زندگي نامه ابن بابويه و علامه مجلسي؛در دايرة المعارف دين، ويراسته ميرچا الياده

زندگي نامه ابن بابويه و علّامه مجلسي

در دايرة المعارف دين، ويراسته ميرچا الياده

نويسنده: اتان كلبرگ

مترجمان: عبدالحسين كافي ـ مهدي فردوسي

درآمد

دايره المعارف دين (Encyclopedia of Religion) ويراسته ميرچا الياده در بخشي از مدخل اسلام خود، شرح حال حدود هفتاد تن از شخصيت‌هاي اسلامي از حوزه هاي مختلف را آورده است كه از اين ميان، شمار اندكي نيز به زيست نامه شخصيت هاي شيعي اختصاص يافته است. دو تن از اين عالمان به حوزه حديث تعلق دارند: شيخ صدوق و علّامه مجلسي;1 كه در اينجا برگردان فارسي زيست نامه اين دو عالم بزرگوار در اختيار خوانندگان گرامي قرار مي گيرد.

پيش از پرداختن به اصل بحث، يادآوري نكاتي مفيد به نظر مي رسد. نكته اول آنكه، گزينش اين دو عالم از ميان شخصيت هاي علمي و فرهنگي فراوان اماميه، معنادار بوده و مي تواند نشانگر اهميت تلاش هاي گسترده آنان در تثبيت مباني و تنقيح تعاليم مذهبي شيعه باشد. شيخ صدوق و علّامه مجلسي داراي ويژگي هاي برجسته قابل توجهي هستند كه از قضا برخي از آن ها مشترك است:

1. نخستين خصيصه مشترك شيخ صدوق و علّامه مجلسي، كثرت و تنوع تأليفات است كه نشانگر سخت كوشي ايشان در حوزه معارف ديني است. به طوري كه در متن مقاله نيز تصريح شده است، شيخ صدوق با شانزده عنوان اثر حديثي ماندگار، پر تأليف ترين عالم متقدم اماميه است. از سوي ديگر، بحارالانوار، يك عنوان از آثار متعدد علّامه مجلسي، بزرگ ترين دانشنامه حديثي جهان اسلام به شمار مي رود.

2. در روزگار هر دو، قدرت سياسي در اختيار شيعه بوده و اين دو بزرگوار، با نزديك شدن به مراكز قدرت و با استفاده از فضا و فرصت موجود، به ترويج و تعميق مباني شيعي پرداخته اند.

3. هر دو دغدغه ايمان، دينداري و اصلاح باورهاي اعتقادي توده ها را داشته و در اين زمينه تلاش هاي گسترده اي كرده اند، براي نمونه ابن بابويه براي دست يابي عامه مردم به احكام فقهي، كتاب من لايحضره الفقيه را نگاشت و علّامه مجلسي به نگارش آثار متعدد فارسي پرداخت.2

4. همساني هاي بسياري در رويكرد حديثي هر دو عالم گران قدر به چشم مي خورد. مجموع ويژگي هاي شيخ صدوق و علّامه مجلسي، كه به برخي از آن ها اشاره شد، عملكرد و تأثيرگذاري آنان را در حوزه دين و دينداري و فرهنگ سازي ديني بسي چشمگير ساخته است.

گفتني است دو مقاله اي كه در پي مي آيد، شامل اطلاعات سودمندي درباره جنبه هاي گوناگون زندگي و آثار علمي شيخ صدوق و علّامه مجلسي است و به ويژه از آن رو كه بيانگر نگاه بيروني نويسنده به عنوان يك خاورشناس مي باشد، براي پژوهشگران حوزه مطالعات شيعي مغتنم است. البته، برخي ديدگاه ها و تحليل هاي نويسنده از جمله درباره انديشه هاي شيخ صدوق و اسباب و جهت گيري نقدهاي شيخ مفيد نسبت به آراي وي، همچنين عملكرد علّامه مجلسي كه بر پايه معيارهاي ديني، با مخالفان و صوفيان برخورد كرده است، و نويسنده محترم از آن به آزار غيرمسلمانان و صوفيان ياد كرده، در فرصتي ديگر نيازمند نقد و بررسي است.3

از سوي ديگر، با بررسي نقاط قوت و ضعف اين آثار، وظيفه و راه ما در معرفي صحيح اين بزرگان به همه تشنگان حقيقت آشكار خواهد شد.

