شيوه‏هاي فرزندپروري و مسئوليت‏پذيري نوجوان

بنت‏الهدي هدايتي، مريم‏‌السادات فاتحي‏‌زاده

احمد آكوچكيان، فاطمه بهرامي و عذرا اعتمادي¹

چكيده

رفتار مسئولانه از شاخص‏هاي انسان سالم است كه تقويت و رشد آن جز با شناسايي عوامل مؤثر بر رفتار مسئولانه امكان‏پذير نخواهد بود. به همين منظور، پژوهش حاضر درصدد پاسخ به اين سؤال است كه آيا شيوه‏هاي فرزندپروري (سبك‏هاي والديني) تأثيري بر ميزان مسئوليت‏پذيري نوجوانان دارد يا خير؟

     روش تحقيق، توصيفي و جامعه آماري آن دانش‏آموزان دختر و پسر مقطع دبيرستان شهر فريدونكنار بوده است. با استفاده از روش نمونه‏گيري خوشه‏اي 100 نفر (50 دختر و 50 پسر) از جامعه تحقيق انتخاب شده‏اند. براي جمع‏آوري داده‏ها از پرسش‏نامه استفاده شده است. داده‏ها با نرم‏افزار  spssدر دو سطح آمار توصيفي و استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته‏اند. يافته‏هاي حاصل از پژوهش نشان مي‏دهد كه شيوه‏هاي فرزندپروري بر ميزان مسئوليت‏پذيري نوجوان مؤثر است.

كليدواژه ‏ها: شيوه‏هاي فرزندپروري، سبك‏هاي والديني، مسئوليت‏پذيري، نوجوان.

مقدّمه

از جمله اصول انسان‏شناختي در نگرش اسلامي توجه به اصل مسئوليت و رشد و تكامل آن در انسان است. از سوي ديگر، يكي از روش‏هاي برخورد با مشكلات رفتاري روش «مسئوليت دادن» است. گاهي افراد براي فرار از مسئوليت خطا را به خدا نسبت مي‏دهند. قرآن كريم در اين‏باره مي‏فرمايد: «مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَفْسِكَ»؛² هر چه از خوبي به شما برسد از طرف‏ خداوند است‏ و هرچه‏ خطا كنيد از ناحيه‏ خود شماست.³

    اصل مسئوليت عبارت است از: «افزايش مقاومت فرد در برابر شرايط، تا به جاي پيروي از فشار هاي بيروني از الزام‏هاي دروني تبعيت كند كه احساس مسئوليت يا احساس تكليف ناميده مي‏شود.»⁴ به عبارت ديگر، معناي مسئوليت اين است كه مددجو ديگران را به خاطر احساسات، افكار، تكانه‏ها و رفتارهاي خود سرزنش نكند و مسئوليت آنها را بپذيرد و بداند آنچه را به ديگران نسبت مي‏دهد (فرافكني‏ها) در واقع متعلق به خود اوست.

     در انسان، دو نوع خود وجود دارد: خودطبيعي و خودمعقول؛ و به تبع آن، دو نوع مسئوليت ايجاد مي‏شود: مسئوليت عمومي و مسئوليت عالي. اولي ناظر بر مسئوليت خود طبيعي است و دومي ناظر بر مسئوليت ايجاد شده در خود معقول. مورد اخير در حيطه ارزش‏هاي عالي قرار مي‏گيرد و ضامن عمل به آن شخصيت انسان است، نه اجبارعوامل‏ خارج از شخصيت؛ مانند مقرّرات اجتماعي و كيفر و پاداش‌‏هاي بيروني.⁵

    حوزه مسئوليت انسان شامل مسئوليت فردي، خانوادگي، اجتماعي، نزديكان، و مسئوليت در برابر عهد و پيمان الهي است.⁶ تناسب تكليف با توان فرد و عمل به تكاليف از جمله نكات مهم در جهت افزايش مسئوليت است. تناسب تكليف با ظرفيت و توان نوجوان از بروز احساس شكست در او جلوگيري مي‏كند؛ احساسي كه منجر به تسليم شدن و سلب مسئوليت فرد مي‏شود. در حوزه عمل قرار گرفتن نيز موجب افزايش حس مسئوليت شده، يك احساس ارزشمند و عشق را در دل انسان پديد مي‏آورد، اما قرار گرفتن در دايره «آرزوها»، به بي‏اعتنايي نسبت به پذيرش مسئوليت و سلب اختيار و در نتيجه، «شكست» مي‏انجامد؛ شكستي كه احساس بي‏ارزشي را در پي دارد. امام علي عليه‏السلامدر اين زمينه مي‏فرمايند: «عمل را رفيق خود قرار ده، اما آرزويت دشمن توست.»⁷

    از جمله روش‏هاي پر كاربرد براي پذيرش مسئوليت در نوجوانان مي‏توان به موارد ذيل اشاره كرد:

     1. روش تكليف به قدر وسع و توان فرد؛⁸

    2. روش مدارا با خويشتن و اعطاي مسئوليت‏هايي متناسب با علايق و گرايش‏هاي فرد؛

     3. روش مواجهه با نتايج اعمال و تكيه بر قضاوت فرد نسبت به عملكرد خود با استفاده از فن سؤال باز و انعكاس احساسات؛⁹

    4. روش‏ابتلا و قراردادن فرد در موقعيت‏هاي متفاوت.

