زن و كيفيت حضور او در اجتماع از منظر قرآن

زن و كيفيت حضور او در اجتماع
از منظر قرآن

احمد طاهرى نيا

مقدّمه

درباره حضور زن در اجتماع، پرسش هايى مى تواند مطرح باشد; از جمله اينكه زن چگونه و به چه كيفيتى در عرصه عمومى ظاهر شود؟ و ديگر اينكه تعامل و برخورد او با ديگران چگونه بايد باشد؟ مقاله حاضر تنها محور «كيفيت حضور زن در اجتماع» را بررسيده و در جستوجوى پاسخ به اين پرسش هاست:

1. اسلام براى حضور زن در عرصه عمومى چه تدبيرى انديشيده است؟
2. آيا زن و مرد در اين جهت مساوى اند يا براى حضور زن، شروط ويژه اى وجود دارد؟
3. در صورت وجود شروط ويژه، اين شروط كدام است؟

اما در آغاز توجه به چند نكته ضرورى مى نمايد:

1. وجود غريزه جنسى و جذّابيت هر يك از مرد و زن براى يكديگر، صلابت و قدرت جسمى برتر مرد و لطافت و ضعف جسمانى زن و علاقه بيشتر وى به تبرّج و خودنمايى در مقايسه با مرد، از امورى است كه نمى توان انكار كرد. با توجه به اين ويژگى ها، اگر زن بدون ضابطه، به هر شكل و قيافه اى در عرصه عمومى و در

محل كار و اداره حاضر شود و خود را در برابر ديدگان مردان به نمايش بگذارد، جامعه اى كه محل كار و تلاش اقتصادى و تأمين نيازهاى مادى1 و كسب فضايل اخلاقى و كمالات معنوى است،2 به صحنه نمايش جذّابيت هاى جنسى و ميدان تاخت و تاز اميال و شهوات تبديل مى شود و اين آثار مخرّب و زيان بارى در پى خواهد داشت.

حضور بى ضابطه زن در حوزه عمومى، نه تنها موفقيتى براى وى به ارمغان نخواهد آورد، بلكه كرامت انسانى و شخصيت واقعى او را نيز از بين خواهد برد و زن را طعمه دام صيادان شهوت پرست كرده، او را از قله بلند عزّت و كرامت، به پرتگاه ذلّت شهوت ساقط خواهد كرد. چنين زنى نه تنها نخواهد توانست در بعد مادى، همگام با مردان به تلاش و فعاليت اجتماعى بپردازد و از نيروى خود در طريق پيشرفت جامعه استفاده كند، بلكه تا حد فراوانى، خنثاكننده توان مادى و نيروى فكرى مردان نيز خواهد شد. تجربه زنان غربى بهترين شاهد بر اين ادعاست. انواع مشكلات و معضلات اجتماعى همچون تجاوز و آزارهاى جنسى، فرار دختران از خانه، باردارى هايى ناخواسته، سست شدن بنيان خانواده و از بين رفتن آن، سقط جنين، قتل و خودكشى و خودسوزى همه از پيامدهاى سوء آزادى بى قيد و شرط فرهنگ نوين غربى است.

بنابراين، براى حضور سالم و مفيد زن در اجتماع و تأمين امنيت وى در محل كار و دانش، و برقرارى جامعه اى سالم، كه تأمين كننده سعادت انسان باشد، بايد براى حضور اجتماعى زن، برنامه و مقرّراتى پيش بينى شود تا از زن حمايت كرده، سلامت معنوى وى را تضمين و حقوق مادى او را تأمين كند.

اسلام با در نظر گرفتن ابعاد مادى و معنوى زن و با در نظر گرفتن تأثير اعمال و رفتار وى در سعادت ابدى او و ديگران، مقرّراتى را براى حضور زن در اجتماع وضع كرده است. اين مقرّرات علاوه بر حمايت از زنان در بعد مادى و بهينه سازى روابط اجتماعى آنان، حافظ منافع معنوى و كرامت انسانى زن نيز هست. بى توجهى به اين دسته از مقرّرات، پيامدهاى جبران ناپذيرى براى زنان و جامعه انسانى به دنبال خواهد داشت.

2. مقرّرات ضرورى براى حمايت از حضور زنان در جامعه و در فعاليت هاى اجتماعى و اقتصادى دو دسته است: نخست قوانينى كه در بعد مادى از زن حمايت مى كند; مثل تعيين ميزان ساعات كار، ميزان ساعات مرخصى، مرخصى زايمان، ويژگى هاى محل كار، نوع كار و تعيين زمان بازنشستگى. معمولا مقرّراتى كه در كشورهاى غربى به هدف حمايت از زنان وضع مى شود از اين دسته است. فمينيست ها و كسانى كه سنگ حمايت از زنان را به سينه زده و خواستار رسيدگى به وضعيت زنان و بهينه سازى آن هستند، فقط به همين بعد از زندگى زن توجه كرده و به دنبال وضع مقرّراتى هستند كه رفاه بهتر و لذت دنيوى بيشترى براى زنان به دنبال داشته باشد.

دوم مقرّراتى كه علاوه بر بعد مادى، بعد معنوى و سعادت ابدى زن را نيز لحاظ كرده و از شخصيت و هويّت واقعى زن حمايت مى كند; مانند مقرّرات مربوط به اطاعت زن از شوهر، ولايت پدر بر دختر، تعيين پوشش براى حضور در اجتماع، آداب راه رفتن زن، چگونگى ارتباط با مردان نامحرم، و حمايت از حضور زن در عرصه اجتماعى و صحنه هاى كار و تلاش اقتصادى. وضع مقرّراتى از قسم اول گرچه لازم است، ولى كافى نيست.

اخلاق، معنويت و سعادت ابدى، مهم ترين بعد زندگى زن است كه مورد غفلت قانون گذاران واقع شده. بر خلاف مقرّرات نوع اول، كه انسان ها به طور طبيعى در انديشه وضع آن هستند و مدافعان حقوق زن از آن سخن مى رانند و در محافل قانونى، به تصويب مى رسانند، قوانين دسته دوم، خواه به سبب جهل و نادانى يا به اغراض و اهداف ديگر، مورد بى توجهى و بى مهرى سازمان هاى بين المللى و مدافعان حقوق زن واقع شده است، بلكه دنياى ماديگراى غرب با اين گونه قوانين موجود در كشورهاى اسلامى، مخالفت مىورزد و حتى برخى از آنها مثل استفاده از پوشش را ممنوع مى كند.3 اكنون با توجه به نكاتى كه بيان شد، برخى از شرايطى را كه قرآن در خصوص كيفيت حضور زن در اجتماع بيان كرده است برمى رسيم.

1. پوشش

اندام انسان بر خلاف ساير حيوانات، از پوششى طبيعى كه او را از سرما و گرما حفظ كند، خالى است. از سوى ديگر، بشر به طور فطرى، از برهنگى رنج مى برد و خوش ندارد بدن، يا دست كم برخى از اندامش در معرض ديد ديگران باشد. همچنين انسان به زيبايى و آراستگى ظاهرى اهميت مى دهد و تلاش مى كند تا حدّ امكان، با ظاهرى آراسته در برابر ديدگان ديگران ظاهر شود. بنابراين، انسان از جهات گوناگون، نيازمند چيزى است كه هم او را از آسيب