«معرفت» در آينه نقد


«معرفت» در آينه نقد

«يا على» گفتيم و پس از چاپ 110 شماره از مجله معرفت بر آن شديم تا با نگاهى نقّادانه به كار خويش، آتيه اى بهتر را رقم زنيم. اگرچه در سال گذشته، معرفت به عنوان «نشريه بزگزيده سال»، در جشنواره مطبوعات درخشيد و نمره اى عالى به خود اختصاص داد كه حاصل 16 سال تجربه و مجاهدت علمى و فكرى آن هم در خاكريز اول جبهه مجاهدت فرهنگى در برابر انواع دشمنان داخلى و خارجى است و اين همه فراز و نشيب از منظر مخاطبان گرامى و ديدگان تيزبين و نكته سنج اصحاب مطبوعات و صاحب نظران دور نبوده، با وجود اين از ارباب معرفت دعوت كرديم و تمام اهل نظر را خيرمقدم گفتيم. گفتند و شنيديم، آينه در پيش نهاديم و در پى اصلاح برآمديم، از آن باب كه «خوش تر آن باشد كه سرّ دلبران × گفته آيد در حديث ديگران.» آنچه در پى مى آيد ماحصل جلسه نقدى است كه در بهمن 1385 در مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(قدس سره) در اين باره برگزار كرديم:

الف. گزارش مديرمسئول محترم نشريه و دبير شوراى هماهنگى، ارزشيابى و نظارت بر نشريات مؤسسه، حجة الاسلام دكتر سيداحمد رهنمايى

به خواست خدا، در اولين جلسه نقد و بررسى نشريات مؤسسه، كه آغاز يك حركت فرهنگى جديد در جهت ارتقاى سطح علمى، محتوايى، ساختارى و فنى نشريات مؤسسه است، درصدد برآمديم با نگاهى به نشريه معرفت، در جهت ارتقاى شأن و جايگاه آن قدم هايى برداريم.

معرفت با سابقه طولانى اش، از اواخر سال 1369 تاكنون به لطف خدا، با هدايت هاى مشتاقانه و مدبّرانه رياست محترم مؤسسه حضرت آية اللّه علّامه مصباح، يكصد و ده شماره منتشر كرده است. به دنبال اين حركت علمى شايسته، به منظور تنظيم و تدوين نشرياتى ديگر در حوزه هاى گوناگون، رياست محترم لازم ديدند شورايى تحت عنوان «شوراى نظارت و ارزيابى نشريات مؤسسه» تأسيس گردد كه كار نظارت بر اين نشريات را بر عهده بگيرد، بدون اينكه هيچ نوع دخالتى در محتوا و ساختار مجلات داشته باشد. تاكنون هشت نشريه به صورت رسمى مورد تصويب و تأييد مؤسسه قرار گرفته و در حال انتشار است و اميد مى رود تا سال آينده اين رقم به ده تا دوازده نشريه برسد.

از قريب دو سال پيش كه بنده در جريان اداره و تدوين و تنظيم و چاپ و نشر اين مجله قرار گرفته ام، برخى از دوستان هر از گاهى نكاتى را نسبت به مجله معرفت يا ساير مجلات مؤسسه مطرح كرده اند كه نتوانسته ايم به جمع بندى روشنى برسيم. به همين دليل، درصدد برآمديم با برگزارى چنين جلساتى از نزديك با نقطه نظرات و ديدگاه هاى افراد روبه رو شويم و اگر راه كارهاى خاصى ارائه مى شود براى ترميم نارسايى ها و يا تكميل بخشى از فعاليت ها از آنها استفاده كنيم.

ب. گزارش مدير محترم اجرايى نشريه

نشريه معرفت در سال 1369 با مدير مسئولى حضرت آية اللّه استاد مصباح در «بنياد باقرالعلوم» (سابق) شروع به انتشار مقالات محققان نمود. طى اين مدت، كه قريب شانزده سال از آن مى گذرد 30 شماره را به صورت فصل نامه منتشر كرديم، 7 شماره (از 31 تا 38) را به صورت دو ماه نامه و از شماره 39 به بعد را به صورت ماه نامه.

