بررسى و ارزيابى ميزان پايبندى سه رئيس‏ جمهور به ارزش ‏هاى انقلاب اسلامى مورد تأكيد امام خمينى قدس ‏سره

معرفت سال بيستم ـ شماره 169 ـ دى 1390، 109ـ126

على مرشدى‏ زاد*

زاهد غفارى ‏هشجين**

سيد عيسى مرتضوى***

چكيده

مقاله حاضر با هدف بررسى ميزان توجه به مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى برآمده از انديشه امام خمينى قدس‏سره در سخنان سه رئيس‏جمهور (هاشمى، خاتمى و احمدى‏نژاد) انجام شده است. بدين منظور، با استفاده از روش نمونه‏گيرى تصادفى طبقه‏اى، تعداد 48 سند از مجموع سخنرانى‏ها، پيام‏ها و گفتارهايشان، با استفاده از روش تحليل محتوا و با توجه به مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى برآمده از گفتمان امام خمينى قدس‏سره مورد بررسى و تجزيه و تحليل قرار گرفت. در اين تحقيق، مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى شامل ارزش‏هاى سياسى، ارزش‏هاى سياست خارجى، ارزش‏هاى اجتماعى، ارزش‏هاى فرهنگى و ارزش‏هاى اقتصادى در نظر گرفته شد كه هر كدام از اين ارزش‏ها شامل زيرمؤلفه‏ها و ابعاد خاص خود بودند. يافته‏هاى تحقيق حاكى از عدم توجه يكسان به ارزش‏هاى انقلاب مى‏باشد، به گونه‏اى كه جهت‏گيرى‏هاى رؤساى دولت‏هاى بعد از سال 1368 در جمهورى اسلامى ايران، سير تحول را در رويكرد ارزشى آنها نشان مى‏دهد؛ رويكردى كه به نوعى در نفى و نقد همديگر شكل گرفته‏اند.

كليدواژه‏ها: ارزش‏ها، انقلاب اسلامى، امام خمينى قدس‏سره، رؤساى جمهور.

مقدّمه

يكى از تحولات مهم جامعه معاصر ايران، پيروزى انقلاب شكوهمند اسلامى به رهبرى امام خمينى قدس‏سرهمى‏باشد كه مفاهيم تازه‏اى را به حوزه گفتمان ايران وارد نمود. فساد مهارگسيخته، اختناق، ظلم و بى‏عدالتى و تبعيض، وابستگى به بيگانگان و مهم‏تر از همه، زيرپا گذاشتن موازين اسلامى توسط نظام شاهنشاهى، مشخصه‏هاى حكومتى بود كه امام خمينى قدس‏سره پرچمدار مبارزه با آن بود.

جمهورى اسلامى ايران كه الگوى عينى يا صورت متبلور دولت مطلوب امام محسوب مى‏شود، با توجه به چالش‏ها و مشكلات فراروى خود در اداره امور جامعه در هر دوره زمانى، سعى كرده به اين آرمان نزديك شود؛ ولى در نگاه نخست، چنين به نظر مى‏آيد كه در هر دوره تنها در يك بعد و زمينه خاص توانسته است فعاليت نمايد. به عبارتى ديگر، صرفا به يكى از ابعاد ارزشى انقلاب اسلامى جامه عمل پوشانده است. در اين ميان، تك‏بعدى بودن ارزش‏ها و گفتمان‏هاى حاكم بر دولت‏هاى پيشين، به ظهور ارزش‏هاى جديدى انجاميده و عدم پاسخ‏گويى دولت به نيازهاى محيطى و تقاضاهاى جديد مردم باعث جهت‏دهى و شكل‏گيرى ارزش‏هاى بعدى انقلاب شده است.1 اين گفتمان‏ها و ارزش‏ها را مى‏توان با تحليل محتواى سخنان رؤساى آن دولت‏ها يافت. در واقع، هر كدام از اين ارزش‏ها و رويكردها يكى از مهم‏ترين خواسته‏هاى قلبى مردم ايران در طول چند قرن اخير و جزء آرمان‏هاى والاى انقلاب اسلامى ايران و معمار عظيم‏الشأن انقلاب، امام راحل قدس‏سره، بوده است.