نويسنده استاد دانشگاه حبرو در بيت المقدس و شيعه پژوه است. از آثار ترجمه شده وي مي توان به كتاب كتابخانه ابن طاووس،4 و چندين مقاله ديگر اشاره كرد كه برخي از آن ها در برخي شماره هاي مجله علوم حديث منتشر شده است.

ابن بابَوَيْهي5

ابن بابَوَيهي يا ابن بابُويه (306ـ381 هـ ق; 918ـ991 م)، ابوجعفر محمدبن علي معروف به الصدوق (راستگو) فقيه و محدث شيعه اماميه.

دانسته‌هاي ما درباره زندگي او بسيار اندك است. بر پايه باور عامه پسند، او پس از آن زاده شد كه پدرش، شخصيت مهم جامعه اماميه قم، از امام غائب درخواست كرده بود كه دعا كند كه به او پسري عطا شود. پدر تأثيري تعيين كننده در پرورش و آموزش اوليه ابن بابويهي داشت. ابن بابويه به رسم روزگار در جستوجوي دانش فراوان مسافرت كرد. او در سال 963 م. به بغداد آمد و پس از توقفي بيش از يك سال، رهسپار مكه شد تا پيش از آنكه در 966 م. به بغداد يا كوفه برگردد، مناسك حج را به جاي آورد.

ابن بابَوَيْه از نيشابور و ديگر شهرهاي خراسان مكرر ديدن كرد و از سوي بسياري به عنوان شخصيت برجسته تشيع دوازده امامي خراسان، مورد توجه قرار گرفت. مسافرت هاي او تا ماوراءالنهر كشيده شد كه در 979 م. از آنجا ديدن كرد. در مرحله اي از زندگي، او با شهر غربي ايران، ري، ارتباط هايي برقرار كرد. اين ارتباط ها از حدود 983 م. يعني زماني كه ركن الدوله امير آل بويه ري از او خواست كه در دربار اقامت كند، تقويت شد. ركن الدوله حامي ابن بابويه گشت و ابن بابويه در مقابل، براي پرسش هايي كه ولي نعمت او در باب موضوعات اعتقادي براي او طرح كرده بود، پاسخ هايي فراهم كرد. ابن بابويه در ري از ارج و منزلت والا برخوردار گشت. گو اينكه به نظر مي رسد نفوذ او تا اندازه اي در پايان زندگي او كاهش پيدا كرده بود. او درگذشت و در ري به خاك سپرده شد، و همانجا بقعه اي گنبدي شكل بر آرامگاه او بنا شد.

ابن بابَوَيْهي نويسنده پركاري بود; هر چند از سيصد اثري كه به او نسبت داده شده، كمتر از بيست عنوان باقي مانده است. با وجود اين، آثار بر جاي مانده، پر شمارتر از آثار هر نويسنده متقدم يا هم عصر بوده و اثرگذاري آن ها بر نسل هاي بعدي چشمگير است. من لا يحضره الفقيه (هر كس فقيه خود) معروف ترين اثر ابن بابَوَيْهي است. همچنان كه از عنوان برمي آيد نياز به چنين اثري پس از غيبت امام دوازدهم ـ كه به غيبت كبري معروف بوده و از 941 م. شروع شده است ـ پديد آمد; همو كه زماني دراز در دسترس نبود تا به سؤالات امور ديني پاسخ دهد. اين اثر در 979 م. به پايان رسيد و يكي از چهار كتاب فقهي معيار شيعه اثنا عشري گشت. تأليفات فقهي مختصرتر الهدايه (راهنمايي) و المقنع في الفقه (مقدار كافي در فقه) است.

