Marifat, Volume 29, Issue 4, No 271, Year 2026 , Pages 59-68
Delegation and “a Theory between the two Theories” in Human Actions based on God and Man’s Power and Will
Article Type:
Promotional
Writers:
Seyed Mohammad Qazavy / M.A. in Philosophy of Religion, Imam Khomeini Education and Research Institute / qazavy.7626@chmail.ir
Abstract:
This paper seeks to study the dispute between the Mu’tazilites and the Imams over the issue of delegation and a Theory between the two Theories (Amr Bayn al-Amrayn). The Mu’tazilites consider ability to be prior to action for a number of reasons, and in this way they consider man to be truly agent. The Mu’tazilites believe that it is not possible for two able-bodied people to unite in a single act, while each has a different motive than the other. Therefore, they have denied the power of God so that the task, reward and punishment will be meaningful and His Justice and Wisdom be preserved. There is a difference of opinion among some Imami theologians in the sense of ability, but in the end, all of them have accepted the ability of man and the power of God. Imamiyeh consider man as the direct agent and God as the causal agent. In this sense, both are called real actors. In relation to misdeeds, man is a direct actor and God is a mediated and by-accident actor.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :تفویض و امر بین امرین در افعال انسانی براساس قدرت و اراده خدا و انسان
Abstract:
روشن شدن محل نزاع بین معتزله و امامیه، در مسئله تفویض و امر بین امرین و بررسی مبانی آنها وجهه همت پژوهش پیش رو است. آنچه معتزله را به نظریۀ تفویض کشانده، چگونگی تأثیر مسائلی چون قدرت و اراده است، که باید با روش عقلی ـ نقلی مورد بررسی قرار گیرد. معتزله استطاعت را به دلائلی مقدم بر فعل دانسته و بدین بیان انسان را حقیقتاً فاعل می دانند. معتزله معتقدند نمی توان دو قادر بر یک فعل اجتماع کنند، درحالی که هرکدام انگیزه ای خلاف یکدیگر دارند. لذا قدرت خداوند را انکار کرده اند تا تکلیف، ثواب و عقاب معنا یابد؛ فعل قبیح از خداوند صورت نگیرد و عدالت و حکمت او حفظ شود. در معنای استطاعت، میان برخی از متکلمان امامیه اختلاف است؛ اما در نهایت همه استطاعت انسان و قدرت خداوند را پذیرفته اند. امامیه انسان را فاعل مباشر و خداوند را فاعل بالسبب می دانند. بدین معنا هر دو فاعل حقیقی نامیده می شوند. نسبت به افعال قبیح، انسان فاعل مستقیم و خداوند فاعل با واسطه و بالعرض است.
References:
- ابنالمرتضی، احمدبن يحيي، 1972م، المنیة و الامل، اسکندریه، دارالمطبوعات الجامعیه.
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، 1364، النجاة، تهران، المکتبة الرضویه.
- ابنمتویه، علیبن عبدالله، بیتا، المجموع فی المحیط بالتکلیف، بیروت، المطبعة الکاثولیکیه.
- احمدبن سلیمان، المتوکل علی الله، 1424ق، حقائق المعرفة، به کوشش حسنبن یحیی، صنعاء، مؤسسة الامام زیدبن علی.
- اشعری، ابوالحسن، 1980م، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، به کوشش هلموت ریتر، بیروت، بینا.
- بوعمران، 1382، مسئله اختیار در تفکر اسلامی و پاسخ معتزله به آن، ترجمة اسماعیل سعادت، تهران، هرمس.
- تفتازانی، سعدالدین، 1409ق، شرح المقاصد، قم، شریف الرضی.
- جرجانی، میرشریف، 1325ق، شرح المواقف، قم، شریف الرضی.
- جعفري، محمدتقي، 1398، جبر و اختيار، بیجا، مؤسسة تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
- جوهری، اسماعیلبن حماد، 1399ق، الصحاح فی اللغة و العلوم، بیروت، دارالعلم للملایین.
- حلي، حسنبن يوسف، 1363، أنوار الملكوت في شرح الياقوت، چ دوم، قم، شریف الرضی.
- ـــــ ، 1415ق، مناهجالیقین فی اصولالدین، تهران، اسوه.