در اين شانزده سال، قريب 1352 مقاله در قالب 110 شماره منتشر كرده ايم. نكته جالب توجه اين است كه از اين تعداد، 1207 مقاله (قريب 5/89 درصد) تأليفى بوده و تنها 45 مقاله (5/10 درصد) ترجمه بوده; يعنى رويكرد اصلى ما در اين نشريه تأليف بوده است.

در اين مدت، از همكارى 496 نويسنده برخوردار بوده ايم كه 350 تن از آنان (قريب 70 درصد) از «بنياد باقرالعلوم» (سابق) و «مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(قدس سره)» و 146 تن (قريب 30 درصد) از آنان از خارج از مؤسسه از مراكز دانشگاهى و علمى بوده اند.

تا شماره 14 نشريه به صورت كشكول حاوى مقالاتى در موضوعات گوناگون بود، اما از شماره 15 به بعد به دليل تقاضاى علاقه مندان تاكنون نشريه در قالب ويژه نامه منتشر مى شود. فراوانى ويژه نامه هاى معرفت عبارت است از:

10 ويژه نامه علوم قرآنى; 10 ويژه نامه جامعه شناسى; 10 ويژه نامه به مناسبت هاى خاص; 9 ويژه نامه علوم سياسى; 8 ويژه نامه علوم تربيتى; 7 ويژه نامه روان شناسى; 7 ويژه نامه تاريخ اسلام; 6 ويژه نامه اقتصاد اسلامى; 5 ويژه نامه فلسفه; 3 ويژه نامه امام على(عليه السلام); 2 ويژه نامه پيامبر اعظم(صلى الله عليه وآله); 1 ويژه نامه امام حسين(عليه السلام); 1 ويژه نامه امام خمينى(قدس سره); 1 ويژه نامه فلسفه اخلاق; 1 ويژه نامه زبان دين; 1 ويژه نامه ملّاصدرا; 1 ويژه نامه جنبش نرم افزارى. 1 ويژه نامه نمايه معرفى مقالات معرفت (99 شماره);

در مجموع، فراوانى موضوعى مقالات معرفت بدين شرح است:

مباحث اجتماعى و جامعه شناسى 157 مقاله (5/31 درصد); مباحث قرآنى و تفسير 141 مقاله (5/28 درصد); دين شناسى 129 مقاله (26 درصد); اخلاق و عرفان 124 مقاله (25 درصد); علوم سياسى 107 مقاله (22 درصد); علوم تربيتى 95 مقاله (19 درصد); فلسفه و منطق 90 مقاله (17 درصد); تاريخ 80 مقاله (16 درصد); روان شناسى 76 مقاله (5/15 درصد); گفتوگو 75 مورد (15 درصد); حقوق 75 مقاله (15 درصد); امام على(عليه السلام) 54 مقاله (11 درصد); مناسبت هاى خاص و متفرقه 29 مقاله (5/6 درصد); پيامبر اعظم(صلى الله عليه وآله)21 مقاله (6 درصد); امام حسين(عليه السلام) 21 مقاله (6 درصد); انقلاب اسلامى 19 مقاله (4 درصد); امام خمينى(قدس سره) 13 مقاله (3 درصد); امام زمان (عج) 9 مقاله (5/2 درصد).

ساختار كلى و بخش هاى نشريه شامل موارد ذيل است:

يك. شوراى سياست گذارى كه سياست هاى كلان نشريه را وضع مى كند.
دو. مدير مسئول;
سه. شوراى سردبيرى;
چهار. شوراى دبيران متشكّل از دبيران هر يك از گروها;
پنج. مديريت اجرايى;

به لطف خدا، در اين مدت، چه زمانى كه نشريه به صورت فصل نامه منتشر مى شد يا زمانى كه دو ماه نامه بود و چه اكنون كه ماه نامه است، همواره مقيّد بوده ايم نشريه پيش از رسيدن زمان مقرّر چاپ و آماده شده باشد; مثلا، اكنون كه در ابتداى ماه اسفند هستيم پرونده مجله فروردين را بسته ايم و كارهاى نهايى مجله ارديبهشت را انجام مى دهيم. با اين وجود، گاهى برخى مقالات بيش از يك سال در نوبت چاپ مى مانند، و اين همه بيشتر به خاطر تعلّق اين نشريه به حضرت استاد و مؤسسه است كه موجب اعتبار آن شده و تاكنون ما هيچ وقت احساس نكرده ايم كه كمبود مقاله داريم.