همچنين تسلط ابن بابَوَيْهي در احاديث اماميه، شاخص است و آثاري مانند ثواب الاعمال و عقاب الاعمال ـ كه احاديثي را درباره پاداش و كيفر بهتر اعمال در خور ستايش يا شرارت آميز دربر مي گيرند; و علل الشرايع كه در آن احاديث بسياري در ايضاح عللي كه زيرساختِ وظايف گوناگون ديني است آورده شده; و كتاب الخصال كه احاديث توصيف كننده خصلت ها و اعمال بسياري به ترتيب شماره هاي فزاينده از يك تا يك ميليون در آن دسته بندي شده اند. عيون اخبارالرضاي ابن بابَوَيْهي گنجينه گران بهايي از اطلاعات درباره زندگي و روزگار امام هشتم، علي الرضا (818 م) است; در حالي كه كمال الدين و اتمام النعمه (كامل كردن دين و تمام نعمت، عنواني كه به آيه سه سوره پنج قرآن اشاره دارد)، يكي از نخستين و كامل ترين تفسيرهاي آموزه امام دوازدهم، غيبت او و بازگشت آينده او به عنوان مهدي (مسيح) است.

علاقه ابن بابويه به مسائل اعتقادي، او را به نگارش رساله اعتقادات، متقدم ترين اعتقادنامه موجود اماميه سوق داد. ديدگاه هايي كه او صحه مي گذارد، در توافق كلي با عقايد انديشمندان متقدم تر اماميه بوده، در عين حال گاهي كمتر جبرگرايانه و انسان انگارانه است. از اين رو، او معتقد است كه اراده خدا كه همه چيز را احاطه كرده، اعمال ناپسند را شامل است. اما سپس اين اراده را به عنوان علم پيشين تعريف مي كند. در مقابلِ برخي محدثان اماميه، او امكان رؤيت خدا در آخرت را انكار مي كند. به سبب مخالفت آشكار با جدال مربوط به الهيات (كلام)، ابن بابويهي در اعتقادنامه و در موضوع ديگر تقريباً يكسره به جاي استدلال عقلي، به احاديث ائمه تكيه مي كند. براي همين او از سوي شاگرد نامدارش شيخ مفيد (1022 م) در كتاب ديگري به نام تصحيح الاعتقاد مورد انتقاد قرار گرفت. مفيد همچنين بر موضع ابن بابويه در برخي مسائل خاص سخت خرده گرفت; مانند مدعاي او (ابن بابويه) كه عصمت پيامبران و امامان از معصيت و خطا، امكان خطاهاي سهوي ـ كه خداوند ممكن است در آنان پديد آورد تا نشان دهد كه ايشان صرفاً بشر بودند ـ را مانع نمي شود. ابن بابويه در سال هاي بعد مجبور شد كه موضع ضد كلامي خود را در برابر يورش هاي معتزله، كه كلام خرد گرايشان در حال غلبه بر انديشه اماميه بود، تعديل كند. اين تغيير به ويژه در كتاب التوحيد (كتاب يگانگي خدا) او آشكار است.

آن گونه كه نمونه مفيد نشان مي دهد، ابن بابويه بدون منتقد نبود; منتقداني كه اعتراض اصلي شان آن بود كه او «در مواضع مورد نقد» به احاديثي كه اعتبارشان نامعلوم است، تكيه كرده است. ممكن است اعطاي لقب افتخاري «الصدوق» به او در واكنش به چنين اعتراض هايي بوده باشد. نسل هاي بعدي عالمان اماميه تقريباً در اين ديدگاه كه ابن بابويه يكي از حاميان شيعه اماميه است، متفق القولند. كار او ممكن است در واقع به عنوان نشانگر خطوط كلي نوشته هاي تمام عيار اماميه در قرن يازده به شمار آيد.