- رباني گلپايگاني، علي، 1368، جبر و اختیار: مجموعه بحثهای آيتالله جعفر سبحانی، بيجا، مؤسسة تحقيقاتي سيدالشهداء.
- سبحاني، جعفر، 1377، لب الاثر فی الجبر و القدر ـ امر بینالامرین (تقریر محاضرات امام خمینی)، قم، مؤسسة امام صادق(ع).
- ـــــ ، 1412ق، الإلهيات على هدى الكتاب و السنة و العقل، چ چهارم، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
- ـــــ ، 1425ق، رسائل و مقالات، چ دوم، قم، مؤسسة امام صادق(ع).
- سبحاني، عليرضا، 1391، راه سوم میان جبر و تفویض، تقریری گویا از بحثهای آیتالله جعفر سبحانی، قم، مؤسسة امام صادق(ع).
- سعیدیمهر، محمد، 1390، آموزش کلام اسلامی، چ نهم، قم، کتاب طه.
- شبر، سیدعبدالله، بیتا، مصابیح الانوار، بغداد، مطبعة الزهراء.
- ـــــ ، 1424ق، حقالیقین فی معرفة اصول الدین، چ دوم، قم، انوارالهدی.
- شمس، سيدحسين، 1385، امر بینالامرین: تحقیق أنیق حول نفی الجبر و التفویض و اثبات امر بینالامرین، قم، بوستان کتاب.
- صدرالمتألهين، 1383، جبر و اختیار به انضمام متن و ترجمۀ رسالۀ خلق الاعمال، تهران، بنياد حکمت اسلامي صدرا.
- ـــــ ، بيتا، الحکمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، قم، مصطفوی.
- صدوق، محمدبن علي، 1414ق، الاعتقادات، چ دوم، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
- طالقانی، سیدحسن، 1396، بازخوانی نظریه امر بین الامرین در اندیشه امامیه نخستین و نسبت آن با دیدگاه اهل حدیث و معتزله (تا پایان قرن چهارم هجری)، رسالۀ دکتری، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
- طالقانی، نظرعلی، 1373، کاشف الاسرار، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- طوسی، محمدبن حسن، 1406ق، الاقتصاد فيما يتعلق بالاعتقاد، چ دوم، بیروت، دارالاضواء.
- طوسي، نصيرالدين، 1405ق، تلخیص المحصل، چ دوم، بیروت، دارالاضواء.
- ـــــ ، 1413ق، قواعد العقائد، بيروت، دارالغربه.
- عبودیت، عبدالرسول و مجتبي مصباح، 1393، خداشناسی فلسفی، چ هفتم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ع).
- قاضی عبدالجبار، 1408ق، شرح الاصول الخمسه، چ دوم، قاهره، مکتبة وهبه.
- ـــــ ، 1965م، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، قاهره، دارالمصریه.
- قدردان قراملکي، محمدحسن، 1385، نگاه سوم به جبر و اختیار، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- قمی، قاضی سعید، 1416ق، شرح توحید الصدوق، تصحیح و تعلیق نجفقلی حبیبی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.
- محمدی گیلانی، محمد، 1421ق، تكمله شوارق الإلهام، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
- محمدی، علی، 1378، شرح كشف المراد، چ چهارم، قم، دارالفکر.
- مصباح، محمدتقي، 1373، آموزش عقاید، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
- مصطفوی، حسن، 1360، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- مفید، محمدبن محمدبن نعمان، 1413ق ـ الف، اوائل المقالات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
- ـــــ ، 1413ق ـ ب، تصحیح الاعتقاد الامامیه، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
- موسوي خمینی، سیدروح الله، 1362، طلب و اراده، تهران، علمی و فرهنگی.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Qazavy , Seyed Mohammad. (2026) Delegation and “a Theory between the two Theories” in Human Actions based on God and Man’s Power and Will. Marifat, 29(4), 59-68
Seyed Mohammad Qazavy ."Delegation and “a Theory between the two Theories” in Human Actions based on God and Man’s Power and Will". Marifat, 29, 4, 2026, 59-68
Qazavy , S.(2026) 'Delegation and “a Theory between the two Theories” in Human Actions based on God and Man’s Power and Will', Marifat, 29(4), pp. 59-68
