ممكن است افراد با توجه به شناختي كه از شرايط دارند و با بررسي وضعيت‏هاي سياسي واقعي يا بالقوّه، تصميم بگيرند مشاركت كنند يا نكنند.

     از جمله نظريه‏پردازان رفتارگرا در باب مشاركت سياسي، مي‏توان به رابرت دال (dahl) اشاره كرد. وي تلاش كرد تا پديده «گرايش و عدم گرايش افراد به مشاركت سياسي» را تبيين كند. در اين خصوص، وي معتقد است: اگر ميزان اثربخشي سياسي بالا باشد، ميزان مشاركت سياسي نيز افزايش مي‏يابد، و اگر ميزان اثربخشي سياسي پايين باشد، بي‏تفاوتي را به ارمغان مي‏آورد. به نظر وي، وقتي افراد تصور كنند آنچه انجام مي‏دهند اثر قابل توجهي بر نتايج سياسي خواهد گذاشت، بيشتر در امور سياسي درگير مي‏شوند و بعكس.

     دال معتقد است: كسي نمي‏تواند تأثير عقايد و عمل سياسي خود را بر ديگران انكار نمايد. به نظر او، در سياست ـ برخلاف علوم طبيعي ـ بين نظر علمي و عقايد، يعني معرفت سياسي و عقيده سياسي فاصله‏اي نيست. بنابراين، براي دال اين نكته آشكار است كه عقايد سياسي همانند نياز به امنيت، و تهديد امنيت، در عمل سياسي فرد اثر مي‏گذارند و ساختار و كاركرد نهادها و نظام‏هاي سياسي را متأثر مي‏سازند.

     دال چهار عامل اساسي را به عنوان عوامل مؤثر در شكل‏گيري عقايد سياسي برمي‏شمارد:

     1. جامعه‏پذيري و تحت تأثير قرار گرفتن كودك و نوجوان به دليل تولد در محيطي كه انديشه و عقيده خاص بر آن حاكم است.

     2. احترام‏به يك عقيده يا تفسير از يك عقيده و مذهب نيز ممكن است موجب گرايش جوانان به آن عقيده شود.

     3. سازگاري عقيده‏اي جديد با عقايد پيشين. دال يكي از عوامل مهم براي امكان كسب و قبول يك انديشه را ميزان سازگاري يا ناهمسازي آن با عقايد پيشين مي‏داند.

     4.ميزان‏سازگاري‏ياناهمسازي‏عقايدباتجربه‏شخصي‏فرد.

     دال بر اين عقيده است كه اعتماد و مسئولت‏پذيري در بين فعّالان سياسي مهم‏ترين محل مناسب براي مشاركت سياسي است.35

    بنابراين، مي‏توان نتيجه گرفت: نظريه رابرت دال درباره مشاركت سياسي عبارت است از:

     1. مردم به دليل اينكه فكر مي‏كنند مشاركت يا عدم مشاركت آنها تأثيري در نتيجه كار دارد، بي‏تفاوت نيستند.

     2. مردم با اعتقاد به اينكه نتيجه مشاركت آنها احتمالاً تهديد باشد، برايشان قابل‏قبول نيست و مشاركت مي‏كنند.

     3. مردم به دليل آگاهي از جريان سياسي، مشاركت خود را اثربخش تلقّي مي‏كنند.36

    بنابراين، با توجه به اينكه در باب مشاركت سياسي، نظريه‏هاي متفاوتي وجود دارد، ولي مناسب‏ترين نظريه‏هايي كه به اين پژوهش نزديك است، نظريه دال است كه مي‏توان از آن در تحليل داده‏ها بهره گرفت.

