نقد ديدگاه المنار در تفسير آيات شفاعت

نقد ديدگاه المنار در تفسير آيات شفاعت

علي‏اوسط باقري1

چكيده

قرآن كريم در آيات متعددي، با تعبيرهاي گوناگون، درباره شفاعت سخن گفته كه برخي از آنها بر وجود شفاعت دلالت مي‏كند. پديدآورندگان «تفسير المنار» شفاعت را به معناي تسلط اراده شفاعت‏كننده بر اراده خداي متعال پنداشته و با محال شمردن آن، تمام آيات قرآن را نافي شفاعت مي‏دانند. حال آنكه شفاعت به معناي تسلط اراده شفاعت‏كننده بر اراده خداوند نيست تا لازمه‏اش تغيير علم ازلي خدا و در نتيجه محال باشد، بلكه شفاعت تشريعي، قانوني الهي است كه بر قوانين مربوط به مجازات حاكم مي‏باشد.

در اين پژوهش برآنيم تا تفسير پديدآورندگان تفسير المنار از آيات شفاعت را نقد و بررسي كنيم، بدين منظور پس از بيان دليل عقلي و مستندات قرآني ايشان، دلالت آيات بر وجود شفاعت را اثبات و ادلّه آنها را بررسي خواهيم كرد. در برخي از آيات قرآن درباره وساطت اسباب و علل طبيعي نيز شفاعت به كار رفته است، از اين‏رو، در فرجام، اين آيات را بيان و دلالتشان بر شفاعت تكويني را بررسي خواهيم كرد. روش پژوهش در اين مقاله توصيفي ـ تحليلي مي‏باشد.

كليدواژه‏ها: شفاعت، آيات شفاعت، شفاعت تشريعي، شفاعت تكويني، تفسير المنار، تفسير الميزان.

مقدّمه

خداي متعال در آيات متعدد قرآن كريم از شفاعت سخن گفته و پندار نارواي مشركان درباره شفاعت بت‏ها و غير آن را نفي كرده است. لسان آيات درباره شفاعت متفاوت است. در برخي آيات، خداي متعال پس از نفي شفاعت يا نفي سودمندي آن، استثنايي نيز مي‏آورد. آيا اين دسته از آيات نيز به صورت مطلق شفاعت را نفي مي‏كنند يا آنكه با توجه به استثنايي كه در آنها وجود دارد، شفاعت را با شرايطي خاص، براي برخي اثبات مي‏كنند؟ اين مقاله به بررسي نظر پديدآورندگان تفسير المنار در اين رابطه مي‏پردازد.

تفسير المنار يكي از تفاسير پرآوازه سده چهاردهم است. از اين‏رو، شناخت مزايا و كاستي‏هاي آن بايسته پژوهش و بررسي است. با وجود دقت‏ها و نكته‏سنجي‏هاي بسياري كه در اين تفسير وجود دارد و افق‏هاي نوي كه در تفسير آيات بازمي‏گشايد، متأسفانه گرايش‏هاي وهابي‏گري و ضدشيعي در آن موج مي‏زند و همين امر به شدت از عظمت آن فرو كاسته است. يكي از نمودهاي اين گرايش، اصرار پديدآورندگان المنار در نفي دلالت آيات بر شفاعت مي‏باشد.2 از آن‏رو كه شفاعت و مباحث مربوط به آن از چالش‏هاي مذهبي معاصر است و برخي پذيرش آن را با توحيد ناسازگار تلقّي مي‏كنند، نشان دادن دلالت آيات بر شفاعت و ثمربخشي آن در تحكيم اعتقادات صحيح و نفي شبهات در اين زمينه از اهميت بسزايي برخوردار است.

علّامه طباطبائي در تفسير آيات مربوط به شفاعت و در بحث مستقلي كه ذيل آيه 48 سوره «بقره» درباره شفاعت دارد، به مطالب تفسير المنار درباره شفاعت نيز نظر داشته و مدعاي پديدآورندگان آن مبني بر نفي شفاعت در تمام آيات را نقد كرده است؛3 ولي به صورت مشخص دسته‏بندي پديدآورندگان المنار از آيات

شفاعت و سخنان آنان در عدم دلالت قرآن بر شفاعت را نقل نمي‏كند. در تفاسير موضوعي و كتاب‏هايي كه به صورت مستقل شفاعت را بررسي كرده‏اند، به طور خاص ديدگاه تفسير المنار بررسي نگرديده است. بنابراين، طرح ديدگاه پديدآورندگان تفسير المنار درباره دلالت آيات و نقد آن به صورت مستقل امري ضروري است.

شيوه بحث نوشتار حاضر اين‏گونه است كه پيش از پرداختن به معني و حقيقت شفاعت، به اصل نفي يا اثبات آن از منظر آيات قرآن پرداخته‏ايم؛ چراكه به نظر ما اثبات اصل دلالت يا عدم دلالت آيات بر وجود شفاعت بر بحث از حقيقت آن مقدم است؛ زيرا اگر اثبات شود آيات دلالتي بر آن ندارد بحث از حقيقت شفاعت قرآني بي‏معناست و اگر دلالت آيات بر شفاعت اثبات شود، به فرض اگر نتوانيم به معناي صحيح شفاعت دست يابيم مجوزي براي نفي آن نداريم و اتفاقا يكي از اشتباهات پديدآورندگان المنار همين است كه ابتدا براي شفاعت معنايي نادرست تصوير كرده و سپس در پي بررسي آيات برآمده‏اند.

تذكر اين نكته لازم است كه ما در اين بحث به روايات مربوط به شفاعت و نيز آياتي كه در آنها لفظ شفاعت وجود ندارد ولي به استناد روايات بر شفاعت تطبيق شده است نمي‏پردازيم.4 و از سوي ديگر، هرچند مطالب تفسير المنار تنها معطوف به شفاعت در روز قيامت است و اطلاق اين واژه نيز انصراف به آن دارد، ولي در برخي از آيات به وسائط در عالم تكوين هم شفاعت اطلاق شده است و براي تكميل بحث در پايان مقاله آيات دال بر آن را بررسي خواهيم كرد. گو اينكه هر چه پيش از بحث شفاعت تكويني مطرح كرده‏ايم در رابطه با شفاعت تشريعي مي‏باشد.

شفاعت، اصلي مسلّم

شفاعت يكي از اصول اعتقادي مسلّم اسلامي است و اصل آن مورد پذيرش تمام فرقه‏هاي مسلمانان مي‏باشد. آنچه بر آن اختلاف است مسائلي از اين قبيل است: آيا شفاعت براي رفع عقاب است يا براي ارتقاي درجه يا هر دو؟ آيا مرتكب گناه كبيره مشمول شفاعت مي‏گردد يا نه؟5 شافعان چه كساني هستند؟ و غيره.

فقيه و متكلّم برجسته شيعه سيدمرتضي علم‏الهدي در اين‏باره مي‏نويسد: «امت اسلام اتفاق دارند كه شفاعت پيامبر اكرم ـ صلي‏اللّه عليه‏وآله ـ در حق امتش مورد پذيرش واقع مي‏شود.»6 طبرسي مفسّر نامور شيعه نيز مي‏گويد: «امت اسلام بر اينكه شفاعت پيغمبر اكرم ـ صلي‏اللّه عليه‏وآله ـ در نزد خداوند مقبول مي‏افتد، اتفاق‏نظر دارند، گو اينكه در كيفيت آن (و اينكه براي رفع عقاب است يا ترفيع درجه) اختلاف دارند.»7

<