احساس كهترى و پيامدهاى آن

احساس كهترى
و پيامدهاى آن

حسين جلالى*

چكيده: «احساس كهترى» از جمله احساس هايى است كه تقريباً تمامى افراد با شدت و ضعف، با آن درگيرند. اين احساس از يك سو، گران بهاترين انگيزه اى است كه انسان را وادار مى كند تا به تكامل خويش و راهكارهاى رسيدن به كمال بينديشد تا آن جا كه مبناى حركت و موجب گذر از كهترى به مهترى مى گردد و از سوى ديگر، مى تواند نقشى مخرّب و ويرانگر داشته باشد و به صورتى دردناك در وجود فرد رسوخ يابد و به جاى حركت و گذر به مهترى، موجب رفتارهاى نامطلوب و غيرعادى شود. احساس كهترى همچون سكّه دورويى است كه يك روى آن ارجمندى انسان را در پى دارد و روى ديگرش سقوط او را. بنابراين، موفقيت و عدم موفقيت انسان وابسته به چگونگى مواجهه با احساس كهترى است.

اما از آن جا كه همه افراد از عزّت نفس بالايى برخوردار نيستند، در مواجهه با احساس كهترى اقدام به جبران كاذب يا انحرافى مى نمايند. مكانيزم فرار از واقعيت و روى آوردن به خيالات، گريز از مسؤوليت، خودنمايى و رياكارى، جلب توجه، ترور شخصيت، تخريب ديگران و استفاده از غيبت ـ تهمت، استهزاء و ...، روى آوردن به لذّات موقّت و مواد مخدّر، روشنفكرنمايى و هويت باختگى، شبهه افكنى و سنت شكنى و رياست طلبى نمونه هايى از جبران كاذب به شمار مى آيند.

تحليل مفهومى احساس كهترى

اصطلاحاتى نظير «حس حقارت» و يا «خود كم بينى» و حتى «حس پستى» و نظاير آن، كه در برخى از نوشته ها به چشم مى خورد بار معنايى منفى دارد و در آن ها هيچ جنبه مثبتى لحاظ نمى گردد. بر خلاف واژه «كهترى» كه در آن فقط بار معنايى منفى لحاظ نشده است. بدين روى، هم مى تواند مخرّب و ويرانگر باشد، هم مى تواند محرك و سازنده. علاوه بر اين، هيچ اصطلاح و تعبيرى نمى تواند بهتر و دقيق تر از اصطلاح «احساس كهترى» كه تمام خصوصيات لغوى اصطلاح خارجى Inferiority Feeling را دربردارد، با مفهوم اصلى مطابقت داشته باشد.

آيزنك (H.J.Eyssenck,1975)، ربر (A.Reber,1985) و الحِفْنى (A.M.Alhefny,1994) معتقدند كه احساس كهترى احساس ضعف و ناتوانى اى است كه از كودكى با فرد همراه است و با نقص بدنى يا روانى تشديد مى گردد و فرد را دچار يأس و ناكامى مى سازد.1

ريموند (J.Raymond,1985)، آدلر (A.Adler,1927) و برخى ديگر از روان شناسان احساس كهترى را گران بهاترين انگيزه اى مى دانند كه انسان را وامى دارد تا به تكامل خويش بپردازد.2

بنابراين، به طور خلاصه، مى توان گفت: احساسى كه در نتيجه شكست ها، طردشدن ها، ناكامى ها و نامقبول شدن ها پيش بيايد كه فرد همه را برتر از خود و خود را فاقد استعداد بيابد، «كهترى منفى» است و احساسى كه مبناى حركت و گذر از موقعيت كهترى به مهترى گردد، «كهترى مثبت» و مفيد مى باشد.

مرز ميان احساس كهترى و ديگر صفات اخلاقى مقارن

شخص كهتر واجد برانگيختگى، بدبينى، كم رويى، كناره گيرى و برخى رگه هاى خُلقى منفى است كه همه برخاسته از حقارت و ناتوانى اى است كه در خود احساس مى كند. در نتيجه، نبايد احساس كهترى با بعضى از صفات و ويژگى هاى اخلاقى ديگر نظير تواضع مشتبه گردد. اگر كسى به جاى حرف زدن، سكوت اختيار كند يا در برابر ديگران از خود تواضع و كوچكى نشان دهد يا براى اجتناب از نامحرم با وى ارتباط برقرار نسازد، نشان از احساس كهترى وحقارت نيست. در بعضى موارد، سكوت، ناسازگارى اجتماعى، تواضع، تنهايى و عدم ارتباط با ديگران كمال است و ارزش محسوب مى گردد; چنان كه در توصيه هاى رسول گرامى(صلى الله عليه وآله)به ابوذر آمده است: «اى ابوذر، همنشين خوب بهتر از تنهايى است و تنهايى بهتر از همنشين بد، و بيان خير بهتر از سكوت است و سكوت بهتر از گفتار بد.»3

احساس حقارت و كوچكى گاهى دربرابر خداست، به گونه اى كه انسان خود را فقير محض و خدا را غنى مطلق مى شناسد و اين زمانى است كه انسان گستره دايره وجودى خدا را بى نهايت مى بيند و خود را در نهايت حقارت كه اين، احساس حقارت نيست، بلكه عبوديّت حق تعالى است. اما گاهى حقارت با تواضع مشتبه مى گردد و اين زمانى است كه شخص در مقابل مردم كوچكى اختياركندتا دچار خودمحورى نگردد. از اين حقارت، به «تواضع» تعبير مى شود كه عبارت است از: شكست نفسى كه انسان خود را بالاتر از ديگرى نبيند.4

تواضع موجب ذليل شدن شخص در برابر ديگرى نمى شود، بلكه سبب رفعت و عزّت او مى گردد; چنانكه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد: «تواضع بر رفعت و عزّت انسان مى افزايد. پس، تواضع اختيار كنيد تا خداوند شما را سربلند گرداند.»5

تواضع، اعتماد به نفس

برخى از روان شناسان معتقدند كه اگر انسان خويشتن را كم تر و بى ارزش تر از ديگران بشناسد، به «عقده حقارت» مبتلا مى شود و در نتيجه نمى تواند با ديگران ارتباط برقرار كند; نمى تواند به خوبى صحبت كند، دچارشرم بيش از حد مى گردد، اعتماد به نفس خويش را از دست مى دهد، از اجتماع گريزان مى شود و گوشه گير مى گردد. حال چگونه مى توان بين تواضع و اعتمادبه نفس جمع كرد; يعنى هم تواضع پيشه كرد و هم روان خويش را سالم نگه داشت; هم خود را از ديگران كوچك تر ديد و هم نشاط روانى خويش راحفظ نمود؟6

به نظر مى رسد منشأ بسيارى از بيمارى هاى روانى در انسان ها ـ بدون اين كه بخواهيم نقش خانواده و محيط را ناديده بگيريم ـ بى اعتقادى به وجود خداوند و اتكا نداشتن به منبع عظيم وحى الهى است. اگر انسان اين نقطه اتكاى اساسى و مهم را از دست بدهد، سيل حوادث و بحران هاى روانى او را فرا مى گيرد و روان او آماج تيرهاى آفات و امراض قرار مى گيرد. اما اگر همه كنش ها و واكنش هاى خود را با موازين آسمانى تنظيم كند، از بسيارى آلام روانى نجات مى يابد. از اين رو، در روايات، تواضع به «خدايى بودن» مقيّد گشته است:7

پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «مَنْ تواضَعَ للّهِ رَفَعهُ الله»;8 هر كه براى خدا تواضع كند، خداوند سرافرازش مى گرداند.

