فتنه ‏ها و راه‏هاي گريز از آنها

فتنه ‏ها و راه‏هاي گريز از آنها

عليرضا حيدري 1

چكيده

مسلمانان براي به سلامت گذشتن از فضايي كه به سبب آميخته شدن حق و باطل، غبارآلود و گم‏راه‏كننده شده است، بايد عوامل به وجود آورنده چنين فضايي را بشناسند تا بتوانند خود را از معركه نجات دهند. عوامل متعددي در ايجاد فضاي شبهه‏آلود مؤثرند. «زور» و «تزوير» از جمله ابزارهايي‏اند كه همواره افراد مشرك و معاند در طي حيات اسلام از آنها استفاده نموده و سعي كرده‏اند زماني با اجبار و ارعاب، آزادي انتخاب در دين و گزينش مذهب را از افراد سلب كنند، و گاهي با نيرنگ و فريب و با ظاهري آراسته، به انحراف در دين و در هم آميختن حق و باطل بپردازند و در اعتقادات مسلمانان شبهه ايجاد كنند. از سويي، شخصيت‏زدگي در طول تاريخ، انديشه و وجدان مردم را تحت‏الشعاع قرار داده و چهره‏هاي به ظاهر حق به جانب، دست‏مايه ايجاد شبهه و تلبيس امر بر مردمان ساده‏لوح شده‏اند. از جمله شيوه‏هاي تربيتي، شناخت درست فتنها در زندگي و راه‏هاي گريز از آنهاست. اين مقاله به اين مهم مي‏پردازد.

كليدواژه‏ها: فتنه، قرآن، سنّت، بدعت، دنيا، تقوا.

مقدّمه

در قرآن كريم، واژه «فتنه» و مشتقات آن به تناسب مضامين و مفاهيم آيات، در سوره‏هاي مكّي و مدني 61 بار ذكر گرديده است؛ اما چون واژه‏ها در بستر زمان دچار تحوّل معنايي مي‏شوند، اين واژه را نيز برخي از مفسّران به شرك، گناه، آزمايش، امتحان، اختلال و اضطراب در نظام امور تفسير نموده‏اند. نكته قابل توجه در اقوال مفسّران در اين زمينه اشاراتي است كه به طور ضمني دالّ بر آن است كه مراد از «فتنه» در آيات، آشوب‏ها و تشنّج‏هاي ناشي از شرك است، نه خود شرك كه نوعي عمل قلبي و اعتقادي است. از جمله ويژگي‏هاي زمان فتنه، همان‏گونه كه در خطبه 93 نهج‏البلاغه آمده چنين است: «فتنه‏ها چون روي آورند، باطل را به صورت حق آرايند، و چون پشت كنند حقيقت چنان‏كه هست، نمايد. فتنه‏ها چون روي آورند آن را نشناسند، و چون بازگردند آن را بدانند.»

     اين گفتار حضرت علي عليه‏السلام به روشني، آميختگي حق و باطل را در زمان ايجاد فتنه‏ها نشان مي‏دهد. اصولاً اساسي‏ترين مبناي فريب‏كاري فتنه‏جويان و مؤثرترين عامل پيروزي آنان همين «آميختن حق و باطل» است؛ زيرا اگر آنان سخنان و كردار خود را يكسره بر مقدّمات باطل استوار سازند، گم‏راهي مردم را موجب نخواهند شد؛ چنان‏كه اساس فتنه خوارج بر آيه «إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ»، 2 كه سخن حقي است، استوار بود؛ اما هدفي كه آنان در پي دست يافتن بدان بودند، باطل و گم‏راه‏كننده بود. اين از آن‏روست كه غلظت شبهه اين «فتنه‏ها» شديد بود. نهروانيان و ناكثان انسان‏هايي معمولي نبودند كه فتنه آنان براي مردم آشكار باشد. بسياري از آنان در ميان مسلمانان به تهجّد و زهد و انجام عبادات و مستحبّات معروف بودند؛ حتي برخي از آنان همچون طلحه و زبير و عايشه از بزرگان صحابه به شمار مي‏آمدند. از اين‏رو، وقتي آنان

با همه حسن سابقه به مقابله با خليفه مسلمانان، حضرت علي عليه‏السلام، برخاستند، مردم در تشخيص و گزينش راه درست، دچار آشفتگي شدند.

ريشه ‏هاي فتنه‏ ها

حضرت علي عليه‏السلام در آغاز خطبه 50 نهج‏البلاغه در جملاتي كوتاه و گويا به اين پرسش پاسخ گفته‏اند: «همانا آغاز پديد آمدن فتنه‏ها پيروي خواهش‏هاي نفساني و نوآوري در حكم‏هاي آسماني است؛ نوآوري‏هايي كه كتاب خدا آن را نمي‏پذيرد و گروهي از گروهي ديگر ياري مي‏خواهد تا بر خلاف دين خدا، اجراي آن را به عهده گيرد.»

     امير مؤمنان عليه‏السلام دو چيز را زمينه‏ساز و خاستگاه فتنه برمي‏شمارند: نخست پيروي از خواهش‏هاي نفساني، و ديگري بدعت‏گذاري در احكام الهي، كه اين خود به نوعي معلول عامل نخست است؛ زيرا زماني نوآوري‏ها و بدعت‏ها در دين شكل مي‏گيرند كه خواهش‏هاي نفساني بر انسان چيره شده، عقل و خرد او را زايل سازند. براي درك صحيح سخن حضرت علي عليه‏السلام، كه الهام گرفته از آيات الهي است، بايد اندكي درباره هر يك از اين دو عامل و نيز عامل دنياگرايي توضيحاتي ارائه شود:

     1. پيروي از خواهش‏هاي نفساني

خداي متعال جوهر انسان را با اميال و غريزه‏هاي گوناگوني سرشته است، كه همه آنها در تكامل و تعالي انسان و رسيدن به مقصودي كه خداوند براي انسان ترسيم نموده، نقشي اساسي دارند. بي‏ترديد، وجود غريزه‏هايي همچون خشم و غضب، دوستي و محبت، ميل به زندگي، و كشش جنسي با وجود برخي اختلاف و تضادها ميان آنها، در پي هدف و مقصود واحدي هستند. اما آنچه مهم است نظام‏مندي و اعتدال در بهره جستن از اين اميال و غريزه‏هاست. مادام كه انسان هر يك از خواسته‏ها را در جاي خود به كار گيرد و آن را از نظم طبيعي خارج نسا