Marifat, Volume 28, Issue 2, No 257, Year 2026 , Pages 33-50
The Language of the Quran and its Characteristics from the Viewpoint of Allamah Mesbah
Article Type:
Promotional
Writers:
Mohammad reza Amin
/ Assistant Professor, Imam Khomeini Education and Research Institute / amin@iki.ac.ir
/ Assistant Professor, Imam Khomeini Education and Research Institute / amin@iki.ac.irAbstract:
There are different opinions about the language of the Quran and its characteristics, as one of the examples of the language of religion. Some authors find this language meaningless, unreal, mythical, allegorical, and so on; some others consider the language of the Quran, only in some verses, the language of a certain custom. These opinions are sometimes different, and in some cases contradictory to each other. This paper seeks to explain Allamah Mesbah's viewpoint about the Quranic language. According to his works, the language of the Quran in their view, in general, is the same as mores; the common language of the wise people, and of course there are some differences. In this language, as the common language of the wise people, a variety of literary techniques such as metaphor, figurative expression and proverb have been used so that the language of the Quran is always at the height of eloquence and rhetoric and this is a remarkable aspect of the miracle of the Quran. On the other hand, there are other opinions about the language of the Quran, which consider it as allegorical, mythical, and so on. Of course, in the opinion of the professor, the language of the Quran has some characteristics that distinguish it from the ordinary human language. Universality, in terms of verisimilitude, the real foundation, lack of condemned expediency, and being multi-layered (having hidden meaning) are among them.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :زبان قرآن و اوصاف آن از دیدگاه علامه مصباح
Abstract:
دربارهی زبان قرآن و اوصاف آن، به عنوان یکی از مصادیق زبان دین، آراء مختلفی وجود دارد. برخی نویسندگان این زبان را بی معنا، غیرواقع نما، اسطوره ای، تمثیلی و... می دانند؛ برخی هم زبان قرآن را تنها در برخی آیات، زبان عرف خاص می دانند. نسبت این آراء با یکدیگر گاه فراتر از تفاوت، و در حد تناقض است. این مقاله درصدد تبیین دیدگاه علامه مصباح دربارهی زبان قرآن است؛ طبق بررسی و جمع بندی آثار استاد، زبان قرآن از نظر ایشان، در کل، همان زبان محاورهی عرف عقلاست، و البته تفاوت هایی نیز با آن دارد؛ در این زبان مانند زبان عرف عقلا از انواع صناعات ادبی نظیر استعاره، مجاز و ضرب المثل به گونه ای استفاده شده که زبان قرآن همواره در اوج فصاحت و بلاغت است و همین ویژگی، وجه بارز اعجاز قرآن است. در مقابل، آراء دیگری نیز در مورد زبان قرآن مطرح شده که آن را تمثیلی، اسطوره ای، و... می دانند. البته زبان قرآن از نظر استاد ویژگی هایی دارد که آن را از کلام بشر عادی متمایز می سازد. فراگیری از حیث واقع نمایی و واقع بنیانی، عدم مصلحت اندیشی مذموم، و چندلایه بودن (اشتمال بر ظهرها و بطن های متعدد) ازجملهی آنهاست.
References:
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، بیتا، شرح نهجالبلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، اسماعيليان.
- ابنفارس، زکریا احمد، 1404ق، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، بیجا، مکتبة الاعلام الاسلامی.
- اسعدی، محمد، و همکاران، 1389، آسیبشناسی جریانهای تفسیری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- امین، محمدرضا و احمد واعظی، 1392، «مصلحتاندیشی قرآن کریم در اِخبار»، قرآنشناخت، ش 11، ص 51ـ72.
- انصاری، مرتضی، 1413ق، کتاب الصوم (الاول)، تحقیق لجنة تحقیق تراث الشیخ الاعظم، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
- آریان، حمید، 1395، درآمدی بر زبان قرآن، قم، مرتضي.
- آلوسی، محمود، 1415ق، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، تحقیق على عبدالبارى عطیه، بيروت، دارالکتب العلمیه.
- بدوی، عبدالرحمن، 1984، موسوعة الفلسفة، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر.
- برقی، احمدبن محمد، 1330، المحاسن، تحقیق جلالالدین حسینی، طهران، دارالکتب الاسلامیه.
- بلخی، مقاتلبن سلیمان، 1423ق، تفسیر مقاتلبن سلیمان، بیروت، داراحیاء التراث.
- پترسون، مایکل و دیگران، 1383، عقل و اعتقاد دینی، ترجمة احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، چ چهارم، تهران، طرح نو.
- تفتازانی، سعدالدین، 1368، شرح المختصر، چ دوم، قم، علامه.
- جوادیآملی، عبدالله، 1383، نزاهت قرآن از تحریف، قم، اسراء.
- حرعاملی، ابوجعفر، 1964، الجواهر السنیه، نجف اشرف، بینا.
- حفنی، عبدالمنعم، بیتا، موسوعة الفلاسفة ومتصوفة الیهودیة، بيجا، مکتبة مدبولی.