اگر تواضع انسان در برابر ديگران، فقط براى خشنودى خداوند باشد و عملش براى خداوند خالص گردد; هيچ حقارتى احساس نخواهد كرد. بدين روى، تواضعى پسنديده است كه ناشى از اخلاص براى خداوند باشد، وگرنه تواضعى كه ناشى از ضعف، شكست و خودكم بينى باشد هيچ ارزشى ندارد.9

بر اساس اين تحليل، بايد گفت: اگر تواضع انسان در برابر ديگران تنها به دليل عبوديت و اطاعت از فرمان الهى باشد، نه تنها موجب تضعيف نفس نخواهد شد، بلكه سبب افتخار انسان نيز مى گردد.

يكى قطره باران ز ابرى چكيد    خجل شد چو پهناى دريا بديد
كه جايى كه درياست من كيستم    گر او هست حقّا كه من نيستم
چو خود را به چشم حقارت بديد    صدف در كنارش به جان پروريد
بلندى از آن يافت كو پست شد    در نيستى كوفت تا هست شد.10

با توجه به تبيين عبوديت (حقارت انسان در برابر خدا) و تواضع (كوچكى در برابر ديگران براى خدا) مفهوم «كهترى» روشن مى گردد: وقتى شخص خود را در مقايسه با ديگران ناتوان و ضعيف بشمرد و جرأت اقدام بر كارى را در خود نبيند.

ربرمى گويد:هربازخوردانتقادىوعموماً منفى به سوى خود كهترى و حقارت است.

كهترى ذاتى

نوعى كهترى از تولد تا مرگ با انسان همراه است. اين كهترى موجب مى گردد كه انسان همواره كمال جو و استقلال طلب باشد. آدمى در دل و قلب، به كمال عشق مىورزد و دايم آن را آرزو مى كند. علماى كلام و اخلاق اين كمال طلبى را «فطرت» مى نامند. گرچه در تشخيص «كمال» و اين كه «كمال در چيست» اختلاف نظر وجود دارد، اما اين حقيقت غيرقابل انكار است كه مردم به كمال عشق مىورزند، پس از نيل به هر مرتبه اى از كمال، به كامل تر از آن مى انديشند و وقتى به كامل تر رسيدند اكمل آن را طلب مى كنند. اين كهترى ذاتى سبب مى شود كه انسان در هيچ مرتبه اى از مراتب كمال، رحل اقامت نيفكند. بدين روى، انسان آگاهانه يا ناآگاهانه (خواسته و ناخواسته) عاشق كمال مطلق است و هميشه در مقايسه كمال با كمال مطلق، خود را ضعيف و ناقص مى شمرد. در نتيجه، شعله عشقش فزون تر مى گردد و حركت مضاعفى آغاز مى كند.

همچنين انسان هايى كه آگاهانه اين مسير را مى پيمايند، در مقايسه با كمال مطلق، خود را نقص مطلق مى يابند و هر چه را واجدند از ناحيه كمال مطلق مى بينند. اين جاست كه به «كهترى مثبت» مى رسند و پى مى برند كه از خود هيچ ندارند و هرچه هست از ناحيه كمال مطلق است.11 در قرآن كريم آمده است: «يا اَيُّها النَّاسُ اَنتم الفقراءُ الَىِ اللّه» (فاطر: 15); اى مردم، شما نيازمند به خدا ـ غنى مطلق ـ هستيد.

اين كهترى ذاتى پيوسته در انسان وجود دارد و او را وامى دارد تا در جستوجوى چيزى باشد كه تصور مى كند كمال است. علم جويى، زيبايى خواهى، قدرت طلبى و صفاتى مانند آن از همين حس كمال خواهى او سرچشمه مى گيرد.

كهترى عرضى (مثبت)

انسان زمانى كه پا به عرصه هستى مى گذارد هيچ نمى داند. قرآن كريم مى فرمايد: «واللّهُ اَخرَجَكم مِن بطونِ اُمَهّاتِكُم لاتَعلمونَ شيئاً» (نحل: 78); خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد، در حالى كه هيچ نمى دانستيد. همين احساس موجب تحوّل جسمى و ذهنى وى، توسعه خود و غلبه بر ناتوانى ها مى شود; بدين معنا كودك نوعى تمايل تسلّط يابنده يا فايق شونده مربوط به تحول از خود نشان مى دهد و اين گونه به نظر مى رسد كه چنين تمايلى براى بنا كردن موجوديت معنوى و روحانى وى ضرورى است و به پاس همين تمايل مشخص، بى آن كه تنها به شناختن چيزهايى رضايت دهد كه براى ارضاى نيازهاى آنى وى تكافو مى كند، مايل است همواره بيش تر بشناسد و بيش تر بداند. بر اين اساس مى پرسد، مى آزمايد، جست و جو مى كند، در همه چيز دخل و تصرّف مى نمايد و دايم پا از حوزه ضروريات فورى فراتر مى نهد و در هر لحظه، به افق والاتر و بالاترى مى گرايد. بدين گونه، حلقه رغبت هاى خود را گسترش مى دهد و در راه به دست آوردن و فتح دنيايى كه در آن غوطهور است گام برمى دارد. اما از همان نخستين روزهاى زندگى، موانعى غلبه نايافتنى سدّ راه توسعه وجودِ او مى شود و دست رسى به هدف را تقريباً غيرممكن مى سازد. كسانى كه داراى عزّت نفس بالايى هستند و از كهترى عضوى يا بدنى يا روانى رنج مى برند، احساس كهترى در آنان به منزله منبعى تحريكى است كه غريزه جنگنده آنان را به حركت درمى آورد. گويى به ضعف خود مى گويند: «فكر مى كنى بر من چيره خواهى شد؟ اشتباه مى كنى، من بر تو غلبه خواهم كرد!» و براى آن كه بر ضعف خود غالب آيند، تنها به تلافى رضا نمى دهند، بلكه به «جبران مضاعف» مى پردازند; بدين معنا كه در راه اين پيروزى، تمام نيرو و پشتكار خود را به كار مى اندازند تا نه تنها ضعف همان عضو را از ميان بردارند، بلكه آن را به صورت عضوى بيش ازحدِّ معمول نيرومند درآورند.

