Marifat, Volume 28, Issue 12, No 267, Year 2026, Pages 63-72
An Analysis of the Concept of “Imagination” and Its Position in Religious Epistemology from the Perspective of the Qur’an and Hadith
Article Type:
Promotional
Writers:
Abstract:
In the history of Islamic philosophy, from Farabi to the present day, the imagination and the world of imagination have been very important topics. Many intuitive, scientific, and philosophical discussions can only be explained by the imagination. In contemporary philosophy, the epistemic role of imagination as a mediator between emotion and reason has been neglected. The basic question of this paper is what does the word “imagination” mean? From a religious point of view, what is the position of “imagination” in epistemology? What is the epistemological value of imaginary knowledge? Using a descriptive-analytical method, the findings show that, imagination is a fact that manifests every moment. It is a form that resembles reality. That is, it has the form and amount, but it has no substance and duration. Philologists have interpreted imagination with titles such as “form-like” and “shadow”. Imagination, as part of human esoteric cognition, has a prominent place in the epistemology of philosophy, mysticism, and ethics. It plays an important role in human knowledge and his intuitions and perceptions through cleansing and purification. Imagination also play a significant role in human rational behavior.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :بازشناسی مفهوم «خیال» و جایگاه آن در معرفتشناسی دینی از منظر قرآن و حدیث
Abstract:
در تاریخ فلسفهی اسلامی از زمان فارابی تا عصر حاضر، قوهی خیال و عالم خیال از مباحث بسیار مهم بوده است؛ زیرا بسیاری از مباحث کشفی، علمی و فلسفی را تنها با محوریت خیال می توان تبیین و توجیه نمود. ولی در فلسفه های معاصر، نقش معرفتی خیال به عنوان واسطه ای میان احساس و عقل، مورد غفلت قرار گرفته است.
سؤال اساسی این نوشتار، آن است که واژهی «خیال» از چه مفهومی برخوردار است؟ و همچنین آموزه های دینی چه جایگاه و نقشی برای خیال در معرفت شناسی قائل شده است؟ و نیز معرفت حاصل از راه خیال، تا چه اندازه دارای ارزش معرفت شناختی است؟ نتایج پژوهش حاضر که بر پایهی مطالعات اسنادی و به روش توصیفی ـ تحلیلی است، نشان داد: خیال؛ حقیقتی است که آن به آن، جلوه گری می کند. صورتی است جزئی که شباهتی به واقع دارد؛ یعنی از شکل و مقدار برخوردار بوده، ولی ماده و مدت ندارد. از این جهت لغت شناسان از خیال با عناوینی همچون «شبیه به صورت» و «سایه گون» تعبیر کرده اند. خِیال به عنوان بخشی از شناخت باطنی انسان، در معرفت شناسی فلسفه، عرفان و اخلاق از جایگاه ممتازی برخوردار است که در صورت تهذیب و طهارت آن، نقشی عنصری در معرفت بشری و مشاهدات و ادراکات کشفی او ایفا می کند و همچنین در ایجاد رفتار عاقلانهی انسان، سهم قابل توجهی خواهد داشت.
References:
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، 1379، شعاع اندیشه و شهود در فلسفة سهروردی، چ پنجم، تهران، حکمت.
- ابنسينا، حسينبن عبدالله، 1364، النجاۀ، تهران، مرتضوی.
- ـــــ ، 1379، التعلیقات، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
- ابنعباد، اسماعيلبن عباد، بيتا، المحیط فی اللغۀ، تصحيح محمدحسن آلیاسین، بیروت، عالم الکتب.
- ابنعربی، محییالدين، 1911م، فتوحات مکیه، قاهره، دار الصادر.
- ـــــ ، 1418ق، فتوحات مکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- ابنفارس، احمدبن، 1404ق، معجم مقاییساللغۀ، تصحيح عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
- ابنمنظور، محمدبن مكرم، 1414ق، لسان العرب، تصحيح جمالالدین ميردامادى، چ سوم، بیروت، دارالفكر.
- اکبریان، رضا، 1388، «قوة خیال و عالم صور خیالی»، آموزههای فلسفة اسلامی، ش 8، ص 3ـ33.
- برقعی، زهره، 1389، خیال از نظر ابنسینا و صدرالمتألهین، قم، بوستان کتاب.
- جوادی آملی، عبدالله، 1374، شناختشناسی در قرآن، چ دوم، قم، جامعة مدرسین.
- ـــــ ، 1387، عین نضّاخ (تحریر تمهیدالقواعد)، قم، اسراء.
- حسنزاده آملی، حسن، 1374، انسان و قرآن، چ سوم، تهران، الزهراء.
- ـــــ ، 1382، صد و ده اشاره، تنظیم و گردآوری حسنعلی بُنَکدار، قم، الف. لام. میم.
- ـــــ ، 1383، دروس شرح اشارات و تنبیهات، قم، مطبوعات دینی.
- ـــــ ، 1386الف، دروس شرح اشارات و تنبیهات، نمط سوم(جلد اول)، به اهتمام جواد فاضل بخشایشی، قم، آیت اشراق.
- ـــــ ، 1386ب، مآثر آثار(لطائف نوری)، تدوین داوود صمدی آملی، قم، الف. لا. میم.
- حسینی تهرانی، محمدحسین، 1421ق، رساله لب اللباب در سیر و سلوک اولوالالباب، مشهد، علامه طباطبایی.