- خراسانی، محمدکاظم، بیتا، کفایة الاصول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
- خرمشاهی، بهاءالدین، 1374، «بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن کریم (نظریهایموقت)»، بینات، سال دوم، ش 1، ص 90ـ97.
- خلفالله، محمداحمد، 1999، الفن القصی فی القرآن الکریم، تصحیح عبدالکریم خلیل، چ چهارم، بيروت، مؤسسة الانتشار العربي.
- دیویس، برایان، 1378، درآمدی به فلسفة دین، ترجمة ملیحه صابری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
- راغباصفهانی، حسینبن محمد، 1412ق، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق، دارالعلم.
- رشیدرضا، محمد، بیتا، تفسير المنار، چ دوم، بیروت، دارالمعرفه.
- رضایی، حسنرضا، 1388، «مستشرقان و تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه»، قرآنپژوهی خاورشناسان، سال چهارم، ش 6، ص 137ـ162.
- ژیلسون، اتین، 1375، مبانی فلسفة مسیحیت، ترجمة محمد محمدرضایی و محمود موسوی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
- ساجدی، ابوالفضل، 1383، زبان دین و قرآن، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- سالاریراد، معصومه، 1385، «نظریههای شناختاری و غیرشناختاری زبان دینی»، معرفت، ش 111، ص 9ـ24.
- سروش، عبدالكريم، 1372، فربه تراز ایدئولوژی، تهران، مؤسسة فرهنگی صراط.
- ـــــ ، 1376، «پلورالیزم دینی(مصاحبه)»، کیان، سال هفتم، ش40، ص 3ـ17.
- ـــــ ، 1384، صراطهای مستقیم، چ پنجم، تهران، مؤسسة فرهنگی صراط.
- ـــــ ، 1386، قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریة تکامل معرفت دینی، چ نهم، تهران، مؤسسة فرهنگی صراط.
- ـــــ ، 5/5/1392الف، «محمّد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه(1)»، در: http://www.rahesabz.net/story
- ـــــ ، 6/11/1392، «مقراض تیز تناقض، محمّد: راوی رؤیاهای رسولانه(۳)»، در: http://www.rahesabz.net/story
- ـــــ ، 5/5/1392ب، «خواب احمد، خواب جمله انبیاست، محمّد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه(۲)»، در: http://www.rahesabz.net/story
- سعیدیروشن، محمدباقر، 1389، زبان قرآن و مسائل آن، قم و تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.
- سلیمانیاردستانی، عبدالرحیم، 1385، کتاب مقدس، چ دوم، قم، آیت عشق.
- طباطبائي، سيدمحمدحسین، 1417ق، المیزان فى تفسیر القرآن، چ پنجم، قم، جامعة مدرسين.
- طوسی، محمدبن حسن، 1414ق، الامالی، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه، قم، دارالثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.
- ـــــ ، بیتا، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمة شیخ آغابزرگ تهرانى و تحقیق احمدقصیر عاملى، بیروت، داراحیاء التراث العربى.
- طیبحسینی، سيدمحمود، 1388، «نقدی بر استدلال خلفالله در باب وجود قصة اسطورهای در قرآن»، قرآنشناخت، ش 3، ص 141ـ163.
- فراهیدی، خلیلبن احمد، 1410ق، کتاب العین، چ دوم، قم، هجرت.
- فنایى نعمتسرا، هادى، 1395، «جستارى در ساحتهاى زبانى قرآن»، معرفت، ش 222، ص 41ـ55.
- فیومی، احمدبن محمد، 1405ق، مصباح المنیر، قم، دارالهجره.
- قبادیانی، ناصربن خسرو، 1348، وجه دین، چ دوم، طهران، کتابخانة طهوری.
- قمی، علیبن ابراهیم، 1367، تفسیر قمی، تحقیق سيدقطب موسوی جزایری، چ چهارم، قم، دارالکتاب.
- کاسیرر، ارنست، 1373، رسالهای در باب انسان، ترجمة بزرگ نادرزاده، چ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- مجتهدشبستري، محمد، 1380، «هرمنوتیک فلسفی و تعدد قرائتها از دین: گفتوگو با محمد مجتهدشبستری»، بازتاب اندیشه، ش21، ص 26ـ31.
- ـــــ ، 1384، نقدی بر قرائت رسمی از دین(بحرانها، چالشها، راهحلها)، چ چهارم، تهران، طرح نو.
- ـــــ ، 2/12/1392، «گفتگو با محمد مجتهدشبستری(هرمنوتیک دینی) بخش دوم»، در: http://www.andishee.mihanblog.com/post/149
- ـــــ ، 2/4/1392الف، «قرائت نبوی از جهان(1) بخش اول»، در: http://neeloofar.org/thinker/mojtahedshabestari
- ـــــ ، 2/4/1392ب، «قرائت نبوی از جهان(1) بخش دوم»، در: http://neeloofar.org/thinker/mojtahedshabestari
- ـــــ ، 2/4/1392ج، «قرائت نبوی از جهان(10)»، در: http://neeloofar.org/thinker/mojtahedshabestari
- ـــــ ، 2/4/1392د، «قرائت نبوی از جهان(14)»، در: http://neeloofar.org/thinker/mojtahedshabestari
- ـــــ ، 5/7/1392، «قرائت نبوی از جهان(15)»، در: http://neeloofar.org/thinker/mojtahedshabestari
- ـــــ ، 19/2/1393، «سنگسار انسان به نام خدا؟!»، در: https://groups.google.com/forum/#!topic/hotreads
- مصباح، محمدتقی و محمد لگنهاوسن، 1375، «میزگرد زبان دین»، معرفت، ش 19، ص 8ـ18.