نمونه بارز اين جبران مضاعف، وضع دموستن(Demosten)، خطيب مشهور يونانى،است. وى در نوجوانى الكن و كم رو بود، بعدها نه تنها بر اين نقايص خود فايق آمد، بلك بزرگ ترين ناطقِ عصر خود شد.12

الفرد آدلر در يك بررسى نشان داده است كه 70 درصد نقاشانِ مشهور به يكى از نقايص بينايى مبتلا بوده اند. بدين روى، حس غلبه يافتن بر كهترى در بسيارى از موارد، موقعيت و شاه راه به دست آوردن قريحه و استعداد در آنان است.13

جبران كهترى با صفاتى عالى تر از نوعى كه فقدان آن انسان را رنج مى دهد، در واقع، بهترين و عالى ترين راه جبران شكست است. اما همواره وضع بدين گونه نيست; زيرا موانع متعدّد و علل گوناگونى در مسير تحوّل انسان خودنمايى مى كند و راه تحوّل را ناهموار مى سازند. در چنين زمانى است كه احساس كهترى در انسان تشديد مى گردد و آن را در وجودش به صورتى جانگدازمستقر مى سازد. حال بايد ديد كه فرد در برابر اين رنج جانكاه چه واكنشى ازخودنشان مى دهد.چگونه مى كوشد تا خود را از گريز آنان مصون بدارد؟

همان گونه كه گفته شد افراد با عزّت نفس بالا در چنين مواقعى، اقدام به جبران مضاعف نموده و بر كهترى خود غالب مى گردند. اما برخى نمى توانند با كهترى خود به مبارزه برخيزند و بر آن چيره شوند تا به تعادل دست يابند. به عبارت ديگر، آنان نقص خود را پذيرفته و دچار ناتوانى و يأس مى گردند. در اين صورت، دچار كهترى مرضى مى گردند. آدلر بر اين باور است كه بيش تررفتارهاى نابهنجاروغيرعادى ريشه در اين احساس كهترى دارد.14

كهترى مرضى (منفى)

آدلر (1870 ـ 1937 م.) روان تحليل گر اتريشى و بنيانگذار روان شناسى فردى مقايسه اى و يكى از نظريه پردازان احساس كهترى است. او معتقد بود علت احساس كهترى مرضى مى تواند هر نوع نقص بدنى، ذهنى و اجتماعى، حقيقى يا خيالى باشد. بدين سان علت اساسى كهترى حالت ذهنى و روانى است كه به دنبال ناكامى ها و ناتوانايى ها به وجود مى آيد.

عوامل ايجادكننده احساس كهترى

الف ـ معلوليت هاى جسمى

احساس كهترى ممكن است به دليل نقص بدنى و نارسايى جسمى باشد. يك نقص عضوى موجب مى شود كه فرد خود را ناقص تر از ديگران يافته، احساس كمبود كند. همان گونه كه عشق به كمال در آدمى فطرى است تنفّر از نقص نيز فطرى به شمار مى آيد. از همين رو، عيب و نقص مورد تنفّر فطرت است. شخص وقتى خود را ناقص مى يابد، دچار احساس تنفّر از خود مى شود، به گونه اى كه خود را نمى پذيرد و باور نمى كند.15

شخص عاجز و يا ناقص در برابر نارسايى خود، در واقع، دو بار رنج مى برد: يك بار وقتى خود را در محيط خويش در موقعيت كهترى مى بيند و بار ديگر وقتى مورد تمسخر و استهزاى دوستان و اطرافيان قرار مى گيرد.16

افرادى كه دچار كهترى مرضى هستند، مراقبت اطرافيان از آن ها، اين انتظار را ايجاد مى كند كه مورد توجه و ترحّم ديگران نيز واقع شوند و چنين افرادى هرگز توانايى هاى خود را به بوته آزمايش نمى گذارند و همين سبب مى شود كه يك ارزيابى منفى از خود داشته باشند.17

ب ـ عوامل خانوادگى

محيط خانوادگى به دو گونه احساس كهترى را، كه در ابتدا چيزى عادى است، به صورت نامطلوبى تشديد مى كند:

1. غوطه ور كردن كودك در موقعيت هاى آسان، نازپروردگى، محبت بيش از حد، چرخيدن پروانه وار والدين گرد فرزند و برآورده ساختن همه خواسته هاى او سبب مى شود تا او فقط در فكر ارضاى نيازهاى اوليه زيستى باقى بماند و از شناخت نيازهاى عالى و وجودى اش عاجزگردد. امتحانات الهى و مصايب مى تواند رشد آفرين و موجب شكوفايى و به فعليت رساندن استعدادهاى نهفته باشد، وگرنه در صورت نازپروردگى و عدم آمادگى در مواجهه با نگرانى هاى شديد، فرد ناتوان گرديده و مشكلش بيش تر و كهترى در وى تشديد مى گردد.

2. بدرفتارى و طردشدگى از سوى والدين نيز موجب مى شود تا برخى از كودكان هرگز محبّت را تجربه نكنند، به معناى مثبت ارتباط با ديگران دست نيابند و در نتيجه، دچار انزوا و سرگردانى شوند. اين افراد در مواجهه با مشكلات، به بزرگ كردن بيش از اندازه مشكل خود و ناديده گرفتن توانايى هاى خويش تمايل دارند تا از زير بار مسؤوليت شانه خالى كنند.

ج ـ عوامل تربيتى

1. سرزنش: سرزنش كودك توسط برخى از مربّيان در حضور هم سالان، انتظار بيش از حدّ توانايى از فرد، واگذار كردن تكليف طاقت فرسا به او و تعيين اهداف بزرگ و دست نايافتنى موجبات احساس كهترى را فراهم مى سازد.

پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمودند: «خدا رحمت كند كسى را كه در نيكوكارى به فرزند خويش كمك كند.» پرسيدند: چگونه فرزند خود را در نيكى يارى نمايد؟ حضرت در جواب، فرمودند:

«1. آنچه را كودك در حدّ توان خود انجام داده است، بپذيرد.

2. آنچه انجام آن براى كودك سنگين و طاقت فرساست، از او نخواهد.

3. او را به گناه و طغيان وا ندارد.

4. به او دروغ نگويد و در برابرش مرتكب كارهاى احمقانه نشود.»18

2. مقايسه هاى بى جا: يكى از عوامل تشديدكننده كهترى مقايسه هاى بى جاست. مسؤولان آموزشى و تربيتى بايد به اين نكته توجه كنند كه مقايسه شخص با ديگرى در حضور وى، حقارت و ناتوانى او را مضاعف مى سازد و چنان اندوهى بر وى وارد مى سازد كه او را به واماندگى و جمود و انزوا سوق مى دهد.

سخت گيرى اولياى كودكان و توقعات نادرستى كه فوق طاقت آن هاست موجبات احساس كهترى را فراهم مى سازد. سطح مطالبات و خواسته ها بايد با سن كودك، توان و استعداد او و با فضايى كه در آن زندگى مى كند مناسبت داشته باشد. بسيارند كسانى كه كودك را بزرگ سال مى پندارند و مطالباتى در سطح بزرگ سال از او دارند. همان گونه كه توقعات بيش از حد توان، شخص را حقير مى سازد، اقدام به كارهاى فوق طاقت نيز حقارت آور است.

امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: «سزاوار نيست انسان باايمان موجبات خوارى و حقارت خود را فراهم نمايد.» عرض شد: چگونه انسان موجب خوارى خود مى شود؟ فرمودند: «به كارى دست مى زند كه قدرت انجام آن را ندارد.»19

پذيرش مسؤوليتى كه انسان شايستگى آن را ندارد، گفتن سخنى كه از آن بى اطلاع است و اقدام به كارى فوق طاقت از جمله عواملى هستند كه حقارت و خوارى به دنبال مى آورد.