جامعه آماري

جامعه آماري مورد پژوهش حاضر، تمام دانشجويان شاغل به تحصيل در دانشگاه‏هاي روزانه، شبانه، نيمه‏حضوري، مؤسسات آموزش عالي وابسته به وزارت علوم، تحقيقات و فناوري هستند كه در سال تحصيلي 85ـ86 در شهر سمنان، اعم از دولتي و علوم پزشكي، تحصيل مي‏كردند. حجم آماري بر اساس شركت دانشجويان در دروس معارف اسلامي (انقلاب اسلامي، انديشه سياسي «2» و تاريخ تحليلي اسلام) بود كه در مجموع، حجم نمونه معادل 280 نفر انتخاب گرديد.

روش نمونه‏ گيري

روش «ليكرت» از روش‏هاي متداول در نگرش سنجي است و بسياري از محققان براي روايي بيشتر تحقيق، استفاده از اين روش را پيشنهاد مي‏كنند. در اين روش، ابتدا موضوع انتخاب مي‏شود. در اين قسمت، از يك‏سو، متغيّر و تعريف عملي آن و نيز شاخص براي موضوع تبيين مي‏شود، و از سوي ديگر، گويه‏هاي متناسب با تحقيق انتخاب مي‏گردند. در ادامه، مرحله «اجرا» قرار دارد كه پس از آنكه كاملاً مشخص شد گويه‏ها توان سنجش تحقيق موردنظر را دارند، در اختيار پاسخ‏گويان قرار داده مي‏شود و از آنان خواسته مي‏شود در پنج گزينه «كاملاً موافقم»، «موافقم»، «بي‏نظرم»، «مخالم»، «كاملاً مخالفم» به گويه‏هاي يادشده پاسخ دهند. و به اظهارنظرها، نمراتي از 1 تا 5 داده مي‏شود.

     همچنين در اين تحقيق، با استفاده از روش «آلفاي كرونباخ» (a) همبستگي پرسش‏ها و نيز از آزمون همبستگي «اسپيرمن» به منظور بررسي رابطه متغيّرها در مشاركت سياسي و امنيت ملّي و نيز از آزمون «كروسكال واليس» براي مقايسه گروه‏هاي چندگانه (قوميت، درآمد و...) استفاده شده است.

ابزار گردآوري اطلاعات

در اين تحقيق، ابزارهاي اندازه‏گيري گوناگون با استفاده از پرسش‏نامه بسته‏اي گويه‏اي مورد استفاده قرار گرفتند. متغيّرهاي مورد بررسي در اين تحقيق (مشاركت سياسي و امنيت ملّي) با پرسش مورد سنجش قرا گرفتند. گويه اين مقياس براساس مطالعات پيشين، مباني نظري و زمينه‏يابي از صاحب‏نظران رشته‏هاي‏گوناگون تهيه گرديده است.

يافته ‏هاي تحقيق

     الف. يافته‏ هاي توصيفي

پايه و اساس تحليل متغيّر «بررسي رابطه و پيوستگي» دو متغيّر است. وقتي دو متغيّر را مرتبط و پيوسته مي‏خوانيم كه توزيع مقادير يكي از متغيّرها بر حسب متغيّر ديگر تغيير كند. براي نمونه، مشاركت سياسي و امنيت ملّي در پژوهش حاضر، با تغيير مقدار يكي از اين دو، يعني كاهش يا افزايش امنيت ملّي در كاهش يا افزايش مشاركت سياسي تغيير ايجاد مي‏كند. هدف اصلي در اين پژوهش، پيدا كردن رابطه بين دو متغيّر و استفاده از آن در امر تبيين است: اينكه رابطه بين دو متغيّر اصلي چيست؟ جنسيت تغييري در آن ايجاد مي‏كند يا خير؟

1ـ جنس: پاسخ‏گويان به دو دسته عمده زن و مرد تقسيم شده و بر اساس جامعه آماري، سهم تقريبي هر كدام مشخص گرديد؛ به اين صورت كه از 280 نفر پاسخگو، 80 نفر را مردان و 200 نفر را زنان تشكيل دادند.

