تأمّلي درباره نظريه وحدت متعالي اديان بررسي ديدگاه سيدحسين نصر1

تأمّلي درباره نظريه وحدت متعالي اديان
بررسي ديدگاه سيدحسين نصر1

نجيب اللّه شفق

اشاره

امروزه هر يك از اديان متعدد در جوامع بشري پيرواني دارند. در دائرة المعارف هايي كه درباره اديان نوشته شده اند نيز از اديان متعددي نام برده شده است. هر يك از اين اديان مدعي هستند كه انسان را به سوي حقيقت فرا مي خوانند و به سعادت مي رسانند. اين در حالي است كه از يك سو، مي دانيم حقيقت يكي بيش نيست و از سوي ديگر، آموزه هاي اعتقادي و دستورات اجتماعي و اخلاقي آنها در برخي موارد با يكديگر تفاوت دارند. پس اين سؤال مطرح مي شود كه آيا اعتقاداتي كه پيروان اديان گوناگون دارند همه درست هستند؟ با پيروي از كدام يك از اديان موجود مي توان به سعادت و رستگاري رسيد؟ و در نتيجه، كسي كه از يك دين پيروي مي كند با پيروان ديگر اديان چگونه بايد رفتار نمايد؟ مسئله اول بنيادي تر از دو مسئله ديگر است و نظريه «وحدت متعالي اديان» نيز بر محور مسئله اول دور مي زند.

در اين مقاله، ابتدا به توضيح مفهوم كثرت گرايي ديني و تاريخچه آن خواهيم پرداخت و پس از آن، نظريه وحدت متعالي اديان را تبيين و ارزيابي خواهيم كرد.

مفهوم كثرت گرايي ديني

در پاسخ به پرسش هايي كه مطرح گرديدند نظريات متعددي ابراز شده اند كه يكي از آنها نظريه «كثرت گرايي ديني» مي باشد. مفهوم كثرت گرايي معمولا در برابر دو مفهوم «انحصارگرايي» و «شمول گرايي» مطرح مي شود. اين سه مفهوم اشاره به سه گرايشي دارند كه در عرصه رابطه اديان وجود دارد. انحصارگرايان تنها دين خود را بر حق مي دانند و رستگاري را نيز تنها در پيروي از آن منحصر مي كنند. شمول گرايان معتقدند كه همه اديان بهره اي از حقيقت دارند، اما ديني كه آنها از آن پيروي مي كنند كامل تر و جامع تر از اديان ديگر مي باشد. در برابر اين دو نظريه، كثرت گرايان حقانيت همه اديان را پذيرفته و دستورالعمل هاي هر يك را براي رسيدن به نجات و رستگاري كافي مي دانند.2 كثرت گرايي خود تقريرهاي مختلف دارد و طرفداران آن منظور خود را با عناوين گوناگوني نظير پلوراليسم ديني، كثرت اديان، اختلاف شرايع، تعدد اديان، صراط هاي مستقيم، وحدت متعالي اديان و مانند آن بيان كرده اند.

تقريرهاي مختلف كثرت گرايي ديني

نظريه كثرت گرايي ديني با اينكه در برابر انحصارگرايي و شمول گرايي بيانگر يك موضع مي باشد، اما خود تقريرهاي مختلفي دارد. برخي بر اساس كثرت گرايي معرفتي، برخي بر اساس رويكرد پديدارشناسانه و برخي نيز بر اساس يك جهان بيني عرفاني به آن روي آورده اند. در برخي موارد از رويكردهاي متعدد در تبيين اين نظريه كمك گرفته شده است. آنچه ميان همه طرفداران اين نظريه مشترك است نتيجه اي است كه از تقريرهاي مختلف به دست مي آيد: پيروان يك دين نبايد حقيقت و رستگاري را در دين مربوط به خود منحصر دانسته و ديگر اديان را باطل و بي فايده بدانند.

كثرت گرايي ديني; ضرورت يا حقيقت

با اينكه نظريه كثرت گرايي ديني مي تواند صرفاً ثمره تحقيق و پژوهش در رابطه اديان باشد، اما بيشتر كساني كه از آن طرفداري كرده اند انگيزه هاي اخلاقي، اجتماعي، و چه بسا سياسي داشته اند. برخي كثرت گرايي ديني را راه كار رسيدن به تساهل و تسامح اخلاقي، اجتماعي و زندگي مسالمت آم