     روش‏هاي مزبور بر اساس حب ذاتي و تمايل انسان نسبت به خود هستند؛ تمايلي خودخواهانه، ابتدايي و با كاربردي عمومي. اما روش تحريك ايمان براي افرادي كه ايمان قلبي دارند و براي كسب رضاي الهي تلاش مي‏كنند، كاربرد بيشتري دارد.¹⁰

    خانواده از عوامل مؤثر بر تقويت رفتار مسئولانه نوجوان است. اين پژوهش به طور خاص، ميزان تأثير سبك‏هاي والديني (شيوه‏هاي فرزندپروري) را بر مسئوليت‏پذيري نوجوان بررسي مي‏نمايد.

     برخي از تعاريف مربوط به «سبك‏هاي والديني» عبارتند از:

     1.مجموعه‏اي‏ازنگرش‏هانسبت‏به‏كودك‏وايجادمحيطي عاطفي كه در هر يك از رفتارهاي والدين مشهود است.

     2. سبك‏هاي والديني انواعي از پرورش كودك هستند كه بر اساس رفتارهاي استاندارد والديني و واكنش (پاسخ‏دهي) نسبت به‏رفتارهاي‏كودك شكل مي‏گيرند.¹¹

    3. سبك‏هاي والديني ساختاري هستند كه ماهيت روابط والد ـ كودك را منعكس مي‏كنند. ماهيت سبك تربيتي والدين در دوره كودكي تأثير بسيار زيادي بر روابط والدين ـ نوجوانان دارد.¹²

ابعاد اصلي رفتار والدين ـ كودك

     1. بعد گرمي ـ سردي

والديني كه در تعامل با كودك بر بعد محبت تكيه مي‏كنند داراي نگرش «پذيرا» هستند. والدين پذيرا (والدين اقتدار منطقي) بيشتر به پذيرش رفتار، تشويق، مهرباني، دادن آزادي زياد و داشتن توقع به ميزان توانايي جسمي و رواني خويش گرايش دارند.¹³ فرزندان اين‏گونه خانواده‏ها به موقع از محبت والدين استفاده مي‏كنند، شخصيت آنها در خانه مورد احترام است و جايشان در گروه خانوادگي مشخص است.

     والدينِ پذيرا روابط كلامي را تشويق و دلايل مخالفت خود را با خواسته‏هاي فرزندشان بيان مي‏كنند. نتايج تحقيقات باوم ريند و باردلي نشان داد كه كودكانِ والدينِ اقتدار منطقي بيشتر خوشحال هستند، خوداتكايي و خودگرايي بيشتري از خود نشان مي‏دهند و عزت نفس بالايي دارند.

     نقطه مقابل پذيرش، عدم پذيرش كودك است كه در وضعيت افراطي به طرد كودك مي‏انجامد. اين نوع سبك، خاص والدين خودكامه و مستبد است. اين‏گونه والدين، تحريك‏پذير، انعطاف‏ناپذير و خشن بوده، نسبت به نيازهاي كودك بي‏توجهند.¹⁴ كودكان متعلق به اين نوع تعامل، از عشق و احترام كافي والدين برخوردار نيستند. از اين‏رو، نياز كودك به محبت و امنيت مورد تهديد قرار گرفته و منجر به احساس بي‏پناهي و تنهايي در او مي‏شود. اين رفتار والدين مي‏تواند در اشكال مختلف متجلّي گردد؛ از جمله: بي‏توجهي و بي‏اعتنايي به كودك، جدايي از او، نفي او، تهديد و تنبيه كودك، تحقير او در حضور ديگران و مقايسه غيرعادلانه با ساير كودكان.