در اينجا، جا دارد كه از جناب حجة الاسلام والمسلمين محسن غرويان صميمانه تشكر كنيم كه ساليان متمادى در خدمت ايشان بوديم و كار سردبيرى نشريه را بر عهده داشتند.

ج. نظرات و پيشنهادات

حاضران در جلسه، به صورت شفاهى يا كتبى نظراتى را مطرح كردند كه در اينجا به اجمال ذكر مى شوند و پاسخ هاى مسئولان محترم در ادامه به صورت كلى درج مى گردد.

1. به نظر مى رسد مجله معرفت پس از قريب 16 سال فعاليت هنوز به جايگاه شايسته و بايسته مورد انتظار نرسيده است، دليل آن را چگونه ارزيابى مى كنيد؟

2. مجله معرفت با شكل حاضر، انگيزه اى براى كسى ايجاد نمى كند كه در آن مشترك شود; زيرا در هر سال در دوازده رشته مختلف مطالب گوناگون منتشر مى كند. به همين دليل، به نظر مى رسد، تعداد مشتركان خانگى معرفت ـ صرف نظر از مراكز فرهنگى و دفاتر و نهادها ـ زياد نباشد. به نظر مى رسد اكنون زمان آن است كه مجله به سمت موضوعى شدن پيش برود; مثلا، در يك شماره درباره «عدالت اجتماعى»، كه دغدغه خيلى از گروه هاست مطالب خود را منتشر كند، به نظر مى رسد كه اين جذّابيت بيشترى براى مخاطبان داشته باشد.

3. مباحث اخلاقى ـ عرفانى ارزشمندى كه از سخنان حضرت استاد مصباح در هر شماره درج مى شود، اگر با مطالب هر شماره انطباق داشته باشد گيرايى و كارايى بيشترى دارد.

4. به نظر مى رسد اين اندازه و قطع مجله، براى يك نشريه علمى مناسب نباشد. نشريات علمى ـ تخصصى قطع و اندازه مشخصى دارند. اين قطع (رحلى) را كمتر كسى رغبت پيدا مى كند در قفسه كتاب هايش جا دهد.

5. طراحى هاى معرفت جذّاب نيست. شايد اين سبك كار زمانى جذّاب بود، ولى اكنون اين سبك مشترى ندارد.

6. محتواى اين مجله انصافاً نسبت به مجلات ديگر خوب و قوى است. ما كه در دانشگاه حضور داريم، مى بينيم استادان وقتى معرفت را مطالعه مى كنند با شور و هيجانى مى گويند: عجب مجله اى! مباحث چقدر محكم و قوى و با استدلال و با منابع معتبر نگارش مى شود!

7. قلم مجله بسيار روان است و اين يكى از محسنّات مجله است.

8. مطالب به روز است، مطالب قديمى را دنبال نمى كنند; مثلا، در سال جارى دو شماره درباره پيامبراعظم(صلى الله عليه وآله)داشته كه مناسبت روز است.

9. طرّاحى روى جلد خيلى زيباست; يعنى هر شماره، طرح و تصوير آن نسبت به قبل تغيير مى كند. اساساً اولين چيزى كه مشترى با آن روبه رو مى شود جلد مجله و كتاب است. طرّاحى ها زيبا بوده، بجز بعضى شماره ها به صورت استثنايى.

10. دست اندركاران خوب زحمت مى كشند. افرادى هم كه اهل فن هستند چنين نظرى دارند، از شماره هاى 38 به بعد را، كه بنده ديده ام، هر شماره نسبت به قبل بهتر شده است، هم از نظر محتوا، هم از نظر كاغذ و هم از نظر جلد. اين نشانه موفقيت است.

11. كسانى كه ما با آنها در تماس هستيم، از جمله استادان گرامى مى گويند: محتواى اين مجله خيلى قوى است، ولى چرا امتياز علمى ندارد؟ اين مجله از مجلات علمى ـ پژوهشى يا علمى ـ ترويجى كه دانشگاه ها چاپ مى كنند چيزى كم ندارد، حتى محتواى اين مجله قوى تر از آنهاست و اين يك نقص به نظر مى آيد و انگيزه نگارش مقاله را از محققان مى گيرد.