(جدول 1ـ1)37

جنس تجمعي فراواني درصد
مرد 80 5/28
زن 200 5/71
کل 280 100

جدول (1) فراواني و درصد جنسيت پاسخ‏گويان

2ـ تحصيلات: تحصيلات پاسخ‏گويان در دو سطح كارداني و كارشناسي در نظر گرفته شده است.38

تحصيلات فراواني درصد درصدمعتبر
کارشناسي 177 2/63 1/63
کارداني 103 8/36 9/36
کل 280 100 100

جدول (2) فراواني و درصد تحصيلات پاسخ‏گويان

3ـ ميزان درآمد39

درآمد فراوني درصد درصدمعتبر
بي درآمد 62 1/22 1/22
50تا100 هزارتومان 129 1/46 1/46
100تا200 هزارتومان 82 3/29 3/29
بالاي 200 هزارتومان 7 5/2 5/2
کل 280 100 100

جدول (3): فراواني و درصد درآمد پاسخ‏گويان

4ـ سطح تحصيلات پدر:40 سطح تحصيلات پدر  پاسخ‏گويان از بي‏سواد تا دكتري مورد پرسش قرار گرفت.

تحصيلات فروان درصد درصدمعتبر
بي سواد 35 5/12 3/18
راهنمايي و متوسطه 49 7/20 2/82
کارشناسي 100 8/36 3/96
ارشد و دکتر 7 7/3 1/90
بي جواب 89 3/26 2/82
کل 280 100  

جدول (4): فراواني و درصد تحصيلات پدر پاسخ‏گويان

5ـ مشاركت سياسي41

ميزان مشارکت سياسي فراواني درصد
خيلي زياد 10 6/3
زياد 108 5/39
متوسط 100 8/35
کم 10 6/4
خيلي کم 9 4/3
بي جواب 43 1/13
کل 280 100

جدول (5): فراواني و درصد مشاركت سياسي پاسخ‏گويان

     اين جدول نشان مي‏دهد كه درصد مشاركت سياسي جوانان قريب 9/78 درصد، متوسط به بالاست. نيز نشان مي‏دهد كه كمتر از 7 درصد از دانشجويان متوسط به پايين هستند.

6ـ مشاركت در امنيت ملّي42

ميزان مشارکت در امنيت ملي فراواني درصد
خيلي زياد 89 7/31
زياد 73 3/26
متوسط 37 2/13
کم 34 1/12
خيلي کم 24 5/8
بي جواب 23 2/8
کل 280 100

جدول (6): فراواني و درصد مشاركت پاسخ‏گويان در امنيت ملّي

     اين جدول نشان مي‏دهد كه در بحث امنيت ملّي قريب 2/71 درصد دانشجويان متوسط به بالا هستند و كمتر از 12 درصد در زمينه مشاركت در امنيت ملّي از متوسط به پايين هستند.

     ب. يافته ‏هاي استنباطي

داده‏هاي فرضيه با استفاده از ضريب همبستگي رتبه‏اي «اسپيرمن» مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت كه خلاصه نتايج حاصل در جدول (7) درج شده است:

     بنابراين، داده‏هاي به دست آمده بيانگر آن است كه مشاركت سياسي و امنيت ملّي همبتسگي معكوس معناداري را نشان مي‏دهند؛ به اين معنا كه هر قدر امنيت ملّي رو به كاهش مي‏نهد، مشاركت سياسي بالا مي‏رود و در بعضي موارد، همبستگي مستقيم است؛ يعني هر قدر امنيت بالا برود، مشاركت سياسي ـ اجتماعي افزايش مي‏يابد. نيز داده‏هاي فرضيه مربوط به رابطه جنس، قوميت و مذهب مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت كه رابطه معناداري بين جنسيت با امنيت ملّي و مشاركت سياسي برقرار بوده است. مشاركت در تأمين امنيت ملّي پسران با رتبه ميانگين 29/269 بيش از دختران با رتبه ميانگين 79/88 در سطح معناداري «p < . / .2» است. از سوي ديگر، رابطه معناداري بين قوميت با مشاركت اجتماعي و امنيت ملّي برقرار نبوده است.