     2. بعد آزادي ـ كنترل

بعد مهم ديگر والدين، اقتدار و كنترل در برابر خودمختاري است. منظور از آزادي، كارهايي است كه كودك اجازه دارد به ميل خود انجام دهد و منظور از كنترل، اعمال محدوديت شديد و توقع زياد در طريقه رفتار، لباس پوشيدن، اطاعت، غذا خوردن، و پرخاشگري نسبت به خواهران و برادران، دوستان و والدين از سوي والدين است. والدين ممكن است همراه با رشد كودك به او آزادي‏هاي زيادي بدهند و يا كنترل شديدي بدون در نظر گرفتن رشد وي اعمال كنند.¹⁵

    باوم ريند به دو بعد مستقل والديني اشاره مي‏كند: 1. حساسيت (پاسخ‏دهي): درجه‏اي از مهرورزي والدين، گرمي، بيان احساسات و تقويت مثبت رابطه با افكار و گفتار كودكشان؛ 2. سخت‏گيري: رفتارهاي انضباطي، كنترل و سطحي از انتظارات و خواسته‏هاي كودك. با تركيب اين ابعاد، چهار سبك والديني به دست مي‏آيد كه به واسطه ميزاني از حساسيت والديني و سخت‏گيري تعريف مي‏شود:

     1. مقتدر (حساسيت و سخت‏گيري بالا)؛

     2. قدرت‏طلب (سخت‏گيري بالا، حساسيت پايين)؛

     3. سهل‏گير (سخت‏گيري پايين، حساسيت بالا)؛

     4. مسامحه‏كار (حساسيت و سخت‏گيري پايين).¹⁶

    والدين قاطع و اطمينان‏بخش، هم بر رفتار مختارانه و هم بر نظم و كنترل اهميت مي‏دهند.¹⁷ كودكان اين خانواده در بحث‏هايي كه به رفتارشان مربوط مي‏شود، آزادانه شركت مي‏كنند و حتي ممكن است تصميم‏گيري هم بنمايند ولي اقتدار نهايي در دست والدين است.¹⁸ پژوهش اسفندياري نشان داد والدين كودكان بهنجار در مقايسه با والدين كودكان مبتلا به اختلالات رفتاري، در برخورد با كودكان خود از نگرش منطقي‏تري برخوردار هستند؛ اما در عين حال، ميزاني از آزادگذاري و سخت‏گيري را اعمال مي‏كنند كه به نظر مي‏رسد لازمه شيوه اقتدار منطقي است.¹⁹

    والدين خودكامه و مستبد به طور مطلق به قدرت خارجي وابسته‏اند و كمتر متكي به خود هستند. آنها نمي‏توانند به تنهايي كاري انجام دهند يا از خود عقيده‏اي داشته باشند.

     تحقيقات كاگان و ماسن نشان مي‏دهد كه اگر والدين بسيار سختگير و ديكتاتور باشند، مانع پيشرفت و توسعه كنجكاوي و خلّاقيت كودك مي‏شوند. والديني كه اجازه نمي‏دهند كودك ابراز وجود يا اظهارنظر كند، مانع بروز استعدادهاي بالقوّه كودك مي‏شوند و در نتيجه، اين كودكان در آينده روان‏آزرده و پرخاشگر خواهند شد.²⁰

    كلارك و همكاران بيان كرده‏اند: مادراني كه در روان رنجورخويي يا برون‏گرايي نمره بالايي كسب نمودند، از يك سبك انضباطي قوي استفاده مي‏كنند. رابطه بين برون‏گرايي و اظهار قدرت ممكن است با ويژگي‏هاي برون‏گرايي مانند جرئت و قدرت رابطه داشته باشند.²¹

    والدين سهل‏گير و بي‏بند و بار (غفلت‏كننده)، تصميم نهايي را در جهت خواسته‏هاي كودك يا نوجوان مي‏گيرند و فرزند آزاد است كه به خواسته‏هاي والدين بي‏اعتنا باشد.²² والدين ظاهرا براي فرديت، درك خود، آمادگي براي تغيير، بالا بردن توانايي انسان و مساوات‏طلبي در خانواده ارزش قايلند، ولي صرفا بدين دليل، به اين ارزش‏ها اعتقاد دارند تا از زيربار مسئوليت شانه خالي كنند. از اين‏رو، سرمشقي از بزرگ‏سال مسئول را ارائه نمي‏دهند. پژوهش نجات‏بخش نشان داد افراد مبتلا به اختلالات اجتماعي داراي مادران سهل‏گير و بي‏بند و بار بوده‏اند. از سويي، سطح ارزش افراد خانواده پايين و روابط اعضاي خانواده آشفته و غيرانساني است. با رشد ناكافي ارزش‏ها و مشخص نبودن معيار خانواده، تمايل به ناپايداري و بي‏ثباتي در برابر مشكلات افزايش مي‏يابد و نوجوان دچار نوعي دوگانگي احساس مي‏شود.²³

