معيارهاى گزينش مشاور در اسلام

ضمیمهاندازه
3.pdf353.57 کیلو بایت

معرفت سال بيست و يكم ـ شماره 176 ـ مرداد 1391، 33ـ49

احمد امامى راد*

چكيده

/نبشتار /حاضر درصدد بررسى شروطى است كه در گزينش و اعطاى مجوّز مشاور در اسلام لازم است. اين پژوهش، كه به صورت كتابخانه اى صورت گرفته، از آيات و روايات نكات ذيل را در اين باره استخراج كرده است: مهم ترين شرط مشاور در اسلام، «تقوا» است. ميزان تقواى شخص در رعايت مسائل اخلاقى نيز نقش بسزايى ايفا نموده، نوعى تضمين درونى به شمار مى آيد. داشتن صلاحيت حرفه اى، كه از دو مؤلفه «علم» و «تجربه» تشكيل شده، دومين شرط گزينش مشاور در اسلام است. عقل محورى، احترام به كرامت انسانى، توجه عاطفى مثبت به همه مراجعان، حريص و بخيل نبودن، صبر، آراستگى ظاهرى، عمل به دانسته ها، علم افزايى مداوم، صداقت و راستى قلبى و زبانى از ديگر صفات لازم براى مشاور در اسلام است. توجه به اين نكات در گزينش مشاور و اعطاى مجوّز فعاليت مشاوره اى موجب كاهش بسيارى از ضررهاى حاصل از مشاوره توسط افراد غيرصالح مى شود و از آسيب رسانى به مراجع و اين حرفه مقدس يارى رسان جلوگيرى خواهد كرد. 

كليدواژه ها: مشاور، اسلام، تقوا، اخلاق اسلامى، مراجع، عقل محورى.


* دانش آموخته حوزه علميه قم و كارشناس ارشد علوم تربيتى دانشگاه آزاد اسلامى واحد رودهن.                       ahmademamimoshaver@gmail.com
دريافت: 90/7/15               پذيرش: 91/3/29.


مقدّمه

با توجه به پشت گرمى قوى كه از مشاوره حاصل مى گردد، 1 خداوند آن را از اوصاف مؤمنان دانسته 2 و خطاب به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در خصوص مشاوره با مسلمانان مى فرمايد: «وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ»(آل عمران: 159)؛ در كارها، با ايشان مشورت كن. مشاوره آن قدر مورد اهتمام اسلام است كه امام صادق عليه السلاممى فرمايند: «لَنْ يهْلِكَ امْرُؤٌ عَنْ مَشُورَةٍ»؛ 3 هيچ كس از مشورت به هلاكت نمى افتد. همچنين حضرت على عليه السلاممشاوره را عين هدايت دانسته، 4 مشورت كننده را در راه رستگارى 5 و مصون از اشتباه و لغزش مى دانند. 6 از اين روست كه از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در تفسير آيه «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ»(آل عمران: 159) مى فرمايند: «هيچ كس با ديگرى به مشورت نمى پردازد، مگر آنكه به رشد هدايت مى شود.» 7

    از سوى ديگر، كسانى كه مشاوره را ترك مى كنند به شدت ملامت شده اند. امام باقر عليه السلام با اشاره اى عام به لزوم مشورت در همه كارها، مشورت نكردن را موجب پشيمانى دانسته، مى فرمايند: «هر كس مشورت نكند، پشيمان مى شود.» 8 نيز اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايند: «هر كس خودرأى باشد هلاك مى شود، و كسى كه با افراد بزرگ و صاحب انديشه مشورت كند، در عقلشان شريك مى گردد.» 9

    با توجه به نكات ذكرشده، مشاور در اسلام از جايگاه والايى برخوردار است 10 و اجر اخروى والايى برايش در نظر گرفته شده است. 11

    اما با مراجعه به عقل و متون اسلامى، معلوم مى شود كه چنين جايگاه والايى را نمى توان براى هر مشاوره و مشاورى در نظر گرفت. مشاورى كه به مسائل اخلاق اسلامى پايبند نيست و به محرّمات الهى و خيانت به مراجع اقدام نمايد، مستحق ثواب اخروى نبوده و از جايگاه ذكرشده برخوردار نيست. مشاوره با چنين كسى نه تنها مورد ترغيب دين نيست، بلكه امام صادق عليه السلاممشاوره نكردن با چنين افرادى را از مشاوره با آنها بهتر مى دانند و مى فرمايند: «مشورت شايسته نيست، مگر با شرايط آن، و هر كه آنها را بداند خوب است، وگرنه زيانش بر مشورت خواه بيش از سودش خواهد بود.» 12 همان گونه كه مشاهده مى شود، با وجود تأكيد فراوان بر مشاوره و اهميت آن در متون اسلامى، امام صادق عليه السلام در صورت عدم رعايت حدود مشاوره، نبود مشاوره را بهتر از بودنش برمى شمارند و زيان آن مشاوره را بر مراجع بيشتر از خيرش مى داند. از اين روست كه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايند: «با وجود غفلت راهنما، چگونه گمراه هدايت مى شود؟!» 13 همچنين در جاى ديگرى مى فرمايند: «هر كه راهنمايى را از غير اهل آن طلب كند، گمراه مى شود.» 14 نيز فرمودند: «هر كه از گمراه راهنمايى جويد از راه واضح كور گردد.» 15

    از اين رو، بايد توجه داشت كه ويژگى هاى مشاور و رعايت مسائل اخلاقى از سوى وى، از مهم ترين امورى است كه بايد در مشاوره مورد توجه باشد. از نظر اسلام، هر مشاورى لياقت حضور در اين عرصه مهم يارى رسانى را ندارد و مشاورانى مى توانند به اين امر اشتغال ورزند كه داراى حداقل خصوصيات