12. حق الزحمه مقالات نسبت به ديگر مجلات كم است. بنابراين، اگر محققى براى رضاى خدا ننويسد چيزى گيرش نمى آيد، ضمن اينكه مى دانيم مقاله نوشتن سخت تر از كتاب نوشتن است.

13. از لحاظ صفحه آرايى صفحات خيلى پر است، فونت قلم ها هم ريز است. اين رغبت براى خواندن مقالات را كم مى كند.

14. تبليغات دست اندركاران مجله كم بوده است. بسيارى از دانشگاه ها هنوز معرفت را نمى شناسند، چنين مجله اى با چنين بار علميى، بايد بيشتر به مردم معرفى شود. همين زمينه فروش بهتر و بيشتر آن را هم فراهم مى آورد.

15. بعضى تصاويرى كه در مقالات درج مى شود با مطالب هماهنگ نيست. تصوير بايد با مطالب ارتباط داشته باشد.

16. اين نشريه بسيارى از خلأها را پر كرده است. ما در دانشگاه كه بوديم، هر گاه به يك منبع علمى نياز داشتيم اين مجله براى ما منبع خوبى بود; مثلا، در بحث «اختلاط دختر و پسر» مجلات سيزده، چهارده سال قبل، با آنكه در آن موقع اين مسائل مانند امروز مطرح نبود، اين مجله مقالات ارزشمندى در اين باره دارد.

17. مجله از ويرايش خوبى برخوردار است. ويراستارى يك كار علمى است كه گاهى به محتوا نظر دارد و گاهى به نگارش. در بخش صورى و نگارش مى بينيم كه به متن ايراد نمى گيرند و در آن تصرف بى مورد نمى كنند. اين موجب مى شود محقق روحيه خودش را حفظ كند.

18. براى ارزيابى مقالات، برگه مشخصى نيست كه ارزياب هاى مجله بتوانند نظراتشان را به طور ريز و مشخص بنويسند.

19. در بحث سياست گذارى، بجاست مسئولان شوراى سياست گذارى با دبيران گروه ها هم فكرى كنند و با توجه به مشكلاتى كه اكنون در جامعه داريم، طرح هايى را ارائه دهند تا بر اساس آنها نويسندگان و محققان ما مقالاتى را بنويسند كه براى جامعه حالت راهبردى داشته باشد.

20. براى تبليغات، اگر هماهنگى هايى با دفاتر نهاد نمايندگى ولىّ فقيه در دانشگاه ها بشود مجله بهتر به دانشجويان معرفى مى گردد. اگر هم از نمايندگى ها خواسته شود معضلات فرهنگى محيط دانشگاهى خود را بنويسند و به آنها پاسخ داده شود موجب ترغيب چند برابر آنها به نشريه مى شود.

21. خوب است مقالات برتر مجله مورد تقدير قرار گيرد. تشويق هم هميشه با پرداخت مادى نيست; مثلا، مى توان مقالات برتر را روى شبكه قرار داد يا اسامى مقالات برتر را روى جلد مجله درج كرد.

22. گروهى به صورت تخصصى بر طرح ها و تصاوير روى جلد و عكس هاى داخل مجله نظارت كنند و درباره آنها نظر بدهند.

23. خيلى خوب است كه دست كم هر ماه يك بار دبيران چنين جلساتى داشته باشند و با فرصت بيشترى اين بحث ها را دنبال كنند.

24. اينكه هر شماره طرح روى جلد مجله عوض شود براى يك مجله تخصصى اصلا درست نيست. لوگوى مجله اصلا نبايد جابه جا شود. اين از ضعف طرّاح است.

25. طرح ها غالباً تكرارى هستند; مثلا، براى پشت جلد بيشتر طرح هاى اسليمى و تصاويرى از مساجد درج مى كنيد. روى تصوير هم كار نمى شود. تصور مى كنم بايد براى طرّاحى پشت جلد تصميم جدّى گرفته شود; يك لوگوى ثابت كه اصلا تغيير نكند. براى آرم هم يك لوگوى خيلى قشنگ ديگر طرّاحى كنيد. اينها مى تواند در بازاريابى ما خيلى مفيد باشد.

