روش تحقيق اقدام پژوهى در گستره تعليم و تربيت

روش تحقيق اقدام پژوهى در گستره تعليم و تربيت

ولى اللّه هاشم پور
(دانش آموخته حوزه علميه و دانشجوى دكترى روان شناسى تربيتى)

چكيده

اين نوشتار به بحث از يكى از روش هاى پژوهش در قلمرو تعليم و تربيت ـ يعنى اقدام پژوهى ـ مى پردازد. (البته اين روش در گستره جهانى نسبتاً نوظهور و در مجامع علمى ايران تا حد زيادى ناشناخته است.) در اين زمينه، ابتدا پيشينه اين روش، سپس تعريف و تبيين جايگاه آن در ميان ساير روش هاى پژوهش و در ادامه، مراحل، اهداف، گستره، ويژگى هاى اصلى، اهميت و ضرورت بهره گيرى از اين روش و برترى استفاده از اين روش نسبت به ساير روش هاى پژوهشى در قلمرو تعليم و تربيت به بحث گذاشته مى شود.

كليدواژه ها: اقدام پژوهى، روش هاى پژوهش، پژوهش كيفى، پژوهش در عمل، معلم پژوهنده.

مقدّمه

با توجه به اينكه روش تحقيق «اقدام پژوهى»1 در سطح جهان و به ويژه در محافل علمى ايران، شيوه اى جديد است، لازم به نظر مى رسد كه اين شيوه پژوهشى از لحاظ پيشينه، تعريف، مراحل، اهداف و ساير جنبه ها مورد بررسى قرار گيرد تا پژوهشگران در موارد مقتضى از اين روش تحقيق به نحو مناسب استفاده كنند.

1. پيشينه روش اقدام پژوهى

لوين (Kurt, Lewin; 1947) اولين كسى بود كه با بيان اين عقيده كه اگر تحقيق نتواند فايده عملى داشته باشد تحقيق ناكافى است، زمينه لازم را براى تحقيق عمل نگر يا اقدام پژوهى فراهم ساخت. به نظر او، هدف اصلى تحقيق تنها درك و تفسير رويدادها نيست، بلكه تغيير آنها نيز هست.2 تحقيق عمل نگر ابزار نيرومندى براى تغيير و بهبود رويدادها در سطح محلى است.

يكى از محققان در معرفى اين روش مى نويسد:

متخصصان پژوهشى، روش هاى پژوهشى را به دو دسته بزرگ كمّى و كيفى تقسيم كرده اند. يافته هاى پژوهش هاى كمّى حاصل مطالعات نظام دار و قانونمندى است كه به شيوه كل از جزء به دست مى آيند. اما يافته هاى پژوهش هاى كيفى، حاصل مطالعات و بررسى هاى فارغ از قانون هاى تغييرناپذيرى است كه به شيوه جزء به كل به دست مى آيند. انجام دادن پژوهش كيفى نوعى چالش است كه نتايج آن به صورت مجموعه اى به هم پيوسته و ناشى از خلّاقيت و سخت كوشى پژوهشگر به دست مى آيد.3

در زمينه تاريخچه كاربرد اين روش پژوهش نيز چنين آمده است:

توجه به پژوهش هاى كيفى، در برابر پژوهش هاى كمّى، روز به روز فزونى گرفته است. اين توجه، جان تازه اى به روش تحقيق در عمل دميده و از دهه 70 ميلادى به بعد جاى ويژه خود را به دست آورده است.4

پس از مقدّمه مزبور كه به اجمال روش اقدام پژوهى معرفى شد، هم اكنون به تعريف، مراحل انجام، و ساير مباحث آن مى پردازيم. پيش از پرداختن به تعريف روش «اقدام پژوهى» لازم است به اين نكته اشاره شود كه متخصصان فن در برابر نهاد فارسى اصطلاح «action research» از واژه هاى «اقدام پژوهى»، «تحقيق در عمل»، «تحقيق توأم با عمل» و «تحقيق عمل نگر» استفاده نموده اند; اما به دليل كثرت استفاده از واژه «اقدام پژوهى» در منابع نسبت به ديگر برابرنهادهاى آن، در اين تحقيق كاربرد واژه «اقدام پژوهى» ترجيح داده شده است.