همسبتي متغيرها تعداد(N) ضريب همبستگي(r) سطح معناداري(p)
مشارکت سياسي با امنيت ملي 280 87/0 000/0

جدول (7): ضريب همبستگي نمرات آزمودني‏ها

نتيجه‏گيري

تحقيق حاضر نشان داد: اولاً، همبستگي معناداري بين دو متغيّر «مشاركت سياسي ـ اجتماعي» و «امنيت ملّي» برقرار است؛ به اين معنا كه هر قدر امنيت ملّي مورد تهديد قرار گيرد مشاركت سياسي افزايش مي‏يابد.

     ثانيا، رابطه معناداري بين جنسيت با مشاركت سياسي و امنيت ملّي برقرار است.

     ثالثا، رابطه معناداري بين قوميت با مشاركت سياسي ـ اجتماعي برقرار نيست.

     بر اساس يافته‏هاي اين پژوهش، عوامل گوناگوني بر اين متغيّرها تأثير مي‏گذارند؛ از جمله:

     1. احساس همدردي و احساس كمك به همنوع كه داراي اهميت زيادي است.

     2. حضور قابل توجه دانشجويان در عرصه انتخابات كشور و حضور آنها در مراسم عبادي ـ سياسي نماز جمعه كه بيش از 50 درصد است.

     3. شركت در راهپيمايي روز قدس و 22 بهمن را دليل وفاداري به آرمان‏هاي انقلاب اسلامي مي‏دانند.

     4. با توجه به تمامي مشكلات موجود، نيروهاي جوان تحصيل‏كرده كشور پاي‏بندي خاصي به آرمان‏هاي انقلاب اسلامي دارند؛ چراكه آمادگي حضور خوب آنها در مقابله با تهديدات خارجي و تهديدات داخلي نشان از مشاركت سياسي جوانان دانشجو دارد.

     اين نتايج از طريق كاربردي نمودن مفاهيم به دست آمدند. در علوم اجتماعي و سياسي، مفاهيم به صورت انتزاعي هستند و براي كاربردي كردن آنها، بايد به طرف عينيت‏گرايي و تبديل آنها به شاخص‏هاي ملموس و قابل اندازه‏گيري رفت. از اين‏رو، مفاهيمي همانند «تهديد عليه

نظام اسلامي»، «ارزش‏هاي اسلامي»، «تماميت ارضي» و «نيازهاي اقتصادي»، به صورت شاخص درآمدند و از دانشجويان پاسخ دريافت شد؛ مثلاً، براي تماميت ارضي، يكي از شاخص‏هاي بحث، اشغال نظامي بود كه مشاركت جوانان دانشجو به 77 درصد مي‏رسد. يا در تهديدات عليه ارزش‏هاي اسلامي، بحث حذف اسلام در ساختار نظام و تبديل نظام اسلامي به سكولار مطرح بود كه در تهديدات عليه ارزش‏هاي اسلامي، مشاركت جوانان دانشجو به 78 درصد مي‏رسد. همچنين در تهديد عليه نظام اسلامي، مشاركت جوانان دانشجو به 80 درصد مي‏رسد. در صورت تهديد عليه تماميت ارضي و نيازهاي اقتصادي نيزمشاركت‏جوانان‏دانشجوبه 65درصد مي‏رسد.

     بنابراين، نتايج تحقيق نشان مي‏دهند كه بين امنيت ملّي و مشاركت سياسي، همبستگي وجود دارد و به هر ميزان امنيت ملّي به طور جدّي مورد تهديد و خطر قرار گيرد، به همان مقدار، مشاركت سياسي مردم در جامعه افزايش مي‏يابد. بدين‏روي:

     1. بين امنيت ملّي (تهديد) و مشاركت سياسي، همبستگي مستقيم و معناداري وجود دارد.