در اين پژوهش سعى داريم با مراجعه به آثار امام خمينى قدس‏سره، ارزش‏هاى انقلاب اسلامى را استخراج نموده و سپس نسبت سخنان سه رئيس‏جمهور (هاشمى، خاتمى و احمدى‏نژاد) را با اين ارزش‏ها بسنجيم. به هيچ روى سعى نداريم با معرفى مقياس‏هاى خرد و كلان نمره‏اى مشخص به تلاش رؤساى دولت‏ها بدهيم، بلكه سؤال اصلى پژوهش اين است كه آرمان‏ها و ارزش‏هاى انقلاب اسلامى به چه ميزان مورد توجه رؤساى جمهور بوده، و كدام بعد از ابعاد آن بيشتر مورد توجه آنان قرار گرفته است؟ سؤالات فرعى مطرح‏شده در اين تحقيق چنين است: 1. ارزش‏هاى انقلاب اسلامى از ديدگاه امام خمينى قدس‏سره كدامند؟ 2. فراوانى توجه به مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى در محتواى سخنان آقاى على‏اكبر هاشمى رفسنجانى به چه مقدار است؟ 3. فراوانى توجه به مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى در محتواى سخنان آقاى سيدمحمد خاتمى به چه مقدار است؟ 4. فراوانى توجه به مؤلفه‏هاى ارزش‏هاى انقلاب اسلامى در محتواى سخنان آقاى محمود احمدى‏نژاد به چه مقدار است؟

در اين پژوهش از روش تحليل محتواى كيفى ـ توصيفى براى بررسى ديدگاه‏هاى رؤساى جمهور و سنجش نسبت ميان آنها و انديشه سياسى امام خمينى قدس‏سره استفاده شده است.

جامعه آمارى اين پژوهش مجموعه سخنرانى‏ها، پيام‏ها، گفتارهاى سه رئيس‏جمهور است. براى به دست آوردن سخنرانى‏هاى رؤساى دولت‏هاى بعد از سال 1368، روزنامه اطلاعات و سايت نهاد رياست جمهورى، با اين فرض كه كليه خبرها و گزارش‏هاى مهم رؤساى دولت را درج مى‏كند، انتخاب شده و تمام روزها، از اولين سال‏هاى دوران هاشمى تا اتمام اولين دوره رياست جمهورى احمدى‏نژاد، يعنى از سال 1368 تا 1388 مورد توجه قرار گرفته، و گفتارهاى رؤساى دولت‏ها و موضوع صحبت همراه با تاريخ آن ثبت شده است. خبرهاى كوچك مربوط به صحبت‏ها حذف شده، و براساس حجم گفتارها و اهميت آنها، به گردآورى متون پرداخته شده است تا بعدا مسئله به نحو قابل تعميمى، تحليل شود و بتوان انديشه رؤساى دولت‏ها را بازكاوى كرد و در نهايت به مقايسه تطبيقى آراء رؤساى جمهور با سخنان امام قدس‏سرهپرداخت. بنابراين، در اين تحقيق براى افزايش احتمال معرف بودن نمونه، از روش نمونه‏گيرى احتمالى طبقه‏بندى شده استفاده شده است؛ بدين صورت كه بعد از كسب اطلاعات درباره جمعيت آمارى (مجموع گفتارها)، گفتارها بر حسب درجه اهميت و حجمشان، طبقه‏بندى شده و در گام دوم، از ميان چارچوب آمارى هر طبقه، به صورت تصادفى سخنرانى‏هاى موردنظر انتخاب شده است. در اين تحقيق، از مجموعه 531 گفتار ثبت‏شده (213 گفتار از هاشمى، 193 گفتار از خاتمى و 125 گفتار از احمدى‏نژاد) نمونه‏گيرى شد. مجموع گفتارها بر حسب درجه اهميت به پنج طبقه به ترتيب زير دسته‏بندى شدند: 1. ديدارها (اعم از كنگره‏ها، سمينارها، سالگردها و كنفرانس‏ها)؛ 2. سخنرانى‏هاى تحليلى و گزارش‏هاى رؤساى دولت به مردم و رسانه‏ها (از جمله گزارش عملكرد در هفته دولت)؛ 3. مصاحبه‏هاى مطبوعاتى و راديو ـ تلويزيونى در رابطه با مهم‏ترين مسائل كشور؛ 4. نشست‏ها و جلسات هيأت دولت و وزيران و جلسات مشترك دولت با ساير قوا و رهبرى؛ 5. پيام‏ها، دعوت‏ها و فراخوان‏ها.

