جستارى در ديدگاه‏ها؛ فرصت‏ها و چالش‏هاى جمعيتى بر روى شهرها با تأكيد بر توسعه پايدار شهرى

ضمیمهاندازه
6_OP.PDF428.16 کیلو بایت

سال بيست و دوم ـ شماره 189 ـ شهريور 1392، 73ـ88

يونس شاكرى1

چكيده

هدف تحقيق حاضر بررسى ديدگاه هاى جمعيتى، فرصت ها و چالش هاى جمعيتى پيش روى شهرهاست؛ يعنى مسائلى كه در راستاى ارتباط منطقى جمعيت با شهرها مطرح مى باشد و برنامه ريزان و مديران شهرى براى برنامه ريزى در شهرها و خدمات رسانى هرچه بهتر به شهروندان بايد آنها را مدنظر قرار دهند. از يافته هاى تحقيق حاضر مى توان به اين موارد اشاره كرد: نظر خوش بينانه به افزايش جمعيت در صورت آماده سازى بسترهاى لازم براى آن، توزيع مناسب فضايى جمعيت در سطح شهرها و برقرارى عدالت اجتماعى در سطح شهرها، و افزايش جمعيت فعلى كشور به دليل روند پير شدن جمعيت كشور در سال هاى آتى.

     مقاله حاضر با روش توصيفى ـ تحليلى و با استفاده از كتب، مقالات، گزارش ها و اسناد به بررسى ديدگاه هاى مختلف جمعيتى و فرصت ها و چالش هاى جمعيتى و اثرات آن بر روى محيط شهرى پرداخته و در پايان براى رسيدن به شهرهاى پايدار راهكارهايى ارائه نموده است.

كليدواژه ها: شهر، شهر پايدار، ديدگاه هاى جمعيتى، خدمات شهرى، توسعه پايدار.


1 دانشجوى دكترى جغرافيا و برنامه ريزى شهرى دانشگاه يزد. yousha1365@gmail.com


مقدمه

جمعيت منبع فناناپذير و خلاقه اى است كه مى تواند نقش قاطعى در تحقق برنامه هاى اقتصادى ـ اجتماعى كشور ايفا كند. رابطه منطقى بين جمعيت و توسعه باعث توسعه هماهنگ اقتصادى و اجتماعى، اعتلاى سطح زندگى و بهروزى مردم، تأمين سلامتى مادران و نوزادان، ايجاد محيط مساعد براى تحصيل و كار زنان، فراهم ساختن امكانات و بهبود شرايط تحصيل نسل هاى آينده، توجه به حقوق بشر و جلوگيرى از جنگ و جدال ها شده، حراست از محيط زيست، منابع حياتى و دستاوردهاى انسانى را نويد مى دهد. در كشور ما توجه به جمعيت در برنامه ريزى ها، بعد از جنگ جهانى دوم آغاز شده است. در برنامه عمرانى اول اشارات مختصرى به جمعيت و اثرات آن در توسعه اقتصادى ديده شده مى شود. ولى از برنامه هاى عمرانى دوم به بعد جمعيت به عنوان يكى از زيربناهاى فكرى و سياسى برنامه هاى توسعه اقتصادى و اجتماعى درآمده است.

     پس از پيروزى انقلاب اسلامى، جمعيت مهم ترين سرمايه كشور تلقى شد و با توجه به زيربناهاى عقيدتى، ميزان افزايش سالانه آن نيز بالا رفت، به گونه اى كه ايران دهه 1370 يكى از بالاترين ميزان هاى رشد جمعيت را دارا بود (ساعى ارسى، 1389، ص 70). مقوله جمعيت هميشه مدنظر حكومت ها و دولت ها بوده است. ازآن رو كه جمعيت شهرنشين روز به روز به دلايل مختلف مهاجرتى افزايش پيدا مى كند، مديران و برنامه ريزان شهرى بايد با تدبيرى ويژه در پى رفع نيازهاى شهرنشينان باشند. سؤالى كه در اينجا مطرح مى شود اين است كه آيا افزايش يا كاهش جمعيت شهرنشين در شهرها  و كلانشهرهاى ما فرصت است يا چالش؟ براى پاسخ به اين سؤال، بايد جنبه هاى مختلف جمعيت را بررسى كرده و از دل آن به فرصت ها و چالش هاى موجود در افزايش جمعيت شهرى اشاره كرد. ازآنجاكه هر شهر ظرفيت و گنجايش خاصى براى شهرنشينان دارد، بنابراين، محيط شهرى در برابر سيل عظيم جمعيت انسانى زانو خم كرده و براى پاسخ به نيازهاى ساكنانش درمانده خواهد شد. همين امر موجب شده كه فشارى مضاعف بر روى محيط شهرى وارد شود و مشكلات عديده اى از جمله ترافيك سنگين، عدم ارائه امكانات و تسهيلات مناسب براى شهروندان، بيكارى، بزهكارى، جنايت و... را در پى خواهد داشت. اينجاست كه بايد برنامه ريزان شهرى، مديران شهرى و دولت با برنامه اى دقيق سياست هايى به منظور جلوگيرى از مهاجرت هاى بى رويه از روستاها به شهرها اتخاذ كنند تا بتوانند جمعيت متناسب با گنجايش و ظرفيت هريك از شهرها را در آنها جاى دهند.

اهميت و ضرورت تحقيق

بررسى آمار و ارقام جمعيتى نشان مى دهد كه تا سال 1400 شمسى، جمعيت شهرهاى 100000 نفره با بالا از حدود 18 ميليون نفر در سال 65 به بيش از 70 ميليون نفر، و جمعيت شهرى كشور از 55 ميليون كنونى به 99 تا 110 ميليون نفر خواهد رسيد و شبكه هاى متعدد به هم پيوسته شهرى ايجاد خواهد شد كه از هم اكنون تعدادى از آنها شكل گرفته است. آماده شدن براى يافتن راه حل هاى ممكن براى برنامه ريزى چنين مجموعه هاى بزرگ جمعيتى، لزوم مطالعه جدى تر را در زمينه دورنماى توسعه اقتصادى كشور، فراهم كردن امكانات زيست و اشتغال و برنامه ريزى هاى جامع جمعيت و شهرنشينى مطرح مى سازد (ساعى ارسى، 1389، ص 71). در هر جاى جهان و در هر كشور و شهرى، جمعيت آن مى تواند به عنوان نقطه قوت و يا ضعف آن محسوب شود. آن چيزى كه در اين ميان اهميت دارد اين است كه چگونه از اين جمعيت استفاده شود. يك جامعه مى تواند با به كارگيرى منطقى و صحيح و ايجاد زيرساخت هاى لازم جمعيتى مسير خود را به سوى پيشرفت سوق دهد و از طرفى، جامعه بدون در نظر گرفتن زيرساخت هاى جمعيتى و نداشتن برنامه ريزى دقيق به سوى ركود و هرج و مرج كشانده مى شود. اهميت اين موضوع تا آنجاست كه از جم