Pages:
13-26
Receive Date: 2026/07/04
Accept Date: 2026/07/04
Abstract:
The relationship between natural sciences and religion is one of the most important issues that has been raised in recent years with the rise of the discussion of "religious science and the Islamization of sciences". Using the descriptive-analytical method, the present paper analyzes this issue from the viewpoint of Ayatollah Misbah. After examining two general views on the relationship between natural sciences and religion, this paper explains the criteria for the religiousness of science, and in the most important part, through the explanations presented in the paper, it comes to the conclusion that there is not any serious incompatibility between natural sciences and religion, rather there is a considerable mutual cooperation between the natural sciences and religion. Issuance of a decree for scientific subjects, extension of the circle of empirical knowledge, confirmation of science, addition of richness to empirical issues and giving direction to the use of science are some examples of the contribution of religion to science. Identifying the subject matter and providing new grounds for religious analysis, determining the details of religious education, such as the expressing of conditions and obstacles, proving some religious teachings, and leading to a better understanding of religious issues can be considered as the helps of religion to science.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :رابطهی علوم طبیعی و دین از دیدگاه آیتالله مصباح
Abstract:
«رابطهی علوم طبیعی و دین» یکی از مهم ترین مسائلی است که در سال های اخیر و با اوج گرفتن بحث «علم دینی» و «اسلامی سازی علوم» مطرح شده است. مقالهی حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی این موضوع را از دیدگاه آیت الله مصباح بررسی کرده است. این مقاله پس از بررسی دو دیدگاه کلی دربارهی رابطه علوم طبیعی و دین، به تبیین ملاک های دینی بودن علم پرداخته و در مهم ترین بخش، به این نتیجه دست یافته است که نه تنها میان علوم طبیعی و دین ـ با توضیحی که در مقاله ارائه می شود ـ ناسازگاری جدی وجود ندارد، بلکه همکاری های متقابل علوم طبیعی و دین درخور توجه است. صدور حکم برای موضوعات علمی، گسترش دایرهی آگاهی های تجربی، تأیید علم، افزودن غنای مسائل تجربی و جهت دهی در استفاده از علم نمونه هایی از کمک های دین به علم است. تعیین مصداق و موضوع و فراهم کردن زمینه های جدید برای تحلیل های دینی، تعیین جزئیات معارف دینی، مانند بیان شرایط و موانع، اثباتِ بخشی از آموزه های دینی و تأثیر در فهم بهتر مباحث دینی را می توان از جمله کمک های علم به دین تلقی کرد.
References:
- بستان (نجفي)، حسين، 1384، گامي به سوي علم ديني (1) ساختار علم تجربي و امكان علم ديني، با همكاري محمد فتحعليخاني و ابوالفضل گائيني، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- حرعاملي، محمدبن حسن، 1409ق، وسائلالشيعه، قم، مؤسسه آلالبيت.
- خاكي قراملكي، محمدرضا، 1390، تحليل هويت علم ديني و علم مدرن، قم، كتاب فردا.
- خسروپناه، عبدالحسين، 1383، كلام جديد، چ سوم، قم، مركز مطالعات و پژوهشهاي فرهنگي حوزة علميه.
- دبيرخانه همايش مباني فلسفي علوم انساني، 1389، گفتوگو با علامه آيتالله مصباح، مباني فلسفي علوم انساني، گفتوگوها، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- صدوق، محمدبن علي، 1413ق، من لا يحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسين.
- طوسي، محمدبن حسن، 1365، التهذيب، تهران، دارالكتب الاسلاميه.
- علوي سرشكي، محمدرضا، 1364، تكامل يا تناقص، چ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي.
- عليزماني، اميرعباس، 1380، تأملاتي در باب رابطه علم و دين در مغرب زمين، قم، احياگران.
- فرامرز قراملكي، احد، 1373، موضع علم و دين در خلقت انسان، تهران، مؤسسه فرهنگي آرايه.