- خسروپناه، عبدالحسین و حسن پناهیآزاد، 1388، نظام معرفتشناسی صدرایی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
- داوری اردکانی، رضا، 1381، «نظری بر عالم خیال» خردنامة صدرا، ش 28، ص 19ـ21.
- ذبیحی، محمد و حمیدرضا خادمی، 1386، «جایگاه خیال در نظام حکمت سینوی»، آینة معرفت، ش 13، ص 91ـ114.
- راغب اصفهانی، حسینبن محمد، 1416ق، مفردات الفاظ القرآن، قم، ذویالقربی.
- ربانی گلپایگانی، علی، 1389، معرفت دینی از منظر معرفتشناسی، چ دوم، تهران، کانون اندیشة جوان.
- رزمگیر، میثم و سیدمحمد انتظام، 1392، «قوه خيال و ادراك خيالى از ديدگاه ابنسينا و سهروردى»، معرفت فلسفی، ش 42، ص 27ـ48.
- رضایی، ابراهیم و قاسم کاکايي، 1394، «خیال از دیدگاه ابنعربی و مولوي»، پژوهشنامة عرفان، ش 12، ص 27ـ44.
- رودگر، محمدجواد، 1392، مقالة «خیال، ابزار معرفت» در: قرآن و معرفتشناسی، به کوشش علیرضا قائمینیا، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
- صانعپور، مریم، 1387، «نقش خیال در معرفتشناسی و دینشناسی صدرالمتألهین»، نامة حکمت، ش 1، ص 83ـ96.
- صدرالمتألهين، 1362، منطق نوین، ترجمة عبدالمحسن مشکوةالدينی، تهران، آگه.
- ـــــ ، 1380، المبدأ و المعاد، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1410ق، الحكمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- ـــــ ، 1414ق، الحكمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- ـــــ ، 1419ق، مفاتیح الغیب، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
- صدوق، محمدبن علي، 1362، الخصال، تصحيح علياكبر غفاري، قم، جامعة مدرسين.
- ـــــ ، 1376، الأمالی، چ ششم، تهران، کتابچی.
- ـــــ ، 1413ق، من لایحضره الفقیه، تصحيح علياكبر غفاري، چ دوم، قم، جامعة مدرسين.
- طباطبائي، سیدمحمدحسین، 1393ق، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان.
- طوسی، محمدبن حسن، بيتا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- علویزاده، فرزانه و محمد تقوی، 1388، «بررسی مقایسهای مفهوم خیال از دیدگاه ابنعربی و مولانا»، جستارهای ادبی، ش 166، ص 111ـ128.
- فراهیدی، خلیلبن احمد، 1409ق، العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، قم، دارالهجره.
- فعالی، محمدتقی، 1379، درآمدی بر معرفتشناسی دینی و معاصر، قم، معارف.
- فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، بيتا، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلميه.
- فیومی، احمدبن محمد، 1425ق، المصباح المنیر، بیروت، المکتبۀ العصریۀ.
- مازندرانی، محمدصالح، 1382ق، شرح الکافی، تصحيح ابوالحسن شعرانی، تهران، المكتبة الاسلامية.
- مجلسی، محمدباقر، 1403ق، بحارالانوار، چ دوم، بیروت، دار إحياء التراث العربي.
- مصطفوی، حسن، 1360، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.
- مفتونی، نادیا و احد فرامرز قراملکی، 1386، «خیال در مقام توجیه و تبیین از فارابی تا صدرالمتألهین»، خردنامة صدرا، ش47، ص 68ـ80.
- موسوی خمینی، سیدروحالله، 1388، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- نتاج، محمدابراهیم و همكاران، 1393، «نقش خیال در مکاشفات صوری از دیدگاه محییالدین ابنعربی»، آیین حکمت، ش 22، ص133ـ159.
- نتاج، محمدابراهیم، 1391، «نقش خیال در مکاشفات صوری از نظر ابنسینا»، آیین حکمت، ش 14، ص 145ـ170.
- نجفیافرا، مهدی و فاطمه مرتجی، 1395، «خیال خلاق از نظر ابنسینا»، پژوهشهای معرفتشناختی، ش 12، ص 7ـ24.
- نصرتی، شعبان و محمد رکعی، 1392، «نمابرداری شناختی در مفهومسازی قرآنی»، ذهن، ش 54، ص 39ـ62.
- نصرتی، شعبان، 1394، معناشناسی شناختی قلب در قرآن، رسالة دكتري، قم، دانشگاه قرآن و حدیث.
- وفائیان، محمدحسین و احد فرامرز قراملکی، 1395، «تبیین جایگاه و کارکرد قوة خیال در صدور رفتار و افعال عاقلانه از انسان با تأکید بر مبانی نفسشناسی صدرالمتألهین»، اخلاق وحیانی، ش11، ص 115ـ134.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
malakoutinia, Ali. (2026) An Analysis of the Concept of “Imagination” and Its Position in Religious Epistemology from the Perspective of the Qur’an and Hadith. Marifat, 28(12), 63-72
Ali malakoutinia."An Analysis of the Concept of “Imagination” and Its Position in Religious Epistemology from the Perspective of the Qur’an and Hadith". Marifat, 28, 12, 2026, 63-72
malakoutinia, A.(2026) 'An Analysis of the Concept of “Imagination” and Its Position in Religious Epistemology from the Perspective of the Qur’an and Hadith', Marifat, 28(12), pp. 63-72