26. در بحث ترجمه، برخى مجلات، كه مقالاتشان تأليفى نيست، به افراط كشيده اند; برخى ديگر هم در اين زمينه تفريط مى كنند. ما نبايد اهل اين دو باشيم. بنده پيشنهاد مى كنم مؤسسه يك مجله خاصى تأسيس كند كه دانش پژوهان دوره كارشناسى مقالات مترجم خود در آن منتشر كنند تا ضعف آنها در ترجمه برطرف شود.

27. با اينكه قريب شانزده سال از سن نشريه معرفت مى گذرد، اما هنوز يك پايگاه اختصاصى در اينترنت ندارد، در حالى كه راه اندازى آن مئونه چندانى نمى خواهد. اين در حالى است كه دشمنان ما، بسيارى از فروشندگان جزء، افراد عادى و حتى بسيارى از نوجوانان براى خودشان پايگاه اينترنتى دارند.

28. با توجه به سير صعودى و رو به رشد نشريه، بجاست همسان با ديگر نشريات علمى ـ پژوهشى و علمى ـ ترويجى، در طليعه نشر، صفحه اى به عنوان «راهنماى نگارش مقالات» براى مؤلفان نگاشته شود كه هم موجب سهولت كار بخش علمى و فنى نشريه باشد و هم جهت دهنده نويسندگان در حسن تأليف.

29. با توجه به اينكه هدف از ايجاد نشريات ترويج علم و فرهنگ است و اين مهم حاصل نمى شود مگر با ارتباط گسترده با مخاطبان و مخاطب يابى، در اين زمينه، چقدر توفيق داشته ايد؟ علت اين توفيق يا عدم توفيق به نظرتان چه بوده است؟

30. مخاطب اصلى شما در نشريه چه كسانى هستند؟ استادان و نخبگان يا دانش آموختگان و دانشجويان؟ اگر نخبگان هستند كه مقالات و آثار همه در سطح نخبگان نيست. دست كم برخى از مقالات بايد توليد استادان و صاحب نظران در سطح نخبگان حوزوى و دانشگاهى باشد.

نظرات تكميلى و رويكرد آتى نشريه

حجة الاسلام رهنمايى: به نظر مى رسد ما دو سطح جايگاه علمى مى توانيم براى چنين نشريه اى در نظر بگيريم:

در سطح اول. اين نشريه كاملا موفق بوده است. جايگاه علمى سطح اول اين است كه وقتى نشريه تقديم مراكز فرهنگى و دانشگاهى و حوزوى مى شود طلبه و يا دانشجو و محقق رغبت پيدا كند از مطالب علمى و محتواى آن استفاده كند. اكنون هم مى بينيم بسيارى كتاب هايى كه در زمينه علوم انسانى نوشته مى شود دست كم يكى دو مورد به مجله معرفت ارجاع داده اند.

اما در سطح دوم، ما هنوز نتوانسته ايم براى نشريه جايگاه علمى ـ پژوهشى يا علمى ـ ترويجى به معناى مصطلح آن كسب كنيم تا نويسندگان ما بتوانند از امتيازات درج مقالاتشان در اين مجله بهره مند شوند. البته در اين زمينه، كارهايى صورت گرفته است كه ان شاءاللّه بتوانيم در آينده نزديك، سطح مجله را در مرحله اول تا علمى ـ ترويجى ارتقا دهيم و آن را به ثبت برسانيم.

در پرداخت حق التحريرها، ما ملاك و معيار پرداختمان مؤسسه است، نمى توانيم در مؤسسه دو نرخ داشته باشيم. اكنون بالاترين نرخى كه در مؤسسه پرداخت مى كنند براى مقالات تأليفى است كه ما بيش از اين نمى توانيم پرداخت كنيم. البته من قبول دارم كه برخى مراكز ديگر بيشتر مى دهند، ولى ما چنين امكانى نداريم.

يكى از مشكلات ما در توزيع مجلات است كه متأسفانه در اين زمينه عقب مانده ايم. قريب دو سال است كه با مراكز متعدد در تماس هستيم، ولى هنوز نتوانسته ايم به جايگاه مناسبى براى توزيع دست يابيم.

