تلازم علّی و معلولی و رابطهی آن با اختیار
Article data in English (انگلیسی)
سال بیست و ششم ـ شماره 243 (ویژة فلسفه)
عزت غروی نائینی / سطح چهار فلسفة اسلامی حکمت متعالیه جامعة الزهرا علیها السلام e.qnaeini@gmail.com
محمد سربخشی / استادیار گروه فلسفه مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى ره Sarbakhshi50@Yahoo.com
دریافت: 29/4/96 پذیرش: 20/10/96
چکیده
رابطة اختیار با قاعدة فلسفی جبر «علّی و معلولی» یکی از مسائلی است که از مدت ها پیش محل نزاع میان اندیشمندان اسلامی، از حکما و متکلمان و اصولیان است. مشهور حکمای اسلامی اختیار را منافی با این قانون عقلی و ضروری نمی دانند، اما بیشتر متکلمان آن را منافی با اختیار دانسته اند. ازاین رو، قانون «جبر علّی و معلولی» را باطل دانسته اند. برخی از اصولیان هم قایل به تفصیل در این قاعده شده و معتقدند که این قانون فقط در علل طبیعی و مادی جریان دارد و بر فواعل مختار جاری نمی گردد. با توجه به اینکه موضوع این مقاله مسئله ای است که باید در آن به آثار فیلسوفان و اندیشمندان و صاحب نظران این عرصه مراجعه می شد، از حیث جمع آوری مطالب، کتابخانه ای و از حیث روش، توصیفی ـ تحلیلی و از حیث هدف بنیادی است. این مقاله ضمن تبیین قانون فلسفی «جبر علّی و معلولی» و اثبات آن، دیدگاه مخالفان و ادلة آنان را تحلیل و بررسی کرده و برای رفع شبهة ناسازگاری ظاهری موجود میان اختیار و قانون عقلی «جبر علّی و معلولی» یا «تلازم علّی و معلولی» کوشیده است. با تأمل در این اصل و قانون عقلی و تحلیل آن روشن می گردد که حق با مشهور حکماست که هیچ معلولی امکان تخلف از علت تامة خود ندارد و با وجود علت تامه، تحقق معلول، حتمی و قطعی است. این قانون عقلی استثنابردار نیست، حتی در خصوص فواعل مختار. پذیرش آن هم هرگز مستلزم جبر نیست، بلکه بعکس، اگر این قانون را در خصوص فواعل مختار نپذیریم اختیار فاعل زیرسؤال می رود؛ زیرا تخلف فعل از اراده لازم می آید و این با علّیت ارادة فاعل مختار برای وقوع فعل منافات دارد.
کلیدواژه ها: اصل علیت، ضرورت علّی و معلولی، تلازم علّی و معلولی، اختیار، اراده، الشیء ما لم یجب لم یوجد، ترجیح بلامرجح.
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، 1387الف، الألهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1387ب، النجاة من الغرق فی البحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانشپژوه، تهران، دانشگاه تهران.
- ـــــ ، 1388، مجموعه رسائل، ترجمة محمود شهابی، ضیاءالدین دری و محمدمهدی فولاوند، تصحیح و توضیحات سیدمحمود طاهری، قم، آیت اشراق.
- جوادی آملی، عبدالله، 1368، شرح حکمت متعالیه اسفار اربعه، بخش یکم از جلد ششم، تهران، الزهراء(س).
- خوئی، سيدابوالقاسم، 1422ق، محاضرات فی اصول الفقه، تقریر محمداسحاق فیاض، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
- سبحانی، جعفر، 1384، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة امام صادق(ع).
- سبزواری، ملاهادی ،1380، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسنزاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
- سهروردي، شهابالدين، 1388، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و تحشیه و مقدمه سیدحسین نصر، مقدمه و تحلیل فرانسوی هانری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ـــــ ، 1393، الحکمة الاشراقیة، تقدیم تحقیق و تصحیح محمد ملکی، تهران، دانشگاه ادیان و مذاهب.
- شیروانی، علی، 1383، ترجمه و شرح نهایةالحکمة، قم، بوستان كتاب.
- صدرالمتألهين، 1382، شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا، تصحیح، تحقیق و مقدمه نجفقلی حبیبی، به اشراف سيدمحمد خامنهاي، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ـــــ ، 1428ق، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، قم، طلیعه نور.
- طباطبائي، سيدمحمدحسين طباطبائي، 1382، نهایةالحکمه، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1382، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران، صدرا.
- ـــــ ، 1424ق، نهایة الحکمة، تحقیق و تعلیق عباسعلي زارعی سبزواری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
- فیاضی، غلامرضا، 1388، «جبر فلسفی از نگاه قاعده ضرورت سابق (نقد و بررسی قاعده الشیء ما لم یجب لم یوجد)، آئین حکمت، سال اول، ش2، ص35-68.
- کلینی، محمدبن یعقوب، 1388، الاصول من الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
- مصباح، محمدتقی، 1379، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
- نائینی، محمدحسین، 1419ق، اجود التقریرات، تقریر سیدابو القاسم خوئي، قم، موسسه صاحب الامر (عج).