- كليني، محمدبن يعقوب، 1407ق، الكافي، تصحيح علىاكبر غفارى و محمد آخوندى، چ چهارم، تهران، دارالكتب الاسلاميه.
- مصباح، محمدتقي، 1370، آموزش فلسفه، چ چهارم، تهران، سازمان تبليغات اسلامي.
- ـــــ ، 1376، معارف قرآن: خداشناسي، كيهانشناسي، انسانشناسي (ج1-3)، قم، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1377، آموزش عقايد، چ دوازدهم، تهران، سازمان تبليغات اسلامي.
- ـــــ ، 1378الف، پاسخ به سؤالات اساتيد دانشگاه علوم پزشكي كرمان.
- ـــــ ، 1378ب، رابطه ايدئولوژی و فرهنگ اسلامی با علوم انسانی، مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انساني.
- ـــــ ، 1378ج، علم ودين(رابطه، مرزهاي دلالت و انتظارات)، مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انساني.
- ـــــ ، 1379ب، سخنراني و پرسش و پاسخ در جمع اساتيد دانشگاه شيراز.
- ـــــ ، 1379 الف، سخنراني در جمع اساتيد دانشگاه مسجد الرسول(ص).
- ـــــ ، 1380 ب، چكيدهاي از انديشههاي بنيادين اسلامي، ترجمه و تدوين حسينعلي عربي و محمدمهدي نادري، چ دوم، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1380الف، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1383، سخنراني در جلسه سياستگذاري تهذيب اخلاق.
- ـــــ ، 1385، پيشنيازهاي مديريت اسلامي، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1386، نظريه سياسي اسلام، تحقيق و نگارش كريم سبحاني، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1387، كاوشها و چالشها، تدوين و نگارش محمدمهدي نادري قمي و سيدابراهيم حسيني، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1388الف، انسانشناسي در قرآن، تنظيم و تدوين محمود فتحعلي، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1388ب، پرسشها و پاسخها، چ دوم، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1389، خداشناسي (مجموعه كتب آموزشي معارف قرآن)، تحقيق و بازنگري اميررضا اشرفي، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1390الف، بناي علوم انساني، بر مبناي استوار دين، ويژهنامه همايش مباني فلسفي علوم انساني، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1390ب، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، تدوین ونگارش محمدمهدی نادری قمی، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، 1392، رابطه علم و دین، تحقیق و نگارش علی مصباح، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
- ـــــ ، بيتا ـ الف، خلقت انسان در قرآن، قم، شفق.
- ـــــ ، بيتا ـ ب، رابطه ايدئولوژی و فرهنگ اسلامی با علوم انسانی، قم، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه.
- مصباح، محمدتقي و غلامرضا فياضي، 1385، «ميزگرد فلسفه شناسي، فلسفه و دين»، معرفت فلسفي، ش 11، ص 11-40.
- معاونت پژوهشي دفتر تبليغات اسلامي قم، دين و علوم انساني، 1389، «نگاهي به رويكرد آيتالله مصباح يزدي در خصوص علم ديني»، آيينه انديشه، ش 14، ص 72-74.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Mohiti Ardakan, Mohammad Ali. (2026) The Relationship between Natural Sciences and Religion in the Viewpoint of Ayatollah Misbah. Marifat, 26(12), 13-26
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Mohammad Ali Mohiti Ardakan."The Relationship between Natural Sciences and Religion in the Viewpoint of Ayatollah Misbah". Marifat, 26, 12, 2026, 13-26
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Mohiti Ardakan, M.(2026) 'The Relationship between Natural Sciences and Religion in the Viewpoint of Ayatollah Misbah', Marifat, 26(12), pp. 13-26
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Mohiti Ardakan, M. The Relationship between Natural Sciences and Religion in the Viewpoint of Ayatollah Misbah. Marifat, 2026; 26(12): 13-26