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «شايسته نيست مؤمن خود را حقيرسازد.» پرسيدند: چگونه كسى خودراذليل مى كند؟ فرمودند: «در كارى دخالت مى كند كه شايسته آن نيس و سرانجام، بايد از آن عذر بخواهد.»20

از ديگر نتايج زيان بخش تكليف ما لايطاق يا اقدام بر آنچه كه فوق طاقت است، آلودگى به دروغ گويى است. رابطه بين دروغ گويى و احساس حقارت رابطه اى دوسويه است و شدّت هر يك از اين دو در يك دور باطل، شدت ديگرى را در پى دارد.

دروغگويى حقارت

«دروغ» عبارت از انعكاس و تغيير شكل عقده هاى حقارت و ترس به ساير حالات روانى است. به عبارت ديگر، عقده هاى روانى و ضعف هاى درونى فرد به صورت «دروغ» در شكل هاى گوناگون خودنمايى مى كند. به هر نسبت كه فرد، خانواده و ملتى بيش تر دچار ضعف و حقارت باشد، بيش تر دروغ مى گويد.21

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «دروغ گو دروغ نمى گويد، مگر به سبب حقارتى كه در نفس خود احساس مى كند.»22

بدين سان، يكى از علل دروغ گويى كودكان، تحميل تكاليف سنگين بر آن ها و داشتن توقع بيش از طاقت از آنان است. سخت گيرى هاى اوليا و توقعات ناصواب، كه فوق طاقت است، آن ها را به دروغ گويى مى كشاند و اين خُلق ناپسند را در وجود آنان بيدار مى سازد.

بايد به گونه اى عمل كرد كه آثار منفى مقايسه با ديگران موجب نگردد وجوه ارزشمند مقايسه در رقابت مثبت ناديده گرفته شود. اگر بين نقاط قوّت و ضعف خود شخص مقايسه صورت گيرد و طرف مقايسه توانايى ها و مهارت هاى خود فرد باشد، نه شخصى ديگر، در اين صورت، مقايسه رنج آور نخواهد بود و آثار مفيدى بر آن مترتب خواهد گشت.

تمايل به مقايسه خود با ديگرى منشأ ديگرى از «كهترسازى» است. زمانى كه داورى ها متوجه خود است تأثيرات منفى بيش ترى دارد تا زمانى كه اين داورى ها متوجه ديگران مى باشد. به نظر مى رسد اين ناهم گونى در داورى ناشى از اين باشد كه افراد در حالت هاى عاطفى منفى، تمايل دارند به جنبه هاى قابل انتقاد و نشانگر بى كفايتى خود توجه داشته باشند، در حالى كه در همين زمان، نقاط قوت جزئى ديگران را بزرگ مى نمايند. اين افراد معمولاً ميزان موفقيت خود را بسيار كم تر از حدّ واقعى خود برآورد مى كنند، در حالى كه ميزان موفقيت ديگران را زياده از حدّ واقعى برآورد مى نمايند.23

ريموند بر اين باور است كه احساس كهترى در نتيجه مقايسه خود با ديگران، هنجارها و استانداردها به وجود مى آيد. وى مقايسه را نقطه شروع بدبختى بسيارى از انسان ها دانسته است. البته توجه به اين نكته لازم است كه گاهى مى توان مقايسه را ابزار كمال و برترى قرار داد; زمانى كه متعلق مقايسه مورد توجه قرار گيرد.

پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى فرمايند: «در امور معنوى، خود را با بالاتر از خود مقايسه كردن و در امور مادى و دنيوى، با ضعيف تر و فقيرتر خود را مقايسه نمودن از علايم سعادت به شمار مى آيد.»24

انسان بايد در مقايسه خود با ديگرى در مسائل مادى و دنيوى به اشخاص پايين تر از خود بنگرد تا به مقام رضامندى و شكر نايل آيد و حرص و طمع او به دنيا كاسته شود و در مسائل معنوى و الهى، به بالاتر از خود بنگرد تا آتش عشق او به كمال فروزان ترگردد وبراى دست يابى به آن ها حركت را مضاعف سازد.

د ـ فقدان روابط اجتماعى

انسان از بدو خلقت فهميده است كه براى بقاى خود و اجتناب از اضمحلال، بايد به صورت گروهى زندگى كند و بدين سان، نخست در هسته زندگى، سپس در قبيله و امروزه در شهرها زندگى مى كند، تا آن جا كه در آن، هم كارى براى حفظ منافع فرد و جامعه، در حكم قانون درآمده است.

اولين كسى كه با نوزاد تماس برقرار مى كند و در تقويت بُعد ارتباطى او نقش بسزايى دارد مادر است. اين رابطه نخستين، كه سنگ زيربناى ارتباط است، بر آينده فرد بسيار مؤثر است و همه زندگى او را تحت تأثير قرار مى دهد; زيرا هر حرفه اى مستلزم ارتباط است و اگر كسى اين احساس را نداشته باشد، در ايجاد هر رابطه اى دچار مشكل خواهد شد. اگرچه اين حس اجتماعى از آغاز با انسان همراه است، ولى كامل نيست و عامل اصلى تحوّل و تكامل آن، ارتباط هاى مادر است; زيرا از منظر فيزيولوژيكى و روانى، او پيوستگى تنگاتنگى با كودك دارد.

ديگردوستى و انحلال خود ميان بينى و ترك رفتارهاى غيراجتماعى، مبناى تعادل است و پيشرفت انسانيت و بالتبع پيشرفت هر فرد را تضمين مى كند. به وسيله مهارت هاى تربيتى مادر، تمايل كودك به ارتباط با ديگرى براى نخستين بار در او بيدار مى شود. اگر او بداند كه اين رابطه را چگونه در جهت همكارى پرورش دهد، تمامى استعدادهاى مادرزادى و اكتسابى او در جهت حس اجتماعى متمركز مى شود.

براى پرورش ارتباط و مشاركت كودك، مادر دو وظيفه بر عهده دارد: نخست آن كه حس زندگى اجتماعى را با القاى فكر وجود هم نوعان در كودك بيدار كند و دوم آن كه بايد در طول نخستين سال هاى تربيت فرزند خود، رغبت او را به سوى ديگرى هدايت كند، نه اين كه آن را در رابطه با خود متوقّف سازد و تثبيت كند.

تحوّل فرد را زمانى مى توان تضمين كرد كه حس اجتماعى وى به قدر كافى گسترش يافته باشد. اگر من به پيشرفت ديگرى علاقه مند باشم، فرديّت من تضمين شده است. آن گاه مى توانم براى ديگران مفيد واقع شوم. اما اگر به خود بينديشم، مطلقاً در حل مسائل اين جهان ناتوانم.

آدلر هيچ تعارضى بين فرد و اجتماع نمى بيند و معتقد است اگر جامعه طلبى فرد گسترش يافته باشد، فرد نه تنها خود را جزئى از ديگران، بلكه مرتبط با هستى مى داند. درنظر افراد جامعه طلب مصلحت جامعه، منفعت فرد به شمار مى آيد.25

اگر فرد جامعه طلب نباشد، نمى داند در چه راهى بايد حركت كند. نخستين واكنش چنين فردى توجه بيش تر به خويشتن است تا به ديگرى.