علّامه مجلسي

محمّدباقر بن محمّدتقي سرآمد الاهيون (دين پژوهان) پارسي زبان شيعي در اواخر عصر صفويه، در خانواده اي دانشور و شهير متولد شد. وي پس از مرگ پدر در سال 1659 براي مدتي امام جمعه اصفهان بود. شاه سليمان صفوي در سال 1678 او را به عنوان شيخ الاسلام ـ بلند رتبه ترين مقام رسمي ديني در منطقه ـ تعيين كرد و در زمان حكومت شاه سلطان حسين آخرين حكمران صفوي (1694ـ 1722) به اوج قدرت رسيد. او در اصفهان وفات كرده و در همانجا به خاك سپرده شد.

زندگي مجلسي در توسعه و افزايش برتري مكتب و شيوخ شيعي خلاصه و متمركز مي شود. وي از نفوذ خود در فضاي دربار براي رواج شعائر مكتب تشيع، طرد صوفيه و غيرمسلمانان و تشويق غالباً مؤثر براي تغيير مذهب اهل سنت به شيعه اثني عشري استفاده كرد.

او براي دستيابي به معارف ديني براي كساني كه در مجامع علمي (كه در آن زبان عربي وسيله تبيين و توضيح بوده است) حضور ندارند، شمار زيادي از آثارش را به فارسي نوشت. از بهترين آثار شناخته شده او مي توان به حيات القلوب ـ كاري پيرامون زندگي نامه پيامبران و امامان ـ و حق اليقين ـ آخرين اثر كامل او كه به بيان اصول عقايد مكتب شيعه اثني عشري مي پردازد ـ اشاره كرد.

در آثار عربي، مجلسي گونه اي از نتايج تعليمي را مورد بحث قرار داده است. وي همچنين تفاسيري از متون كلاسيك شيعه تصنيف نموده و هنوز به خاطر كتاب بحارالانوارش (دايرة المعارف حجيمي كه حاوي شمار زيادي روايات شيعه از منابع گوناگون مي باشد) از معاريف است.

گستره واقعي جنبه هاي مهم مكتب فكري شيعه دوازده امامي از اين قبيل است:

توحيد خداوند و آيات الهي; مفاهيم شناخت; ايمان و بي ايماني; جبر و اختيار; زندگي پيامبر و ائمه و زيارت قبور ايشان; جايگاه قرآن و شريعت.

در سايه تأليف كتاب بحار، بخش عظميم از بدنه روايات شيعي از فراموشي حفظ شده و به صحنه آمد. مجلسي براي آماده سازي آثارش اتكا و اعتماد زيادي به كمك شاگردان و داوطلبان داشت. پشتيباني مالي دربار صفويه براي تهيه نسخ خطي نادر و دور از دسترس نيز وجود داشت. نخستين جلد بحار در سال 1666 به اتمام رسيد، و تا زمان وفات مجلسي 17 عدد از 26 مجلد اين طرح پايان يافت. ساير مجلات توسط شاگردش عبدالله افندي تكميل شد. چاپ سنگي تمام كار براي اولين بار بين سال هاي 1885 و 1897 بود، و چاپ جديد آن مشتمل بر 110 جلد در تهران به چاپ رسيد. چند جلد از بحار به فارسي ترجمه شده است و تعداد زيادي برگزيده، تلخيص و ضمائم موجود بر تداوم نفوذ و برتري اين اثر گواهي مي دهد.

پي‌نوشت‌ها


1ـ چهار تن ديگر عبارتند از: خواجه نصيرالدين طوسي، علّامه حلي، ملاصدرا و جمال الدين اسدآبادي.

2ـ براي مطالعه بيشتر ر.ك: محمد اسفندياري، «عمومي سازي علم با مطالعه موردي بر روي آثار علّامه مجلسي»، مجله آينه پژوهش.

3ـ گو اينكه از يك خاورشناس نيز انتظار نمي رود كه تمامي داده ها و تحليل هايش در حوزه مطالعات اسلامي و شيعي درست و منطبق با واقعيت باشد.

4ـ اين كتاب در نرم افزار معجم فقهي 3 در دسترس است.

5ـ مؤلف در همه جاي اين مقاله، ضبط اين كلمه را به همين صورت «ابن بابَوَيْهي» آورده است.