     2. بين امنيت ملّي (تهديد) و مشاركت سياسي، در برخي مواقع، همبستگي معكوس و معناداري هست.

     3. بين امنيت ملّي (تهديد) و مشاركت سياسي، زماني كه همبستگي معكوس و معناداري وجود داشته باشد، فرقي در سن، جنس،قوميت،مذهب‏وهويّت وجود ندارد.

     4. بين امنيت ملّي (تهديد) و مشاركت سياسي، كه داراي همبستگي مستقيم و معنادار است، در سن، جنس، قوميت، مذهب و هويّت رابطه معناداري مشاهده مي‏شود.


  • پى نوشت ها
    1 دانش‏آموخته حوزه علميه، دانشجوى دكترى انقلاب اسلامى و عضو هيأت علمى دانشگاه آزاد اسلامى لاهيجان.
    2ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، 1376، ج 78، ص 234.
    3ـ محمّدرضا شعبانى، نقش مشاركت مردم در مديريت بحران، 1380، ص 4.
    4ـ على‏اصغر كاظمى، بحران نوگرايى و فرهنگ سياسى، 1376، ص 101.
    5ـ مسعود چلبى، جامعه‏شناسى نظم: تشريح و تحليل نظرى نظم اجتماعى، 1375، ص 11.
    6ـ محمّدحسين جمشيدى، «امنيت ملّى در سياست بين‏الملل معاصر»، بررسى نظامى 21، ص 49.
    7ـ جان ام.كالينز، استراتژى بزرگاصول‏ورويه‏ها،1370،ص 21.
    8ـ على‏اكبر دهخدا، لغت‏نامه، بى‏تا، ص 20917.
    9ـ على آقابخشى، فرهنگ علوم سياسى، 1375، ص 300.
    10- Political participation.
    11ـ على آقابخشى، فرهنگ علوم سياسى، ص 300.
    12ـ نسرين مصفّا، مشاركت سياسى زنان در ايران، 1375، ص 9.
    13ـ على‏اكبر عليخانى، مشاركت سياسى، 1377، ص 61.
    14ـ مايكل راش، جامعه و سياست، 1383، ص 125.
    15ـ محمّدحسين پناهى، «بررسى زمينه‏ها و اهداف انقلاب اسلامى بر اساس شعارهاى انقلاب»، علوم اجتماعى 11ـ12، ص 63ـ84.
    16ـ مايكل راش، جامعه و سياست، ص 123.
    17ـ مقصود رنجبر، ملاحضاتى امنيتى در سياست خارجى جمهورى اسلامى ايران، 1378، ص 23.
    18ـ جليل روشندل، امنيت ملّى و نظام بين‏المللى، 1374، ص 11.
    19-Walter lippman, us Foreing Policy: Shield of Republic, 1943, p. 5.
    20ـ حميد بهزادى، اصول روابط بين‏الملل و سياست خارجى، 1369، ص 101.
    21ـ على آقابخشى، فرهنگ علوم سياسى، ص 352.
    22- National security.
    23ـ همان، ص 254.
    24و25و26و2728-رضا خليلى، تحوّل تاريخى ـ گفتمانى مفهوم امنيت: مجموعه مقالات استراتژى امنيت ملّى در جمهورى اسلامى ايران، 1384، ص 97 / ص 103/ ص 113/ ص 123/ ص 131.
    29ـ جليل روشندل، امنيت ملّى و نظام بين‏المللى، ص 13ـ14.
    30ـ مك. آيور، جامعه و حكومت، ترجمه ابراهيم على‏كنى تهران، نشر بنگاه ترجمه و نشر، 1346، ص 8.
    31ـ سيدصادق حقيقت،روش‏شناسى علوم‏سياسى،1385،ص187.
    32ـ ديويد مارش و استوكد جرى، روش و نظريه در علوم سياسى، 1378، ص 107.
    338. lucianw. Pye, Aspects of Political Dovlopment, an Anaiytic Study, 1966, pp. 63-66.
    34ـ مايكل راش، جامعه و سياست، ص 107.
    359. Robert. A Dahi, Polyarshy; PartiCipation and Opposition, 1982, p. 35.
    36ـ رابرت دال، تجزيه و تحليل جديد سياست،1374،ص 94ـ95.
    37و38و39و40و41و42نمونه آمارى در سال تحصيلى 84ـ85 در دانشگاه دولتى سمنان و علوم پزشكى توسط نويسنده به دست آمده است.