در مرحله دوم، از ميان چارچوب آمارى هر طبقه، به صورت تصادفى متن‏هاى موردنظر انتخاب و نمونه‏گيرى تصادفى انجام شد. از مجموع كل گفتارهاى هريك از رؤساى دولت‏ها 16 مورد انتخاب گرديد؛ به اين صورت كه در هر سال رياست جمهورى هاشمى و خاتمى دو مورد انتخاب شد و در دوره رياست جمهورى احمدى‏نژاد به علت اينكه تنها يك دوره را دربر مى‏گيرد، در هر سال، چهار مورد انتخاب گرديد. از ميان 16 سند هر رئيس‏جمهور، سهم بيشترى به سخنرانى‏ها و گزارش‏هاىتحليلى (6 مورد) اعطا گرديد. ساير موارد بدين ترتيب مى‏باشد: مصاحبه‏هاى مطبوعاتى و راديو ـ تلويزيونى: 4 مورد؛ ديدارها: 3 مورد؛ نشست‏ها: 2 مورد؛ پيام‏ها: 1 مورد. بنابراين، حجم نمونه اين تحقيق معادل 48 سند است.

در اين پژوهش، ابتدا آرمان‏ها و ارزش‏هاى انقلاب اسلامى از لابه‏لاى سخنان و آموزه‏هاى امام خمينى قدس‏سره استخراج شد، سپس اين ارزش‏ها به چند مقوله و هر مقوله به چندين شاخص و زيرمؤلفه‏هاى متعدد تقسيم گرديد. گام بعدى پس از تعيين مقولات، اين بود كه سخنان رؤساى جمهور با ارزش‏هاى انقلاب اسلامى برآمده از گفتمان امام خمينى قدس‏سرهمورد تحليل قرار گرفت و ارزش غالب و گفتمان حاكم بر آن دولت يا جهت‏گيرى اصلى هر رئيس‏جمهور در آن دوره مشخص شد. به عبارتى، اين كار شباهت زيادى به كار كدگذارى دارد. پس از طبقه‏بندى، در متن‏هاى مورد تحليل، مضمون‏هايى كه معرف و نشان‏دهنده آن شاخص‏هاست، جست‏وجو، كدگذارى و تعيين درصد شد و آن مضمونى كه بيشترين درصد را در متون هر فرد داشت به عنوان مهم‏ترين ارزش و رويكرد در نظر آن رئيس‏جمهور در نظر گرفته شد.

بررسى نتايج مربوط به سؤال اول: ارزش‏ها و آرمان‏هاى انقلاب اسلامى در ديدگاه امام خمينى قدس‏سره

امام خمينى قدس‏سره مهم‏ترين دستاورد انقلاب اسلامى را احياى مجدد اسلام و آشكار شدن نقش دين در تحرك دادن به اجتماع، ايجاد تحول روحى در مردم از ماديت به معنويت و ايجاد دگرگونى در ارزش‏ها مى‏داند.2

امام خمينى قدس‏سره مكاتب را به دو دسته كلى الهى و مادى تقسيم مى‏كند3 و براساس آن، ارزش‏هايى كه وابسته به هريك از اين مكاتب هستند نيز متفاوت در نظر مى‏گيرد. از ديدگاه امام خمينى قدس‏سره ارزش‏ها از دو دسته خارج نيستند؛ يا امور دنيايى و مادى مبدأ ارزش قرار مى‏گيرند و يا امور معنوى و الهى.4 ايشان در بحث ارزش‏هاى مادى، ارزش را به شى‏ء مبدأ مولد ارزش و نه به شخص دارنده آن نسبت مى‏دهد و در زمينه ارزش‏هاى معنوى، ارزش را به داشتن علم و تقوا مى‏داند.

بنابراين، ارزش از نظر امام خمينى قدس‏سره غايت‏هايى است كه جنبه الهى داشته باشد و در خدمت به خلق باشد. از نظر ايشان، اين خدمت به خلق عين خدمت به حق است و براى سنجش ميزان ارزشمندى هر عمل يا خدمتى، بايد ميزان نفعى را كه آن عمل براى مردم دارد، در نظر گرفت.5 امام خمينى قدس‏سره در اين زمينه معتقد است: كمالات با ارزش‏هاى انسانى كه در عالم هستى وجود دارد از خداوند، اديان الهى و از انبياى الهى ناشى مى‏شود و اگر جز اين بود، انسان‏ها به جان هم مى‏افتادند.6 و اگر اين حصار ايمان‏الهى‏نبودبشرمرتكب‏جنايات‏بى‏شمارى مى‏شد.