ـ تقابل مصالح شخصى با مصالح جمعى

آدلر توانست با اساسى ترين مفهوم، كه هسته مركزى نظريه اش بود ـ يعنى حسّ اجتماعى (ارتباط، مشاركت و عدم مشاركت) ـ به تبيين رفتارهاى سازش يافته و پاسخ هاى سازش نايافته در زندگى بپردازد. درجه انحراف يعنى سازش نايافتگى با خواسته هاى همگانى و اجتماعى كه مشخص كننده درجه و ماهيت اختلال هاى روانى است.

هر قدر فرد در روابط اجتماعى اش بيش تر مشكل داشته باشد، سازش نايافته تر است. چنين افرادى سازش نايافته در درجات گوناگون، معمولاً هدفى را انتخاب مى كنند كه با هدف گروه اجتماعى مغايرت دارد. در نتيجه، نيروى خود را در يك جهان خيالى هدر مى دهند; چون تلاش آن ها تغيير شكل واقعيت است; يعنى واقعيت آن ها مطابق با واقعيت جامعه خودشان نيست. به نظر مى رسد همه تلاش فرد سازش نايافته به سوى هدفى متوجه است كه با هدف هاى گروه اجتماعى مغايرت دارد و تمامى نيروى وى در جهانى مملوّ از توهّمات واهى به هدر مى رود. تضادى كه وى را در برابر واقعيت مطلق قرار مى دهد تنها يك كنش دارد و آن تغيير شكل واقعيت و دور كردن فرد از آن است.26

اين مغايرت هدف فرد با گروه اجتماعى منجر به روان آزردگى27 مى گردد كه ريشه در احساس كهترى دارد. چنين احساسى ديگر مبناى حركت و پيشرفت نمى گردد، بلكه سدّ راه كمال و مهترى قرار مى گيرد; زيرا راه انتخاب شده با راه اجتماع منطبق نيست. به عبارت ديگر، احساس گسترده كهترى در قلمرو واقعيت، موجب مى شود كه فرد شهامت خود را در حلّ مثبت مسائل حياتى در جهت هم سازى با جامعه از دست بدهد. در اين صورت، او به جاى دنبال كردن كمال يا موفقيت، در جستوجوى هدف واهى ارزنده سازى شخصى خواهد بود.

پيامدهاى احساس كهترى

زمانى كه احساس كهترى در فرد شدت مى يابد، براى كاهش آن و پيش گيرى از خطرهاى احتمالى، به راهكارهاى دفاعى جبران متوسّل مى شود. گاهى جبران واقعى و حقيقى است و موجب كاهش احساس كهترى و دست يابى به تعادل مى گردد، ولى در بسيارى از موارد، جبران ها، انحرافى و كاذب است. در اين صورت، كهترى در يك دور باطل، نه تنها كاهش نمى يابد، بلكه به صورتى ويرانگر و مخرّب تشديد مى گردد. راهكارهاى دفاعى كاذب و انحرافى عبارت است از:

الف ـ گريز از مسؤوليت

فرار از واقعيت و يا بروز ناكامى در مواردى به كار مى افتد كه جبران طبيعى و پيروز شونده امكان پذير نيست و يا راه بر آن بسته است. در اين صورت، انسان خود را دست خوش ناتوانى و شكست مى سازد، نسبت به خود شك مى كند و كمبود نيرو و جرأت در وى احساس مى گردد. در اين صورت، در وادى شكست هاى پى در پى و متعدّد در مى غلتد و شكست هاى بعدى، احساسات نخستين را تحكيم مى كنند. در چنين مواردى، نقشه زندگى بر پايه گريز از مسؤوليت و امتناع ناآگاهانه از هر نوع سعى و كوشش طرح ريزى مى شود.28

ب ـ جبران خيالى

اين نوع جبران، گريز در خيال بافى و حالات رؤيايى است. انسان از زندگى رؤيايى و خيالى آن اقتدار و توانايى را مى خواهد كه در زندگى واقعى نمى تواند به آن دست يابد. كداميك از ما اگر در كودكى احساس خوارى و سرافكندگى كرده ايم و نيروى جواب گويى به آن را در خود نيافته ايم، آرزو نكرده ايم كه آن قدر نيرومند باشيم كه حريف خود را مثل موم در چنگ خود بيابيم و آنچه براى كيفر وى مى انديشيم، در موردش اجرا كنيم؟ بسيارند كودكان و نوجوانانى كه در عالم خيال، آرزو مى كنند انسانى نامرئى باشند. نظير اين تخيّلات همواره ذهن آدمى را به خود مشغول مى دارد. اين تخيّلات هميشه ناشى از خواسته هاى انسانى هستند و بيش از آن كه به صورت افسانه اى گيرا و دلپذير در ادبيّات منعكس گردند، به شكلى غم انگيز و جانكاه سينه به سينه نقل مى شده اند. نمونه هاى بارزى از اين افسانه ها را در ادبيّات مى بينيم.

گاهى هم اين خيال بافى ها چنان گسترش مى يابد و به عالم واقع راه مى يابد كه فرد آن ها را تحقّق يافته و واقعى مى پندارد و اين تخيلات چنان رنگ واقعى به عمل شخص مى بخشند كه گويى به طور ملموس و محسوس وجود دارند. برخى از احزاب، گروهك ها و مخالفان حكومت ها كه از دور دستى بر آتش دارند و در حاشيه قرار گرفته اند، دچار چنين خيال هاى تحقق نايافته اى مى گردند و باور مى كنند كه همه چيز با آن هاست. در نتيجه، به برخى اقدامات دست مى زنند كه با شكست و رسوايى هم راه است.

ج ـ كتمان كهترى و خودنمايى

وقتى بيمار از كهترى رنج مى برد و نمى تواند با آن به مبارزه برخيزد و تعادلى در خود به وجود آورد، سعى مى كند با كتمان كهترى و خودنمايى و رياكارى، اطرافيان خود را نسبت به نظرى كه درباره وى دارند، فريب دهد; مثلاً، زمانى كه فاقد كمالات و خوبى هاست، با رياكارى سعى مى كند خود را واجد آن ها نشان دهد; همچون ترسويى كه اگر مجبور باشد در محل دورافتاده اى در تاريكى و تنهايى شب ره سپرد، سوت مى زند تا خود را با شهامت و بى باك نشان دهد. چنين افرادى با لاف زن يا دروغ سازى، به هر نسبت كه احساس ناچيزى مى كنند، مى كوشند تا خود را درخشان تر و جالب تر جلوه دهند. جوانان شكست خورده اى كه نتوانسته اند به تحصيلات عالى برسند يا يك موقعيت اجتماعى كسب كنند، از اين خودنمايى بى بهره نيستند.

در دختران، اين جلب توجه و خودنمايى به صورت هايى همچون لباس هاى تجمّلى، آرايش خيابانى، ادا و اطوار دانشجو و استاد درآوردن، روى آوردن به مُد، حضور در اجتماعات جنجال برانگيز، حفظ چند اصطلاح علمى و غربى و به كار بردن آن ها در انتقادها و مخالفت ها، تغيير در صدا و در راه رفتن و مانند آن بروز مى كند.

