مبانى نظرى تنبيه از ديدگاه علم روان‏شناسى و اسلام

ضمیمهاندازه
8.pdf1.61 مگابایت

معرفت سال بيست و يكم ـ شماره 174 ـ خرداد 1391، 99ـ117

داود حسينى*

چكيده

يكى از ابزارهاى اصلاح و تربيت، كه در ميان صاحب نظران تعليم و تربيت مورد اختلاف و مناقشه قرار گرفته، اعمال انواع تنبيه، به ويژه تنبيه بدنى در عرصه تعليم و تربيت است. عده اى از روان شناسان با اعمال تنبيه به شدت مخالفت كرده اند و آن را در جهت حذف رفتارهاى ناهنجار نه تنها غيرمفيد، بلكه مضر مى دانند و والدين و مربيان را از اعمال آن نهى مى كنند. در مقابل، برخى ديگر، از ديدگاه تعليم و تربيت و اسلام، اين تفكر را نمى پذيرند و با آن مخالفند. اين دسته معتقدند تنبيه بدنى نه تنها مضر نيست، بلكه مى تواند موجب حذف رفتار ناپسند از خزانه رفتارى كودك شود و تأثير پايدارى در وجود او ايجاد كند.

در منابع اسلامى انواع تنبيه، به عنوان يك ابزار بازدارنده در عرصه تعليم و تربيت مورد پذيرش قرار گرفته است. در آيات قرآن كريم و روايات معصومان عليهم السلام، تنبيه علاوه بر مجازات حدود و تعزيرات، به عنوان يك روش تأديب و اصلاح رفتار پذيرفته شده است.

كليدواژه ها: تنبيه، تعليم و تربيت، روان شناسى، تأديب، اصلاح.


* سطح چهار حوزه علميه قم و كارشناس ارشد روان‏شناسى بالينى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس ‏سره.
دريافت: 90/8/2           پذيرش: 91/2/15                                                                  hosseini1343@gmail.com


مقدّمه

صاحب نظران مسائل تعليم و تربيت معتقدند كه بحث درباره تشويق و تنبيه يكى از مهم ترين و در عين حال، پيچيده ترين مباحث در تاريخ بشرى است. اين بحث پيوسته در ميان انديشمندان و حتى مردم عادى مطرح بوده است و نمى توان تاريخ مشخصى براى آغاز و پيدايش آن معين كرد. در واقع، قدمت پديده تشويق و تنبيه به قدمت تاريخ انسان است؛ زيرا از زمان پيدايش انسان در اين كره خاكى تاكنون هميشه تشويق و تنبيه در زندگى او كاربرد داشته است. تحقيقات بيشتر محققان تعليم و تربيت مؤيد وجود مقرّرات و قوانين ويژه در مورد تنبيه كودكان، متربيان و دانش آموزان و متعلمان خطاكار است. به همين دليل، در آثار مكتوب يونان باستان و كتاب هاى اديان گذشته علاوه بر اصل تنبيه، بر نوع و كيفيت آن هم اشاره شده است.

در دو قرن اخير مباحث تشويق و تنبيه بيشترين توجه روان شناسان را به خود جلب كرده است. روان شناسان مختلفى كه در زمينه يادگيرى، اصلاح و تغيير رفتار مطالعاتى انجام داده و به شرطى سازى پرداخته اند به نقشى كه تشويق و تنبيه در شرطى شدن دارد اشاره كرده اند. شايد بتوان سده اخير را دوران مطالعات نظام مند در زمينه تشويق و تنبيه دانست. انديشمندان رشته روان شناسى و تعليم و تربيت با توجه به ديدگاه ها، پيش فرض ها و انتظارات خاص خود، پديده تشويق و تنبيه را مورد بررسى قرار داده اند.

موضوع اين مقاله «بررسى نقش تنبيه در تعليم و تربيت از ديدگاه روان شناسى و دين اسلام» است.

لازم است درباره انتخاب اين موضوع به نكته اى اشاره شود. در دهه هاى اخير، يك تفكر بر نظام آموزش و پرورش كشورهاى غربى سايه افكنده است كه ساير كشورها نيز از تسلط اين تفكر بى بهره نبوده اند: ممنوعيت استفاده از هر نوع تنبيه در مدارس. اين تفكر كه از مكتب رفتارگرايى آغاز شد، يكباره به يك تفكر مسلط تبديل گرديد و همه نظام هاى آموزش و پرورش را تحت تأثير قرار داد. در آوردگاه تعليم و تربيت، كشور ما نيز از اين تفكر مصون نماند، و با رسوخ ديدگاه ممنوعيت تنبيه در بين صاحب نظران مسائل تعليم و تربيت كشور ما، تفكر جواز تنبيه تفكرى خشن و غيرتربيتى قلمداد گرديد.

براى بررسى اين ديدگاه، لازم است به يك نكته اساسى توجه كنيم:

فرض بنيادى تغيير رفتار بهنجار و رفتار نابهنجار از اصول روان شناختى يكسانى پيروى مى كند؛ يعنى همان اصول يادگيرى كه ايجاد و ادامه رفتار بهنجار را توضيح مى دهند توجيه كننده رفتار نابهنجار نيز هستند. به ديگر سخن، فردى كه داراى رفتار بهنجار است رفتار نيك خود را آموخته است. از اين رو، براى اصلاح رفتار فرد، بايد شرايط مناسب يادگيرى را فراهم آورد، و از اين راه به تغيير رفتارهاى نابهنجار و جانشين ساختن آنها با رفتارهاى بهنجار اقدام كرد.1 بنابراين، مى توان عواملى را شناسايى كرد كه توانايى تغيير رفتار مؤثر را داشته باشند. بر اساس مطالعات صورت گرفته، يكى از عواملى كه در تعليم و تربيت در جهت تغيير رفتار ناهنجار متربيان مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته، تشويق و تنبيه است. در مورد تشويق، همه صاحب نظران تعليم و تربيت در پژوهش هاى خود به مثبت بودن تأثير آن در مسائل تعليم و تربيت اذعان دارند، ولى در مورد تنبيه از يك سو، بين ديدگاه اسلام و علم روان شناسى و از سوى ديگر، بين خود روان شناسان اختلاف نظرهاى گسترده اى وجود دارد كه اين مقاله به بررسى آنها مى پردازد.

اهداف تحقيق

از جمله عواملى كه تقريبا هميشه نقش تعيين كننده در هر پژوهشى ايفا مى كند و يكى از مباحث مهم در تعليم و تربيت به حساب مى آيد، هدف يا هدف هايى است كه در يك تحقيق و پژوهش دنبال مى شود. تعيين، پيش بينى و يا انتخاب