- مصباح، محمدتقی، 1376، مباحثی دربارة حوزه، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 8/10/1378 «جلسه 3 بیانات آیتالله مصباح 22 ماه مبارک رمضان».
- ـــــ ، 21/2/1378، چهارمین جلسه سخنرانی در جمع کانون بسیج اساتید دانشگاهها.
- ـــــ ، 28/6/1378، سخنرانی قبل از نماز جمعه تهران.
- ـــــ ، 7/11/1379، «بیانات آیتالله مصباح در جمع اساتید دانشگاه مسجد الرسول».
- ـــــ ، 1379، «منطق فهم قرآن»، قبسات، ش 18، ص 27ـ35.
- ـــــ و همکاران، 1380، «میزگرد نقد نظریة تکثر قرائت دین»، معرفت، ش 48، ص 6ـ16.
- ـــــ ، 1382، کاوشها و چالشها، تحقیق و نگارش محمدمهدی نادری قمي و سیدابراهیم حسینی، چ دوم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1383، آموزش فلسفه، چ چهارم، تهران، اميركبير.
- ـــــ ، 1384الف، راهیان کوی دوست، چ نهم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1384ب، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق احمدحسین شریفی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1386، تعدد قرائتها، تحقیق و نگارش غلامعلی عزیزیکیا، چ سوم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1389، قرآنشناسی، تحقیق غلامعلی عزیزیکیا، چ دوم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1388الف، قرآنشناسی، تحقیق و نگارش محمود رجبی، چ دوم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1388ب، نقش تقلید در زندگی انسان، چ پنجم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1390الف، بهسوی او، تحقیق و ویرایش محمدمهدی نادری قمی، چ چهارم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1390ب، نگاهی گذرا به بسیج و بسیجی، تدوین و نگارش حسین ارجینی و علیرضا تاجیک، چ پنجم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ، 1391الف، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، چ پنجم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1391ب، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، چ هشتم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1391ج، حقوق و سیاست در قرآن، نگارش محمد شهرابی، چ چهارم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1391د، نظریة سیاسی اسلام، تحقیق و نگارش کریم سبحانی، چ ششم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1391ح، نظریة حقوقی اسلام، تحقیق و نگارش محمدمهدی نادری قمی و محمدمهدی کریمینیا، چ پنجم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1391ز، نظریة حقوقی اسلام، تحقیق و نگارش محمدمهدی کریمینیا، چ پنجم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصطفوی، حسن، 1360، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- معلمی، حسن، 1384، فلسفة اخلاق، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
- مککواری، جان، 1378، تفکر دینی در قرن بیستم، ترجمة بهزاد سالکی، تهران، امیرکبیر.
- نراقی، احمد، 1417ق، عوائد الایام، تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه، بیجا، مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
- نصری، عبدالله، 1381، راز متن، تهران، آفتاب توسعه.
- نصیری، علی، 1379، «قرآن و زبان نمادین»، معرفت، ش 35، ص 25ـ43.
- نقیبزاده، محمد، 1385، «قصص قرآن در آینه واقعنمایى»، معرفت، ش 107، ص 66ـ75.
- وات، مونتگمری، 1375، «دین و زبان تمثیلی»، ترجمة خلیل قنبری و محمدعلی شمالی، معرفت، ش 19، ص 44ـ48.
- واعظي، احمد، 1377، «معنا و تفسیر»، معرفت، ش 24، ص 29ـ36.
- ـــــ ،1380، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
- ـــــ ، 1389، «نقد تقریر نصر حامد ابوزید از تاریخمندی قرآن»، قرآنشناخت، ش 6، ص 41ـ64.
- ـــــ ، 1390، نظریة تفسیر متن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- هرمنرندل، جان و جاستوس باکلر، 1363، درآمدى بر فلسفه، ترجمة امیر جلالالدین اعلم، تهران، سروش.
- هندی، سرسید احمدخان، بیتا، تفسیر القرآن وهو الهدی والفرقان، ترجمة محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، شرکت تضامنی محمدحسن علمی و شرکاء.
References:
- Alston, William P., 1967, “Religious Language”, in The Encyclopedia of philosophy, ed. Paul Edwards, MacMillan Publishing Co., New York, London.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Amin, Mohammad reza. (2026) The Language of the Quran and its Characteristics from the Viewpoint of Allamah Mesbah. Marifat, 28(2), 33-50
Mohammad reza Amin."The Language of the Quran and its Characteristics from the Viewpoint of Allamah Mesbah". Marifat, 28, 2, 2026, 33-50
Amin, M.(2026) 'The Language of the Quran and its Characteristics from the Viewpoint of Allamah Mesbah', Marifat, 28(2), pp. 33-50