    در پژوهشي رابطه بين سبك‏هاي والديني (مقتدر، قدرت‏طلب، آسان‏گير) و ارتباط والديني (مثبت، منفي) با افسردگي و استفاده از الكل و بهره‏كشي بررسي گرديد. نتايج نشان داد ارتباط والديني ضعيف با پدر بيشتر پيش‏بيني‏كننده افسردگي و يك شاخص آگاهي‏دهنده خوبي براي استفاده از الكل و مشكلات ديگر در هر دو جنس است. در مقابل، ارتباط والديني مثبت با پدر مقتدر، اثرات مثبتي بر روي افسردگي و كاهش مشكلات استفاده از الكل بر هر دو جنس مي‏گذارد. در زنان، ارتباط والديني منفي با پدر قدرت‏طلب، افسردگي و مشكلات استفاده از الكل را افزايش مي‏دهد.²⁴

    در پژوهشي باتس، بايلس، بنت، ريدگ و براوون (1991) و اولسون، باتس، سندي، لينتنر (2000) بيان كردند، مشاركت و گرمي كم بين والدين ـ كودك و برخي مشابهت‏ها در صفات فطري و اعطاي پاداش‏هاي كم، پيش‏بيني‏كننده بروز مشكلات است. در پژوهش ديگري اريندل، ايمل‏كمپ، مونسما و بريلمان بيان كردند: حمايت مفرط والدين، طرد و كاهش فرصت جلب توجه كودكان ونوجوانان،منجربه‏اختلالات دروني مي‏شود.²⁵

    در پژوهشي برزونسكي (2004) بيان كرد: بين سبك‏هاي هويتي و سبك‏هاي والديني رابطه وجود دارد. براي مثال، نوجواناني با سبك هويتي «گرايشي ـ شناختي» داراي والدين مقتدر با ارتباطات باز مي‏باشند. بين سبك هويت هنجاري با والدين قدرت‏طلب نيز رابطه وجود دارد. معمولاً نوجوانان اين گروه از آزادي بيان محرومند. آدامز، برزونسكي و كيتينگ (2006) بيان كردند كه بين سبك هويتي «پراكنده ـ پراكنده» با قدرت‏طلبي و آسان‏گيري رابطه وجود دارد.²⁶

روش تحقيق و جامعه آماري

روش تحقيق، توصيفي و از نوع همبستگي است كه از دو پرسش‏نامه «مسئوليت‏پذيري» و «محيط خانوادگي» براي گردآوري داده‏ها استفاده شده است.

     جامعه اين پژوهش را كليه دانش‏آموزان دختر و پسر دبيرستان‏هاي شهر فريدونكنار در سال 87ـ86 تشكيل مي‏دهند كه تعداد آنها به ترتيب 700 و 650 نفر بوده است. با استفاده از روش نمونه‏گيري خوشه‏اي، تعداد 100 نفر از آنان (50 دختر و 50 پسر) انتخاب شدند.

ابزار تحقيق

با توجه به ماهيت موضوع و روش تحقيق، از دو پرسش‏نامه براي گردآوري داده‏ها استفاده شد كه در مورد هر يك از آنها توضيح مختصري ارائه مي‏شود:

     الف. پرسش‏نامه محيط خانوادگي

اين پرسش‏نامه توسط نقاشيان در سال 1358 بر مبناي كارهاي شيفر در شيراز تهيه شد. پرسش‏نامه مزبور داراي 76 سؤال بسته‏پاسخ بر مبناي مقياس پنج درجه‏اي ليكرت است كه ابعاد مختلف آزادي ـ كنترل و گرمي ـ سردي‏روابط‏خانوادگي‏والدين‏راموردسنجش قرار مي‏دهد.

     ضريب پايايي و روايي پرسش‏نامه توسط نقاشيان 87 درصد گزارش شده است. در پژوهشي كه توسط يعقوب‏خاني غياثوند انجام شد (1372) ضريب پايايي پرسش‏نامه از طريق آلفا و بازآزمايي محاسبه شد كه به ترتيب براي بعد آزادي ـ كنترل 63 درصد و 74 درصد و براي بعد گرمي ـ سردي روابط 82 و 93 درصد به دست آمد و ضريب پايايي پرسش‏نامه از طريق آلفا و بازآزمايي براي كل پرسش‏نامه به ترتيب 92 و 80 درصد بود. محمدي (1384، به نقل از صادقي 1386)، در پژوهش خود كه آزمودني‏هاي آن را دانشجويان تشكيل مي‏دادند، ضريب پايايي را از طريق آلفاي كرونباخ براي بعد آزادي ـ كنترل 78 درصد و براي بعد گرمي ـ سردي 90 درصد به دست آورد. ضريب پايايي اين پرسش‏نامه در تحقيق صادقي (1386) براي بعد كنترل ـ آزادي 78 درصد و براي بعد گرمي ـ سردي 94 درصد و براي كل پرسش‏نامه 88 درصد به دست آمد. نقاشيان براي تعيين اعتبار پرسش‏نامه از روش اعتباريابي محتوا استفاده نمود. در تحقيق يعقوب‏خاني غياثوند از روش تحليل مؤلفه با استفاده از چرخش واريمكس براي تأييد اعتبار عاملي سؤالات به كار برده شد. نتايج به دست آمده وجود دو بار عاملي را تأييد نمود. براي تعيين چهار محيط خانوادگي، ابتدا ميانگين هر يك از ابعاد محبت و كنترل به طور جداگانه محاسبه شد و بر اساس نمرات به دست آمده، چهار محيط خانوادگي ذيل به دست آمد: 1. كنترل زياد ـ محبت زياد (شيوه والدين موثق جهت‏دهنده)؛ 2. كنترل كم ـ محبت زياد (شيوه والدين بخشنده)؛ 3. كنترل زياد ـ محبت كم (شيوه والدين قدرت‏طلب)؛ 4. كنترل كم ـ محبت كم (شيوه والدين غفلت‏كننده).