مخاطب معرفت هر كسى است كه در سطح آموزش عالى قرار دارد، از فوق ديپلم به بالا.

اين واقعيت را كه همه مقالات نشريه در سطح نخبگان نيست، كتمان نمى كنيم. اما سياست نشريه بر اين است كه مقالاتى را كه محققان، استادان يا حتى دانش پژوهان مؤسسه مى نويسند بتوانند در جايى چاپ كنند. البته اين طور هم نيست كه بى ضابطه باشد، مقالات بايد تأييد شوند و براى اين منظور، معيارهايى در نظر گرفته شده است، هم از حيث محتوا، هم ساختار و هم نگارش.

ساير موارد را هم بايد بررسى كنيم، ببينيم آيا تغيير وضعيت موجود نزد صاحبان انديشه و محققان جايگاهى دارد يا نه.

حجة الاسلام مرتضى رضايى: بنده بنا بر صحبت نداشتم، ولى درباره مقالات مترجم نكته اى را به عرض مى رسانم: در مدت چهار سالى كه بنده در خدمت نشريه هستم، به هيچ وجه، ترجمه اى را رد نكرده ام، با اينكه به آن انتقاد داشته ام. بناى نشريه بر اين بوده كه مقاله با مبانى دينى هماهنگ باشد و احياناً اگر حرف هايى در آن هست ـ كه البته كم هم نيست ـ نقدى بر آن نوشته شود. اما هيچ وقت ترجمه رد نشده است. يكى از دلايلش هم همين بوده كه ترجمه ها جذب شوند. مشكل اين است كه نويسندگان مقالات ترجمه شده ارائه نمى دهند، نه اينكه ما نخواهيم آنها را چاپ كنيم.

حجة الاسلام فولادى: در مجموع، بخش عمده اشكال هايى كه عزيزان ما مى كنند به خاطر اين است كه نشريه معرفت آن زمان كه به صورت فصل نامه منتشر مى شد همين تعداد نيرو را داشت، اكنون هم كه به صورت ماه نامه منتشر مى شود همان نيروها هستند، همكارانى كه اكنون با ما همكارى مى كنند غالباً همان ها هستند كه از سال 1370 با ما بوده اند و تقريباً كسى به اين مجموعه اضافه نشده است.

دبيران محترم گروه ها در گروه خودشان، نيازسنجى كنند و هر موضوع خاصى را محور تشخيص دادند، مطرح كنند تا درباره آنها مقالات جذب شوند. اين بستگى دارد به دبير گروه كه چقدر فعاليت كند و در غناى مجله بكوشد.

راه اندازى و پشتيبانى پايگاه اطلاع رسانى مشكلات خاص خودش را دارد و نيازمند نيرو و اختصاص زمان است. در اين سال ها، ما تمام همّ و غممان اين بوده است كه نشريه را بموقع و در كوتاه ترين زمان به جامعه ارائه دهيم. اكنون هر 20 روز يك نشريه منتشر مى كنيم. اين كار عظيمى است، آن هم با توجه به اينكه هر يك از شماره هاى مجله در حوزه و رشته علمى خاصى است. تاكنون 495 نويسنده با ما همكارى داشته اند. تداركات چنين مجله اى ستاد عظيمى مى خواهد كه ما نداريم.

مجموع اين همه كار را در بخش ادارى و ستادى، ما با 4 نيروى تمام وقت و 2 نيروى نيمه وقت و ساعتى انجام مى دهيم. اما در شوراى نشريات تصويب شده است كه ـ ان شاء اللّه ـ به زودى پايگاه اطلاع رسانى براى نشريه راه اندازى شود، اگرچه تاكنون معرفت از طريق پايگاه هاى گوناگون معرفى شده است; مانند Qabas.net يا Magiran.com.

معرفت اميدوار است كه اين نشست دوستانه فتح بابى باشد براى تمامى نشريات مؤسسه و اين تعامل جدّى بين اهل قلم و اهل نظر بيش از گذشته تقويت شود و در اين تعامل، راه كارهاى جدّى و مؤثرى در رفع مشكلات و نقاط ضعف پديدار شود و حاصل كار رضايت خدا باشد.