الف. امام خمينى و ارزش‏هاى سياست داخلى

يكى از انواع ارزش‏ها در انديشه امام خمينى قدس‏سره، ارزش‏هاى سياست داخلى است. با توجه به سخنان امام خمينى، انعكاس‏يافته در صحيفه امام، ارزش‏هاى سياسى موردنظر ايشان را مى‏توان به انواع زير تقسيم كرد:

آزادى‏هاى عمومى و سياسى: امام خمينى قدس‏سره از «آزادى» با عناوين مهمى نام مى‏برد؛ از جمله: اركان تمدن و توسعه جامعه، حق‏طبيعى‏افراد، مبناى‏نظم‏وامنيت شهروندان، ركن و نتيجه يكتاپرستى،موهبت‏الهى‏ويكى‏از بنيادهاى اسلام.7

امام خمينى درباره تعريف آزادى معتقد است: «آزادى يك مسئله‏اى نيست كه تعريف داشته باشد. مردم عقيده‏شان آزاد است؛ كسى الزامشان نمى‏كند كه شما بايد حتما اين عقيده را داشته باشيد. كسى الزام به شما نمى‏كند كه حتما بايد اين راه را برويد. كسى به شما الزام نمى‏كند كه بايد اين را انتخاب كنيد... آزادى يك چيز واضحى است.»8

آزادى از نظر امام خمينى قدس‏سره متأثر از ديدگاه اسلامىاست. ايشان آزادى را از حقوق اوليه انسان‏ها مى‏دانند: «حق اوليه بشر است كه من مى‏خواهم آزاد باشم. من مى‏خواهم حرفم آزاد باشد، من مى‏خواهم مستقل باشم، من مى‏خواهم خودم باشم.»9

ايشان آزادى را در ابعاد فردى و اجتماعى آن مورد توجه قرار مى‏دهد كه مهم‏ترين اين ابعاد عبارتند از: آزادى بيان و عقيده،10 آزادى مطبوعات،11 آزادى احزاب،12 آزادى اقليت‏ها،13 آزادى زنان در حق رأى،14 آزادى رسانه‏ها،15 آزادى انتخابات،16 آزادى مخالفان سياسى،17 آزادى احزاب،18 آزادى مذاهب،19 آزادى اصناف20 و آزادى دانشگاهيان.21

مردم‏سالارى و گسترش حق مشاركت سياسى: امام خمينى قدس‏سره همواره نقش عمده و اساسى در نظام و حكومت را به مردم مى‏دهد. منظور ايشان از «مردم» همه آحاد جامعه مى‏باشد كه همه مسائل سياسى و اجتماعى متأثر از آنهاست و در واقع، پايه و اساس همه چيز را در جامعه تشكيل مى‏دهند. علاوه بر اين، امام خمينى مشاركت و حمايت مردم از حكومت منتخب خود را از شروط حفظ حكومت و امنيت در جامعه مى‏داند.

آگاهى مردم و مشاركت و نظارت و هماهنگى آنها با حكومت منتخب خودشان، بزرگ‏ترين ضمانت حفظ امنيت در جامعه خواهد بود.22

ايشان اين مؤلفه را در ابعاد فردى و اجتماعى آن مورد توجه قرار مى‏دهد كه مهم‏ترين اين ابعاد عبارتند از: احترام به رأى و نظر مردم، مشاركت در انتخابات، مشاركت احزاب و تشكل‏هاى سياسى، نظارت و دخالت مردم در امور سياسى، و حق آگاهى به مردم.23

قانون و قانون‏گرايى: با توجه به اينكه قانون‏گذارى موجب تحقق عدالت اجتماعى مى‏شود و قانون ابزارى براى تحقق عدالت و رساندن انسان به سعادت است، به همين علت، امام خمينى قدس‏سرهاز حكومت اسلامى به عنوان «حكومت قانون» ياد مى‏كنند و ماهيت اين قانون را اسلامى و وظيفه حاكمان اسلامى را تصويب قوانين اسلامى مى‏دانند:

حكومت اسلامى، حكومت قانون است. در اين طرز حكومت، حاكميت منحصر به خداست و قانون فرمان و حكم خداست. قانون اسلام يا فرمان خدا بر همه افراد و بر دولت اسلامى حكومت تام دارد. همه افراد، از رسول خدا گرفته تا خلفاى آن حضرت و ساير افراد، تا ابد تابع‏قانون هستند.24

اين مؤلفه با معرف‏هاى زير عملياتى شده است: توجه به قوانين و مقرّرات كشور، توجه به قانون اساسى، حاكميت قانون در جامعه، قانون‏مندى و قانون‏مدارى.

امنيت: امام خمينى قدس‏سره همواره از مقوله امنيت