     ب. پرسش‏نامه مسئوليت‏ پذيري

بر مبناي اطلاعات حاصل از منابع مربوط به موضوع، پرسش‏نامه‏اي مركب از 36 سؤال بسته‏پاسخ بر مبناي مقياس پنج درجه‏اي ليكرت توسط پژوهشگر تهيه و تنظيم شد كه ابعاد آن شامل مسئوليت فردي، خانوادگي و اجتماعي است. به منظور تعيين روايي محتوا، پرسش‏نامه به پنج متخصص داده شد و پس از دريافت پرسش‏نامه‏هاي تكميل شده با استفاده از نظرات آنان اصلاحات لازم در آن صورت‏گرفت. همچنين‏براي تعيين پايايي پرسش‏نامه از فرمول آلفاي كرانباخ استفاده شد كه مقدار آن با نرم افزار spss، 93 درصد برآورد گرديد.

روش تجزيه و تحليل داده ‏ها

داده‏هاي پرسش‏نامه در دو سطح آمار توصيفي و استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند. در سطح توصيفي از شاخص‏هاي ميانگين و انحراف معيار استفاده شد. در سطح استنباطي، متناسب با نوع داده‏ها، آزمون‏هاي زير مورد استفاده قرار گرفت:

     در ابتدا به منظور مقايسه توزيع نمره‏هاي مؤلفه‏هاي پژوهش با توزيع نرمال، از آزمون كولموگروف ـ اسميرنف استفاده شد. نتايج آزمون نشان داد كه تمامي نمره‏ها از توزيع نرمال يا هنجار پيروي مي‏نمايند. از اين‏رو، براي تحليل آنها از آزمون پارامتريك t با دو گروه مستقل براي مقايسه نظرات پاسخ‏گويان بر مبناي جنسيت استفاده شد و ميزان همبستگي بين دو متغير شيوه‏هاي فرزندپروري و مسئوليت‏پذيري از طريق ضريب همبستگي اسپيرمن محاسبه گرديد.

     همان‏گونه كه اشاره شد، تلاش اساسي اين پژوهش بررسي رابطه شيوه‏هاي فرزندپروري (با توجه به دو بعد آزادي ـ كنترل و سردي ـ گرمي) بر ميزان مسئوليت‏پذيري دانش آموزان بوده است.

1. تأثير شيوه والدين موثق جهت‏ دهنده بر ميزان مسئوليت‏ پذيري: آزمودني‏هايي كه نمره محيط خانوادگي آنها در هر يك از ابعاد بالاتر از ميانگين بود، در اين دسته جاي‏گرفتند. طبق جدول شماره(1)ميزان مسئوليت‏پذيري آزمودني‏هاي مربوط به اين دسته بالاتر از آزمودني‏هاي ديگر بوده است. مقايسه نظرات پاسخ‏گويان دختر و پسر نشان داد تفاوت معناداري بين نظراتشان وجود ندارد و تأثير شيوه والدين موثق جهت‏دهنده بر مسئوليت‏پذيري در ميان دو گروه به يك ميزان است.

2. تأثير شيوه والدين بخشنده بر ميزان مسئوليت‏ پذيري: آزمودني‏هايي كه در بعد گرمي ـ سردي بالاتر از ميانگين و در بعد آزادي ـ كنترل پايين‏تر از ميانگين بودند، در اين گروه قرار گرفتند. طبق جدول شماره (1) ميزان مسئوليت‏پذيري اين دسته از افراد بالاتر از آزمودني‏هاي مربوط به شيوه والدين قدرت‏طلب و غفلت‏كننده پايين‏تر از آزمودني‏هاي مربوط به دسته والدين موثق جهت‏دهنده بوده است. اما با مقايسه نظرات پاسخ‏گويان دختر و پسر تفاوت معناداري بين نظراتشان وجود ندارد.