2. تعريف اقدام پژوهى و تبيين جايگاه آن در ميان ساير روش هاى پژوهش

تعاريف گوناگونى از «اقدام پژوهى»، از سوى متخصصان فن ارائه شده است كه در اينجا به اختصار به برخى از آنها اشاره مى شود:

كميز و مك تگارت (Kemmis & Mc Taggart; 1982) در تعريف اقدام پژوهى گفته اند:

با پيوند دو اصطلاح «اقدام» و «پژوهش» چهره اصلى اين روش نمايان مى شود. آزمون نظر در حين عمل، به عنوان وسيله اى است براى بهبود كار، و ابزارى براى ارتقاى سطح دانش.5

در تعريفى ديگر آمده است:

اقدام پژوهى فرايند جستوجوى منظم مشاركتى براى «مشخص كردن يك موقعيت نامعين» و كوشش جهت كاهش يا رفع آن است.6

اقدام پژوهى نوعى تحقيق است كه توسط خود افراد درگير در يك مسئله و براى حل يا كاهش آن انجام مى گيرد.7 عمل، محور اساسى در اين نوع تحقيق است.

در تبيين جايگاه روش اقدام پژوهى در ميان ديگر روش هاى پژوهش بايد گفت:

چنانچه نوع داده هاى مورد نياز تحقيق را ملاك دسته بندى روش هاى تحقيق قرار دهيم، مى توان روش هاى يادشده را به سه دسته تقسيم كرد: تحقيق توصيفى، تحقيق آزمايشى و تحقيق تاريخى.8

داده هاى لازم براى تحقيق تاريخى كه مربوط به رويدادها و وقايع گذشته است، از قبل وجود دارد. در اين مورد پژوهشگر بايد به جستوجو بپردازد تا داده هاى مورد نياز را بيابد; در حالى كه براى تحقيق آزمايشى، پژوهشگر بايد با كنترل متغيرهاى ناخواسته به دست كارى متغيرها پرداخته و از اين طريق داده هاى لازم را توليد كند. در تحقيق توصيفى، پژوهشگر قادر به كنترل متغيرهاى ناخواسته نبوده، ولى سعى دارد «موقعيت نامعين» را شناسايى كند. در تحقيق توصيفى، پژوهشگر متغيرها را بدون كنترل مورد بررسى قرار مى دهد تا وضعيت موجود را شناسايى كند. تحقيق توصيفى را مى توان به پنج دسته تقسيم كرد: 1. پيمايشى;9 2. همبستگى:10 3. پس رويدادى (علّى ـ مقايسه اى);11 4. بررسى موردى (موردپژوهى);12 5. اقدام پژوهى.13

نتيجه آنكه اقدام پژوهى در زمره روش هاى تحقيق توصيفى است. هدف اين دسته از پژوهش هاى آموزشى، توصيف شرايط يا پديده هاى مربوط به نظام آموزشى مى باشد. با استفاده از اقدام پژوهى مى توان موقعيت هاى مربوط به اقدام ها و عمليات آموزشى را مشخص كرد و در بهبود آن كوشيد.

3. مراحل اقدام پژوهى

از نظر متخصصان فن14 اقدام پژوهى به هر شكلى كه صورت بگيرد، مستلزم طى هفت گام به اين شرح است:

1. انتخاب موضوع اقدام پژوهى;
2. مشخص كردن مبانى نظرى اقدام پژوهى كه شامل تعيين ارزش ها، باورها و ديدگاه هاى نظرى پژوهشگر درباره موضوع انتخابى است;
3. تعيين سؤال ها يا مسائل اقدام پژوهى كه پژوهش را رهنمون مى سازند;
4. گردآورى داده ها و اطلاعات;
5. تحليل