پسران ناكام مانده نيز با روى آوردن به تصاوير قهرمانان، آرايش شكل و موى خود به صورتى متفاوت با ديگران، پوشيدن لباس شهرت، تقليد از چهره هاى فوتبال و سينما، انجام كارهاى متهوّرانه و ماجراجويانه در رانندگى، روى آوردن به دخانيات و اداى روشنفكران را درآوردن و انتقاد و مخالفت و شبهه افكنى توجه ديگران را به خود جلب مى كنند.

جاى تعجّب اين جاست كه كليه اين وسوسه ها و اعمالى كه براى سرپوش گذاشتن بر واقعيت ها از افراد سر مى زند به آسانى با سهولت خاصى مورد قبول مردم واقع مى شود و نه تنها اين نكته در معاشرت هاى روزمرّه غالباً به وقوع مى پيوندد، بلكه در صحنه سياست نيز چه بسا بى خردانى كه بر اثر ظاهر غلط نماى خود به كسب شهرت نايل مى آيند و به نبوغ حرفه اى مى رسند. همه داستان حالت نوكيسه ها و تازه به دوران رسيده ها را مى دانند كه چه سفره هاى رنگى و چه تجمّلات پر زرق و برقى در منازل به راه مى اندازند.

روان شناسى راننده نيز شايان توجه است. مگر اتومبيل بهترين وسيله جبران نيست؟ كم فهم ترين، ضعيف ترين و كندترين فرد مى تواند بدون هيچ زحمتى براى خود، وجهه قدرت و سرعت كسب كند و نيز در جاده ها و راه ها از لذّت سبقت گرفتن بر ديگران سرمست شود.

كسانى كه از كهترى رنج مى برند غالباً چهره قوى نمايى دارند. نشان دادن نيرو و توانايى غالباً نشانه ضعف نهانى و اعتراف ناكرده است; زيرا آن كه به واقع نيرومند است احتياج ندارد زور بازوى خود را به رُخ ديگران بكشد. از اين رو، مشهور است كه طبل توخالى پرصداست. بدين روى، انسان هاى ضعيف، كم مايه، ناتوان، شكست خورده و ناكام گرفتار هذيان بزرگ نمايى هستند.

البته اين گونه كهترى نه تنها در افراد صادق است، بلكه در مورد اجتماعات و حكومت ها نيز مصداق دارد، دولت هايى كه خود را تا دندان مسلح كرده و دايم از قراردادهاى نظامى سخن به ميان مى آورند و هر روز آلات و ادوات نظامى خود را به رخ كشورهاى هم جوار مى كشند، غول هاى آهنين نمايى هستند كه پاى چوبين دارند. اين حكومت ها همه جا را سنگر دشمن مى بينند. ازاين رو، براى حفظ حكومتشان، تمام اهتمام خود را صرف مسائل نظامى مى كنند و تعجب اين جاست كه مردم غالباً در تحليل اين مسأله دچار اشتباه مى گردند و اين انباشتن باروت در انبارها را يك نقطه قوّت به حساب مى آورند.

د ـ تخريب ديگران و استفاده از اصل نسبيّت

وقتى كسى نمى تواند خود را مسلّط و برتر سازد، در اين صورت از كاربرد ابتدايى اصل نسبيّت استفاده مى كند; ديگران را پايين مى آورد، به خصوص آن هايى را كه نسبت به او شك مى كنند و يا به عكس، نسبت به آن هاكدورتى دردل احساس مى كند. در اين صورت، همواره در كمين رفتار و جزئيات زندگى آن هاست و اگر كوچك ترين خطايى از آن ها سرزند، آن را با تمسخر بزرگ مى كند و آنان را در برابر ديگران مورد استهزا قرار مى دهد. گاهى حتى اگر اين افراد هيچ عيب و نقصى هم نداشته باشند، براى آن ها عيوبى مى تراشد و اين جاست كه زبان بهتان و افترا باز مى شود.

اما نبايد فراموش كرد كه يك نفر مردم آزار و عيب جو بيش تر دوست دارد خود را بالا برد و برتر جلوه دهد تا آن كه به ديگرى لطمه اى بزند. انسان هاى بى شخصيت، كم ظرفيت و عاجز براى هم سطح ساختن خود با ديگران يا برتر ساختن خويش، اقدام به ترور شخصيت نموده و دست به تهمت، غيبت، استهزا، نسبت دادن القاب زشت، شايعه پراكنى و دروغ پردازى مى زنند.

امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «الغيبةُ جُهد العاجز»;29 غيبت نهايت تلاش فرد عاجز و حقير و ناتوان است.

كسى كه استعداد موفقيت و برترى را در خود نمى بيند به ابزارهاى آلوده براى تضعيف و تخريب ديگران متوسّل مى شود تا آن ها را از چشم ديگران بيندازد و با خود همانند و همدم سازد.

هــ روى آوردن به مواد مخدر و كام جويى هاى موقّت

روى آوردن به تجملات و لذّت ها موقتاً فكر مشكلات را از ذهن مى راند، افراد كهتر به دليل شكست هاى پى در پى احساس مى كنند كه بايد سطح ارزشى خود را بالا ببرند. اما از سوى ديگر، خود را براى اصلاح رفتار يا تغيير جهت اساسى نالايق حس مى كنند. نوشيدن الكل، استعمال موارد مخدّر، كام جويى هاى جنسى و در نهايت، جستوجوى انبوهى از هيجان ها وتفريحات دربزرگ سالان غالباً واكنش هايى است كه به دنبال پايين آمدن سطح «تعيين ارزش خود به وسيله خويش» به وقوع مى پيوندد. آنچه در اين زمينه بروز مى كند به صورت پرخورى، دزدى، احتياج به تفريح، استمنا و مانند آن است. يك رابطه متقابل و دوسويه بين كهترى و جبران هاى كاذب وجود دارد كه هر كدام موجب افزايش يافتن ديگرى مى گردد.

كليه تجسّسات جبرانى كه بدين دليل در اجتماع در دسترس افراد قرار مى گيرد اثرات شومى در تعادل بعدى آن ها دارد. آدمى با تن دردادن به اين جبران ها مرتكب خطايى مى شود كه به خودى خود يا در نتـيجه آن، احسـاس كهتـرى در وى تحـكيم مى گردد و احتياج به جبـران در وى رو به فزونى مى گذارد و سرانجام، «دور باطل» بـرقرار مـى گردد و همين غـالباً مبناى «تخديرطلبى» يا استعمال مواد مخدّر و تنزّل هاى تدريجى گوناگون است.