3. تأثير شيوه والدين قدرت‏ طلب بر ميزان مسئوليت ‏پذيري: آزمودني‏هايي كه نمراتشان در بعد گرمي ـ سردي پايين‏تر از ميانگين و در بعد آزادي ـ كنترل بالاتر از ميانگين بود، در دسته سوم (والدين قدرت‏طلب) قرار گرفتند. طبق نتايج جدول شماره(1) ميزان مسئوليت‏پذيري آزمودني‏هاي مربوط به گروه سوم پايين‏تر از گروه اول و دوم و بالاتر از گروه چهارم بوده است. با مقايسه نظرات آزمودني‏هاي دختر و پسر تفاوت معناداري بين نظراتشان مشاهده نشد.

4. تأثير شيوه والدين غفلت‏ كننده بر ميزان مسئوليت ‏پذيري: آزمودني‏هايي كه نمراتشان در هر دو بعد كمتر از ميانگين بود در محيط چهارم قرار دارند. طبق جدول شماره (1) ميزان مسئوليت‏پذيري آزمودني‏هاي اين گروه پايين‏تر از تمام گروه‏ها بوده است. با مقايسه نظرات آزمودني‏هاي دختر و پسر تفاوت معناداري مشاهده نشد. از اين‏رو، تأثير شيوه والدين غفلت‏كننده ميان دو گروه دختر و پسر يكسان بود.

جدول شماره (1)

جدول شماره (2)

5. تأثير بعد آزادي ـ كنترل بر ميزان مسئوليت ‏پذيري: نتايج جدول شماره (2) نشان مي‏دهد كه بين بعد آزادي ـ كنترل به عنوان يكي از مؤلفه‏هاي شيوه فرزندپروري و ميزان مسئوليت‏پذيري فرزندان رابطه معناداري وجود دارد. مقايسه نظرات پاسخ‏گويان دختر و پسر نشان داد كه تفاوت معناداري بين نظرات آنها وجود ندارد و ميزان اثربخشي آزادي ـ كنترل بر مسئوليت‏پذيري ميان گروه دختر و پسر يك اندازه است.

6. تأثير بعد گرمي ـ سردي بر ميزان مسئوليت‏ پذيري: نتايج جدول شماره (2) نشان داد بين بعد گرمي ـ سردي و

ميزان مسئوليت‏پذيري دانش‏آموزان رابطه معناداري وجود دارد؛ اما مقايسه نظرات پاسخ‏گويان دختر و پسر نشان داد كه تفاوت معناداري بين نظرات آنها وجود ندارد و ميزان اثربخشي آزادي ـ كنترل بر ميزان مسئوليت‏پذيري ميان دو گروه دختر و پسر يكسان است.

7. تأثير شيوه ‏هاي فرزندپروري بر ميزان مسئوليت ‏پذيري: فرضيه اصلي اين پژوهش، بررسي تأثير شيوه فرزندپروري بر ميزان مسئوليت‏پذيري بود كه مورد تأييد قرار گرفت. طبق جدول شماره (2) بين شيوه فرزندپروري والدين و ميزان مسئوليت‏پذيري نوجوان رابطه معناداري وجود دارد؛ اما با بررسي نظرات دو گروه دختر و پسر تفاوت معناداري مشاهده نشد.

نتيجه‏ گيري

طبق نتايج حاصل از اين پژوهش، ميزان تأثير انواع سبك‏هاي والديني (شيوه‏هاي فرزندپروري) بر پذيرش مسئوليت نوجوان به شرح زير است:

     1. شيوه والدين موثق جهت‏دهنده: اين نوع والدين به ميزان زيادي امنيت و محبت فرزندشان را تأمين مي‏كنند، او را آنچنان‏كه هست مي‏پذيرند و ميزان گرمي ـ سردي و آزادي ـ كنترل بالاتر از ميانگين است. كودكان اين والدين مسئوليت‏پذيرتر از گروه‏هاي ديگر هستند.

     2. شيوه والدين بخشنده: اين نوع والدين به فرزندشان ابراز محبت و حمايت عاطفي مي‏كنند و از طرد، خشم، عصبانيت و ابراز نظر منفي نسبت به او خودداري مي‏كنند. والدين بخشنده در بعد كنترل پايين‏تر از ميانگين هستند و انضباط ملايم بر روابطشان حاكم است. ميزان پذيرش مسئوليت فرزندان اين نوع خانواده‏ها كمتر از والدين موثق جهت‏دهنده و بيشتر از دو گروه ديگر بود.

