آرمان عاشورا؛ حكومت يا شهادت: تبيين نظريه عاشورايى علّامه عسكرى

معرفت سال بيستم ـ شماره 170 ـ بهمن 1390، 45ـ62

آرمان عاشورا؛ حكومت يا شهادت:تبيين نظريه عاشورايى علّامه عسكرى

عبدالحسين مشكانى*

عباسعلى مشكانى**

چكيده

مهم‏ترين مسائلى كه پيرامون قيام الهى سرور شهيدان عالم، وجود دارد برهه تاريخى، هدف و فلسفه آن و نيز نتايجى است كه از بطن اين قيام، درخت اسلام را بارور ساخته است. درباره هدف قيام اباعبداللّه‏الحسين دو رويكرد عمده وجود دارد. ديدگاه نخست، شهادت‏طلبى در راستاى اصلاح امت پيامبر را هدف آن حضرت مى‏داند و دومين ديدگاه، دست‏يابى به حكومت را هدف حضرتش مى‏شناسد. علّامه عسكرى با توجه به بحث كلامى علم امام، ديدگاه نخست را برگزيده و پس از ارائه ادلّه اثبات ادعا، به ويژه خطبه‏ها و نوشته‏هاى حضرت، به توجيه و توضيح ادلّه دومين ديدگاه پرداخته است. ايشان همچنين با نگاهى به شرايط اجتماعى زمان قيام، تشكيل حكومت توسط حضرتشان را ناممكن و يا بى‏تأثير معرفى مى‏كند. صالحى نجف‏آبادى نيز با نگاهى مستقل از مباحث كلامى، سعى دارد تا با مؤيداتى تاريخى به اثبات ديدگاه دوم پرداخته و تشكيل حكومت اسلامى را هدف امام حسين عليه‏السلام معرفى نمايد. با توجه به ادلّه ارائه‏شده دو ديدگاه و سنجش شرايط تاريخى قيام، نگارنده بر اين باور است كه نگاه نخستين صحيح بوده و ادلّه ارائه‏شده از سوى دومين نگرش همراه با كاستى‏هاى جدى است.

كليدواژه‏ها: قيام عاشورا، علّامه عسكرى، صالحى نجف‏آبادى، حكومت‏خواهى، شهادت‏طلبى.

 

مقدّمه

عاشورا تجلى‏گاه اوج عبوديت آدمى در برابر خداوند و نهايت عشق به حق‏تعالى است. عاشورا بزرگ‏ترين كلاس درس، سمبل شهادت‏طلبى و پاك‏بازى در راه عقيده است. الگوى آزادى‏خواهى، عدالت‏طلبى و حق‏طلبى در فراخناى تاريخ است و در عين حال، حادثه عاشورا بدون شك، الهام‏بخش‏ترين و نيز دلخراش‏ترين رويداد در تاريخ اسلام به شمار مى‏آيد. اين رخداد از هنگامه وقوع تاكنون همچون خورشيدى عالم‏تاب به جان‏هاى مرده گرمى بخشيده و فرهنگ آزادى و آزادى‏خواهى، ايثار و شهادت، عبوديت و معرفت، عزت و كرامت نفس، صبر و بردبارى و سرانجام، جوان‏مردى و جهاد در راه عقيده و مرام را به انسان‏ها اعم از مسلمان و غيرمسلمان آموخته است و گذشت زمان نه تنها موجب محو آن از خاطره‏ها نشده، بلكه كشش و ژرفاى آن هر ساله موجب تجمع عظيم مردم در محافل و مجالس عزاى حسينى مى‏گردد. قيام حسينى و حادثه عاشورا از ديرباز تاكنون مورد توجه و عنايت متفكران و تحليلگران مسلمان و غيرمسلمان و نيز شيعه و سنى واقع شده و آن را از زواياى مختلف مورد تحقيق و بررسى قرار داده‏اند.

اين واقعه عظما، به لحاظ برخوردارى از ابعادى ويژه و منحصر به فرد، ديدگاه‏هاى متعددى را در طول تاريخ به خود متوجه كرده است. اين ديدگاه‏ها از طيف متنوع و گسترده‏اى از تحليل‏ها و نگرش‏هاى تاريخى، كلامى، حماسه‏اى، فقهى و... شكل گرفته‏اند.

اين تنوع و تعدد در ديدگاه‏پردازى درباره قيام امام حسين عليه‏السلام به پيدايش ادبياتى غنى درباره اين قيام تاريخى انجاميده است، ولى در عين حال در سايه اين ديدگاه‏ها، زوايا و پرسش‏هاى بسيارى پديد آمده است كه بايد بدان‏ها پاسخ گفت. واقعيت اين است كه هنگامى مى‏توان از اين ادبيات غنى بهره گرفت كه بتوان آن را به سمت بهره‏ورى نهايى و ابهام‏زدايى كامل پيش برد.

مقايسه ميان ديدگاه‏هاى شكل‏گرفته و بازخوانى آنها از منظر و زاويه اين مقايسه، ضرورتى است كه تا حد بسيار، اين مهم را برمى‏آورد. رسالتى كه اين مقاله بر دوش گرفته، انجام دادن مقايسه بخشى از نظريات است. به تعبير ديگر، اين مقاله مى‏كوشد: اولاً، بخشى از آنچه را گفته و ارائه كرده‏اند در ساختارى مقايسه‏اى و انسجام‏بخش قرار دهد تا جايگاه و نسبت هريك با ديدگاه‏هاى ديگر به دست آيد. ثانيا، با ارائه نكته‏ها و تحليل‏هايى نو در زمينه ديدگاه مختار، راه را براى بحث و مطالعه اين نهضت در آينده هموار كند.

در زمينه فلسفه و هدف قيام حسينى ديدگاه‏هاى متعددى شكل گرفته كه مهم‏ترين و معروف‏ترين آنها «حكومت‏گرايى» و «شهادت‏گرايى» است.

هريك از دو ديدگاه مزبور، با دلايل مختلف به اثبات ديدگاه خود اصرار مى‏ورزند. شهادت‏گرايان نيز به چند دسته تقسيم شده‏اند كه در بخش مربوط بدان، به اين تقسيمات اشاره خواهد شد.

علّامه سيدمرتضى عسكرى در مقدّمه مرآت‏العقول223 و جلد سوم دو مكتب در اسلام224 با تحليلى اختصاصى، به ديدگاه شهادت‏گرايى معتقد است. صالحى نجف‏آبادى نيز در كتاب شهيد جاويد225 و كتابن نگاهي به حماسه حسينى،226 ديدگاه «حكومت‏گرايى» را برگزيده و بدان معتقد است.

صالحى نجف‏آبادى در كتاب نگاهى به حماسه حسينى، به علّامه عسكرى، به عنوان يكى از طرف‏داران ديدگاه شهادت‏گرايى تاخته، و ديدگاه ايشان را مصداق بارز «برداشت ابتدايى» قلم