  • ··· منابع
    ـ آقابخشي، علي، فرهنگ علوم سياسي، تهران، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، 1375.
    ـ آيور، مك، جامعه و حكومت، ترجمه ابراهيم علي‏كني، تهران، نشر بنگاه ترجمه و نشر، 1346.
    ـ بهزادي، حميد، اصول روابط بين‏الملل و سياست خارجي، تهران، دهخدا، 1369.
    ـ پناهي، محمّدحسين، «بررسي زمينه‏ها و اهداف انقلاب اسلامي بر اساس شعارهاي انقلاب»، علوم اجتماعي 11ـ12 (بهار 1379)، ص 63ـ84.
    ـ جمشيدي، محمّدحسين، «امنيت ملّي در سياست بين‏الملل معاصر»، بررسي نظامي 21، سال ششم (بهار 1374).
    ـ چلبي، مسعود، جامعه‏شناسي نظم: تشريح و تحليل نظري نظم اجتماعي، تهران، ني، 1375.
    ـ حقيقت، سيدصادق، روش‏شناسي علوم سياسي، قم، دانشگاه مفيد، 1385.
    ـ خليلي، رضا، تحوّل تاريخي ـ گفتماني مفهوم امنيت: مجموعه مقالات استراتژي امنيت ملّي در جمهوري اسلامي ايران، تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردي، 1384.
    ـ دال، رابرت، تجزيه و تحليل جديد سياست، ترجمه حسين ظفريان، تهران، مرنديز، 1374.
    ـ دهخدا، علي‏اكبر، لغت‏نامه، تهران، مؤسسه دهخدا، بي‏تا.
    ـ راش، مايكل، جامعه و سياست، ترجمه منوچهر صبوري، تهران، سمت، 1383.
    ـ رنجبر، مقصود، ملاحضاتي امنيتي در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران، تهران، راهبردي، 1378.
    ـ روشندل، جليل،امنيت‏ملّي ونظام‏بين‏المللي،تهران،سمت، 1374.
    ـ شعباني، محمّدرضا، نقش مشاركت مردم در مديريت بحران، پايان‏نامه دكتري، رشته مديريت، تهران، دانشكده فرماندهي و ستاد پاسداران، 1380.
    ـ عليخاني، علي‏اكبر، مشاركت سياسي، تهران، سفير، 1377.
    ـ كاظمي، علي‏اصغر، بحران نوگرايي و فرهنگ سياسي، تهران، ققنوس، 1376.
    ـ كالينز، جان ام.، استراتژي بزرگ (اصول و رويه‏ها)، ترجمه كوروش بايندر، تهران، دفتر مطالعات سياسي و بين‏الملل، 1370.
    ـ مارش، ديويد و استوكد جري، روش و نظريه در علوم سياسي، ترجمه اميرمحمّد حاجي يوسفي، تهران،مطالعات‏راهبردي، 1378.
    ـ مجلسي، محمّدباقر، بحارالانوار قم، اسلاميه، 1376.
    ـ مصفّا، نسرين، مشاركت سياسي زنان در ايران، تهران، وزارت امور خارجه، 1375.
    - Dahi, Robert A., Polyarshy; PartiCipation and Opposition, London, University Press, 1982.
    - Pye, lucianw, Aspects of Political Dovlopment, an Anaiytic Study, Boston, Littie Brown, 1966.
    - lippman, Walter, Us Foreing Policy: Shield of Republic, Boston, Lihle Brown Andco, 1943.