     3. شيوه والدين قدرت‏طلب: اين نوع والدين عمدتا فرزندشان را ملزم به رعايت قوانين و دستورات بي‏چون و چرا مي‏نمايند. انتظار رفتار بالغانه و انضباط پيوسته يكسان از جمله شاخص‏هاي اين نوع خانواده است. براي اعمال كنترل بر فرزندشان از تنبيه بدني استفاده مي‏كنند و نسبت به نيازهاي آنها بي‏توجهند. ميزان پذيرش مسئوليت فرزندان اين گروه كمتر از دو گروه قبلي و بيشتر از گروه چهارم است.

     4. شيوه والدين غفلت‏كننده: اين نوع والدين به ظاهر

ارزش‏ها و خواسته‏هاي كودك را قبول دارند و به او آزادي بيش از حد مي‏دهند. اين آزادي توأم با ناديده گرفتن نوجوان و طرد اوست؛ زيرا بيش از آنكه معتقد به رعايت حقوق نوجوان و قبول نظراتش باشند، از قبول مسئوليت در برابر خواسته‏ها و عقايد نوجوان شانه خالي مي‏كنند. اين نوع خانواده‏ها به خواسته‏ها و نيازهاي خود بيشتر توجه مي‏كنند و نسبت به فرزندشان احساس مسئوليت كمتري دارند. ميزان مسئوليت‏پذيري فرزندان اين نوع خانواده كمتر از انواع ديگر بود.

     در جهت يافته‏هاي پژوهش، پيشنهادهاي كلي مورد كاربرد به شرح زير ارائه مي‏شود:

     1. بررسي و شناسايي مشكلات ناشي از فقدان يا كاهش ميزان مسئوليت‏پذيري نوجوان در موقعيت‏هاي متفاوت زندگي مانند عملكرد تحصيلي؛ اجتماعي، خانوادگي و مانند آن؛

     2. انجام مطالعات و بررسي‏هاي بيشتر در خصوص چگونگي تأثيرپذيري رفتار مسئولانه نوجوان از ديگر عوامل خانوادگي، اجتماعي و فردي؛

     3. انجام تحقيقات نيمه تجربي و ارائه برنامه‏هاي آموزشي و راه‏كارهاي درماني به منظور اصلاح و تقويت رفتار مسئولانه كه معلول‏شيوه‏فرزندپروري‏نادرست است.

     4. انجام مطالعات و بررسي‏هاي بيشتر در خصوص چگونگي تأثيرگذاري شيوه‏هاي فرزندپروري بر متغيرهاي ديگر؛

     5. شناسايي نوع شيوه فرزندپروري والدين، به عنوان يكي از عوامل مؤثر در ايجاد رفتار غيرمسئولانه نوجوان و سپس مداخله در جهت رفع مشكل.

---

• پى نوشت ها

  1 كارشناس ارشد مشاوره خانواده، استاديار دانشگاه اصفهان، دكتراى جامعه‏شناسى توسعه، استاديار دانشگاه اصفهان،

   استاديار دانشگاه اصفهان.

  2ـ نساء: 79.

  3ـ احمد احمدى، «رويكرد مشاوره از ديدگاه اسلام»، تازه‏ها و پژوهش‏هاى مشاوره 5ـ6، ص 9ـ19.

  4ـ خسرو باقرى، نگاهى دوباره به تعليم و تربيت اسلامى، 1374، ص 44.

  5ـ ماهرخ ساسانى، راهنمايى و مشاوره در نهج‏البلاغه، 1382، ص 89 و 131.

  6ـ رضا فرهاديان، مبانى تعليم و تربيت در قرآن و احاديث، 1378، ص 51ـ52.

  7ـ ماهرخ ساسانى، راهنمايى و مشاوره در نهج‏البلاغه، ص 134.

  8ـ خسرو باقرى، نگاهى دوباره به تعليم و تربيت اسلامى، ص 42.

  9ـ ماهرخ ساسانى، راهنمايى و مشاوره در نهج‏البلاغه، ص 136.

  10ـ خسرو باقرى، نگاهى دوباره به تعليم و تربيت اسلامى، ص 43.

  11- Julie Desjardins, john M. Zelenski, Robert. J Coplan, An investigation of maternal personality styles and subjective well-being, personality and individual differences, 44, p. 588.

  12ـ منصوره سادات صادقى، «بررسى رابطه سبك‏هاى تربيتى و تربيت دينى با ميزان مذهبى بودن والدين»، مطالعات اسلام و روان‏شناسى، ص 14ـ15.

  13ـ ناهيد هواسى، بررسى و مقايسه شيوه‏هاى فرزندپرورى در خانواده‏هايى كه داراى نوجوان معتاد هستند با خانواده‏هايى كه داراى نوجوان عادى هستند، ص 73ـ76.

  14ـ ليلا نجات‏بخش، بررسى رابطه بين شيوه‏هاى فرزندپرورى والدين با سلامت روان بر اساس نظريه ايماگو در ميان دانش‏آموزان دبيرستان‏هاى دخترانه شهر اصفهان، ص 73ـ76.