و ـ روشن فكرنمايى و هويت باختگى

افرادى كه از كهترى رنج مى برند، فاقد اعتماد به نفس اند و داراى وابستگى شديد، فرديّت باختگى، عدم استقلال و بى هويتى هستند. صفات منفى ديگرى نيز در هر دوره به صورت هاى متنوعى در آن ها بروز مى كند: مثلاً، در دوران كودكى، جدا شدن از والدين، ترس از مدرسه، كم رويى و در نوجوانى و جوانى، انزوا و در بسيارى از موارد، روى آوردن به تمدن ها و فرهنگ هاى ديگر شكلى از جبران كهترى است. آنان به دليل اين كه خود را در فرهنگ و جامعه خويش ناتوان و شكست خورده مى پندارند، ادعا مى كنند كه جامعه سنّتى پاسخگوى نيازهايشان نيست. در نتيجه، به جامعه نوين و فرهنگى فراتر و ماشينى تر از جامعه خود مى انديشند. اين بى هويّتى معمولاً در كردار و گفتارشان به خوبى پيداست. آن ها در سخنانشان از كلمات و واژه هاى غربى زياد استفاده مى كنند، اسامى غربى را مى پسندند، غذاهاى آن ها را تبليغ مى كنند، خود را روشن فكرانى مى دانند كه حصارهاى درون را شكسته و به مرزهاى برون راه يافته اند، به عقيده شان غرب بهشت برين است و در هر محفل و مجلسى از قوانين و آداب آن ها مى گويند و بدى ها و ضعف هاى آن ها را كتمان مى كنند. بسيارى از اين بيگانه پرستى ها و دل بستن به اجانب نشان از بى هويّتى و خودباختگى و عدم اعتماد به خويشتن است كه با شنيدن وصف اجانب شيفته آن ها مى گردند و بر اين باورند كه بدون اتّكا به آن ها نمى توان زندگى كرد. نقش چنين افراد كهتر و حقيرى در سه نهضت اخير ايران (مشروطه، صنعت نفت و انقلاب اسلامى ايران) كاملاً مشهود است. آن ها تمام تلاش و كوشش خود را صرف وابستگى به قدرت هاى بيگانه مى كنند; چنان كه گويى هيچ مأموريتى جز وابسته كردن مردم به بيگانگان ندارند; فكر مى كنند كه با اين وابستگى و روى آوردن به اجانب، كهترى شخصى و اجتماعى خود را جبران نموده و به مهترى رسيده اند. ذكر تمامى ويژگى هاى افراد كهتر در خور اين مقال نيست. اما در ذيل به برخى از آن ها اشاره مى شود:

1. شبهه افكنى و سنّت شكنى: روشنفكرنمايان كهتر در ابتدا، براى جلب توجه، به نقد قوانين فرهنگى، مذهبى و سنتىِ جامعه خودپرداخته و در مقابل، از قوانين و فرهنگ اجانب تعريف و تمجيد مى كنند، از الفاظ و واژه هاى كلى استفاده نموده، هيچ گونه تعريف صحيحى از آن ها ارائه نمى دهند و حاضر نيستند واژه ها را مقيّد بيان كنند. آن ها از اين اطلاق گويى دو هدف را دنبال مى كنند: يكى جذب هواداران بيش تر و كسب محبوبيّت و شهرت در بين گروه ها و احزاب و ديگر فرار از انتقاد و پاسخ گويى به مخالفان. به عنوان مثال، با استفاده از واژه «آزادى» ـ به نحو مطلق و نه مقيّد ـ از يك سو هواداران و احزاب بيش ترى را مى طلبند و از سوى ديگر، در پاسخ به انتقادِ مخالفان، منظور خود را هرگونه خواستند بيان مى كنند; آنان درتحقيقات، خود را ملزم به استفاده از كتب و منابع لاتين مى دانند، هر چند منابع عربى و فارسى غنى تر در اختيار داشته باشند; در سخنرانى ها، از واژه هاى نو و جذّاب مصطلح در فرهنگ غرب استفاده مى كنند و به طور خلاصه، سبك زندگى، لباس پوشيدن، نام گذارى فرزندان، حتى كوچه ها و خيابان ها را به شكل غربى مى پسندند. مناسب است در اين جا به سخن امام خمينى(رحمه الله) در وصيت نامه شان به ملت شريف ايران، توجه كنيم. ايشان مى نويسند: «از جمله نقشه ها، كه مع الاسف تأثير بزرگى در كشورها و كشور عزيزمان گذاشت و آثار آن باز تا حد زيادى به جا مانده، بيگانه نمودن كشورهاى استعمار زده از خويش و غرب زده و شرق زده نمودن آنان است، به طورى كه خود را و فرهنگ و قدرت خود را به هيچ گرفتند و غرب و شرق، دو قطب قدرتمند، را نژاد برتر و فرهنگ آنان را والاتر و دو قدرت را قبله گاه عالم دانستند و وابستگى به يكى از دو قطب را از فرايض غيرقابل اجتناب معرفى نمودند و قصه اين امر غم انگيز طولانى و ضربه هايى كه از آنان خورده و اكنون نيز مى خوريم، كشنده و كوبنده است. و غم انگيزتر اين كه آنان ملت هاى ستمديده زيرسلطه را در همه چيز عقب نگه داشته و كشورهايى مصرفى باور آوردند و به قدرى ما را از پيشرفت هاى خود وقدرت هاى شيطانيشان ترسانده اند كه جرأت دست زدن به هيچ ابتكارى نداريم و همه چيز خود را تسليم آنان كرده و سرنوشت خود و كشورهاى خود را به دست آنان سپرده و چشم و گوش بسته مطيع فرمان هستيم و اين پوچى و تهى مغزى مصنوعى موجب شده كه در هيچ امرى به فكر و دانش خود اتكا نكنيم و كوركورانه از شرق و غرب تقليد نماييم، بلكه از فرهنگ و ادب و صنعت و ابتكار ـ اگر داشتيم ـ نويسندگان و گويندگان غرب و شرق زده بى فرهنگ، آن ها را به باد انتقاد و مسخره گرفته و فكر و قدرت بومى ما را سركوب و مأيوس نموده و مى نمايند و رسوم و آداب اجنبى را ـ هر چند مبتذل و مفتضح باشد ـ با عمل و گفتار و نوشتار ترويج كرده و با مداحى و ثناجويى، آن ها را به خورد ملّت ها داده و مى دهند... فى المثل اگر در كتاب يا نوشته يا گفتارى چند واژه فرنگى باشد بدون توجه به محتواى آن با اعجاب پذيرفته و گوينده و نويسنده آن را دانشمند و روشنفكر به حساب مى آورند و از گهواره تا قبر به هر چه بنگريم اگر با واژه غربى و شرقى اسم گذارى شود مرغوب و مورد توجه و از مظاهر تمدن و پيشرفتگى محسوب و اگر واژه هاى بومى خودى به كار رود مطرود و كهنه و واپس زده خواهد بود. كودكان ما اگر نام غربى داشته باشند مفتخر و اگر نام خودى دارند سربه زير و عقب افتاده اند. خيابان ها، كوچه ها، مغازه ها،شركت ها،داروخانه ها، كتابخانه ها، پارچه ها و ديگر متاع ها، هر چند در داخل تهيه شده، بايد نام خارجى داشته باشد تا مردم از آن راضى و به آن اقبال كنند. فرنگى مآبى از سر تا پا و در تمام نشست و برخاست ها و در معاشرت هاو تمام شؤون زندگى موجب افتخار و سربلندى و تمدن و پيشرفت،و درمقابل آداب ورسوم خودى، كهنه پرستى و عقب افتادگى است. در هر مرض و كسالتى ولو جزئى و قابل علاج در داخل، بايد به خارج رفت و دكترها و اطباء دانشمند خود را محكوم و مأيوس كرد.

