مرورى اجمالى بر مؤلفه هاى نظام فكرى جابرى

ضمیمهاندازه
8_OP.PDF365.65 کیلو بایت

سال بيست و دوم ـ شماره 195 ـ اسفند 1392، 107ـ121

محمد معينى فر *

چكيده
محور پژوهش حاضر، بررسى مؤلفه هاى نظام فكرى جابرى نظير الگوى تفكر او، نحوه شكل گيرى بنيان هاى عقلانى و فرهنگى او، ساختارشكنى او و موارد ديگر است. اما در بعضى مواقع، انتقادهايى را كه به او وارد است مطرح مى كند و اگر احيانا داراى رويكردى تحسين برانگيز باشد نيز آن را يادآور مى شود. اين نوشتار با روش تحليلى ـ توصيفى به بررسى اجمالى سير تفكر و آثار وى پرداخته است. جابرى بيش از آنكه شخصيت كلامى يا به عبارتى، نومعتزلى باشد، بيشتر فلسفى است و اين را آثار او نيز شهادت مى دهند، حتى او يك اثر كلامى محض هم ندارد. با اين حال، ديدگاه او را نسبت به مسائل مطرح شده اى همچون امامت، عدل و توحيد، آن هم به صورت تلويحى، از درون آثار مختلف او استخراج كرده ايم كه در روند مقاله بيان مى شود.

كليدواژه ها: محمدعابد الجابرى، عقل عربى، ساختارگرا، نومعتزله، تكوين العقل العربى، بنيه العقل العربى.


*  دانش‏‌آموخته حوزه علميه و دانشجوى دكترى مذاهب كلامى دانشگاه اديان و مذاهب.  moeinifar92@yahoo.com
دريافت: 19/11/91               پذيرش: 20/12/92


 

مقدّمه

از قرن پنجم به بعد، برخى از متكلمان معتزله و فرقه نويسان اشاعره ادعاى تأثيرپذيرى متكلمان قرون چهارم و پنجم اماميه را از معتزله مطرح كردند كه بعد از آن مستشرقان غربى و فرقه وهابيت نيز به اين شبهات دامن زده و يا آن را تبليغ مى كنند. ازاين رو، در اين نوشتار سعى مى شود به برخى از اين شبهات و سؤال اصلى تحقيق كه آيا متكلمان اماميه قرن چهارم و پنجم اماميه در اعتقاد به عدل الهى از معتزله متأثر بوده اند؟ و نيز سؤالات فرعى همچون: تأثيرپذيرى در كدام آموزه پديد آمده؟ و اين تأثيرپذيرى يكسويه بوده است يا دو سويه؟، پاسخ داده شود. نخست بايد بررسى كنيم كه چه كسانى شبهه و ادعاى تأثيرپذيرى را مطرح كرده و مدعيات آنها چيست؟

اين پژوهش پيشينه مستقلى نداشته، اما در ضمن تك نگاره هايى به آن پرداخته شده است. منابعى كه به اين موضوع، مختصر يا غيرمستقيم پرداخته اند عبارتند از: مناسبات فرهنگى شيعه و معتزله، رسول جعفريان؛ كلام شيعه، محمدرضا كاشفى؛ شيعه در برابر معتزله و اشاعره، هاشم معروف الحسنى؛ كلام