  15ـ ناهيد هواسى، بررسى و مقايسه شيوه‏هاى فرزندپرورى...،، ص 77.

  16- Julie Desjardins, john M. Zelenski, Robert. J Coplan, An investigation of maternal personality styles and subjective well-being, personality and individual differences, 44, p. 589.

  17ـ ليلا نجات‏بخش، بررسى رابطه بين شيوه‏هاى فرزندپرورى...،، ص 50.

  18ـ ناهيد هواسى، بررسى و مقايسه شيوه‏هاى فرزندپرورى...، ص 78.

  19ـ ليلا نجات‏بخش، بررسى رابطه بين شيوه‏هاى فرزندپرورى...،، ص 52.

  20ـ ناهيد هواسى، بررسى و مقايسه شيوه‏هاى فرزندپرورى...، ص 78.

  21- Julie Desjardins, john M. Zelenski, Robert. J Coplan, An investigation of maternal personality styles and subjective well-being, personality and individual differences, 44, p. 589.

  22ـ ناهيد هواسى، بررسى و مقايسه شيوه‏هاى فرزندپرورى...،، ص 79.

  23ـ ليلا نجات‏بخش، بررسى رابطه بين شيوه‏هاى فرزندپرورى...، ص 51.

  24- Julie peckham, Patock, Antonio A. morgan, College drinking behaviors: Mediational links between parenting styles parental bonds depression and alcohol problems, Psychology of addictive behaviors, 21, 3, 2007, pp. 297-298.

  25- David c Rettew, Catherine Stanger, Laura Mc kee, Alicia Doyle, Jamesj Hudziak, Interaction between child and parent temperament and child behavior problems, Comprehensive psychiatry, 47, 2006, pp. 414-415.

  26- Ilse Smits, Bart Soenens, Koen Luyckx, Bort Duriez, Michael Berzonsky, Luc Goossens, Perceived parenting dimensions and identity styles: Exploring the socialization of adolescents processing, Journal of adolescence, 31, 2008, p. 161.

  ---

• ··· منابع

  ـ احمدي، احمد، «رويكرد مشاوره از ديدگاه اسلام»، تازه‏ها و پژوهش‏هاي مشاوره 5و6 (پاييز 1385)، ص 9ـ18.

  ـ باقري، خسرو، نگاهي دوباره به تعليم و تربيت اسلامي، تهران، مدرسه، 1374.

  ـ ساساني، ماهرخ، راهنمايي و مشاوره در نهج‏البلاغه، پايان‏نامه كارشناسي ارشد دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي دانشگاه اصفهان، 1382.

  ـ صادقي، منصوره‏سادات، «بررسي رابطه سبك‏هاي تربيتي و تربيت ديني با ميزان مذهبي بودن والدين»، مطالعات اسلام و روان‏شناسي1 (پاييز و زمستان 1386)، ص 11ـ32.

  ـ فرهاديان، رضا، مباني تعليم و تربيت در قرآن و احاديث، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1378.

  ـ نجات‏بخش، ليلا، بررسي رابطه بين شيوه‏هاي فرزندپروري والدين با سلامت روان براساس نظريه ايماگو در ميان دانش‏آموزان دبيرستان‏هاي دخترانه شهر اصفهان، پايان‏نامه كارشناسي راهنمايي و مشاوره دانشگاه علوم تربيتي و روان‏شناسي دانشگاه اصفهان، 1386.

  ـ هواسي، ناهيد، بررسي و مقايسه شيوه‏هاي فرزندپروري در خانواده‏هايي كه داراي نوجوان معتاد هستند با خانواده‏هايي كه داراي نوجوان عادي هستند، پايان‏نامه كارشناسي ارشد راهنمايي و مشاوره دانشگاه الزهراء تهران، 1386.

  - Desjardins Julie, M.Zelenski john, J Coplan Robert, An investigation of maternal personality styles and subjective well - being, personality and individual differences, 44, 2008.

  - Patock-peckham Julie, A. morgan Antonio A., College drinking behaviors: Mediational links between parenting styles parental bonds depression and alcohol problems, Psychology of addictive behaviors, 21. 3, 2007.

  - Rettew David c, Stanger Catherine, Mc kee Laura, Doyle Alicia, Hudziak Jamesj, Interaction between child and parent temperament and child behavior problems, Comprehensive psychiatry, 47, 2006.

  - Smits Ilse, Soenens Bart, Luyckx Koen, Duriez Bort, Berzonsky Michael, Goossens Luc, Perceived parenting dimensions and identity styles: Exploring the socialization of adolescents processing, Journal of adolescence, 31, 2008.