رفتن به انگلستان و فرانسه و امريكا و مسكو افتخارى پرارزش و رفتن به حج و ساير اماكن متبركه كهنه پرستى و عقب ماندگى است. بى اعتنايى به آنچه مربوط به مذهب و معنويات است از نشانه هاى روشنفكرى و تمدن و در مقابل تعهد به اين امور نشانه عقب ماندگى و كهنه پرستى است ... اگر خودىِ خود را بيابد و يأس را از خود دور كند و چشمداشت به غير خود نداشته باشد، در دراز مدت، قدرت همه كار و ساختن همه چيز را دارد و آنچه انسان هاى شبيه به اينان به آن رسيده اند، شما هم خواهيد رسيد، به شرط اتكال به خداوند تعالى و اتكا به نفس و قطع وابستگى به ديگران.»30

اما چگونه مى توان اين دوگانگى را براى روشن فكران سرا تا پا كهتر و حقير تبيين كرد كه آداب خرافى همچون برگزارى چهارشنبه سورى، نحوست سيزده، برگزارى شب يلدا و مانند آن را علايم تمدن و تجدّد مى شمرند، اما آنچه را مربوط به مذهب و معنويات است همچون عزادارى حسينى بن على(عليه السلام)كهنه پرستى و عقب ماندگى مى دانند؟ به طور خلاصه، مى توان گفت: روى آوردن به مظاهر تمدّن غرب به هر شكل و صورتى كه باشد، جبرانى است بر كهترى و حقارتى كه فرد در خود احساس مى كند.

2. رياست طلبى: يكى از ابزارهاى دفاعى كه فرد كهتر به كار مى برد، تلاش براى به دست آوردن و چنگ زدن به كرسى رياست است. بسيارند كسانى كه رياست و قدرت را جبران كهترى مى دانند و اين صدرنشينى و بالارفتن ظاهرى را پوشش كتمانِ پستى و حقارت درون خود مى دانند. مى توان واكنش هاى ديگرى را نيز كه به صورت جزيى ترازافرادكهتر بروز مى كند مطرح كرد.

نكته قابل توجه اين كه واكنش هايى كه آدمى در برابر كهترى خود انجام مى دهد خواه ناخواه در تخفيف يا تقليل كهترى وى مؤثر واقع مى شود، ولى هميشه وضع بر اين منوال نيست و زندگى را نمى توان مانند يك معادله رياضى دانست; زيرا گرچه نمى توان دوام احساس كهترى را توجيه كرد، اما بايد پذيرفت كه حتى كهترى احساس شده در خردسالى در دل انسان باقى مى ماند و رهنما و رهبر دايمى رفتار او مى گردد. تاريخ، آينه تمام نماى بسيارى از كهترى هاست: ناپلئون بناپارت، جاه طلب، شرمگين از شرايط پست زندگىِ خود و قامت كوتاه خود، از ترس آن كه مبادا به آنچه كبر و غرور وى مى طلبد هرگز نرسد، در شانزده سالگى، حتى به فكر نابودى خود نيز مى افتد. اما بخت با وى يار مى شود، ولى هرگزعطش شهرت طلبى او تسكين نمى يابد تا جايى كه قاره اروپا را به خون و آتش كشاند. آيا اين شعله ناشى از آتش خفّت و خوارى او نبود كه در گذشته در قلب كودكانه اش مشتعل گرديده و در تمام مدت زندگى سراپاى وجود وى را در نياز به تسلّط و تفوّق نگه داشته بود؟ آيا اين گونه سرافكندگى ها در كودكى چنگيز و تيمور و ديگر سرسلسله هاى حكومت هاى مستبد ريشه نداشت؟ آيا سياستمداران وابسته و روشن فكران بيمار، كه ابرهاى تيره كهترى بر تمام وجودشان سايه افكنده است، به عنوان جبران كهترى، دين، ميهن و ملت خود را به قدرت هاى بزرگ نفروخته اند و موجبات انحراف نهضت ها و انقلاب هاى بزرگ تاريخ را فراهم نكرده اند؟ چه ارزش ها و اهداف مقدسى كه فداى مطامع كهترهاى تاريخ گرديده و چه شهداى والامقامى كه در اثر كهترى فرومايگان پست، جان خويش را تقديم نموده اند.


  • پى نوشت ها

    1-Eysenck,H.J.(1975).Encyclopedia of Psychology / Reber.A.S. (1985), Dictionary of Psychology Tehran: Growth press.

    -الحِفنى، عبدالمنعم (1994) موسوعة علم النفس و تحليل النفس، مكتبة المدبولى القاهرة

    2- Raymond, J.G (1996), Gonclse encyclopdia of Psychology, second edition Gohn Wiley and sons. / Adler , A.(1927) , Individual Psychology, London, Kegan Paul.

    3- محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 77، ص 86، باب 4، روايت 2

    4ـ ملا احمد نراقى، معراج السعاده، ص 211

    5ـ محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 18، ص 417، باب 4، روايت 2

    6ـ7ـ محمدتقى مصباح، ره توشه، ج 2، ص 66

    8ـ محمدبن يعقوب كلينى،اصول كافى،ج3،ص189

    9ـ محمدتقى مصباح، پيشين، ص 67

    10ـ پروين اعتصامى، ديوان اشعار

    11- Reber, A. S., Dictionary of Psychology (Tehran, Growth, Press, 1985)

    12ـ ر. ك. به: امام خمينى(رحمه الله)، چهل حديث، بحث فطرت، ص 182 ـ 183. حديث 11

    13ـ14ـ ر.ك به: محمود منصور، احساس كهترى، تهران، دانشگاه تهران

    15ـ امام خمينى(رحمه الله)، پيشين، ص 185، حديث 11

    16ـ محمود منصور، پيشين

    17- Henry. T. S. Five Pields of Striving for Significance Alfred Institute of Sanfrancisco.

    18ـ محمدبن يعقوب كلينى، پيشين، ج 6، ص 50، روايت 6

    19ـ ملامحسن فيض كاشانى، محجة البيضاء، ج 4، ص 108

    20ـ محمدبن يعقوب كلينى، ج 5، ص 64

    21ـ محمدتقى فلسفى، كودك از نظر تربيت و وراثت، تهران، هيأت نشر معارف اسلامى، 1363

    22ـ مستدرك الوسائل، ج 2، ص 100

    23ـ محمود عليپور، بررسى اثر خلق بر حافظه، پايان نامه دوره كارشناسى ارشد، تهران، انستيتو روان پزشكى دانشگاه تهران، 1373

    24ـ على مشكينى، مواعظ العدديه، ص 121

    25- Miller. A (1992)

    26ـ پريرخ دادستان، «آدلروآدلرنگرى» مجله روان شناسى، سال اول، ش 40

    27- Psychotic.

    28ـ پريرخ دادستان، پيشين

    29ـ نهج البلاغه، حكمت 453

    30ـ امام خمينى(رحمه الله)، وصيت نامه الهى سياسى