بدون عنوان

سخن آغازين

سخن آغازين

دوري از اسراف، فرهنگ قرآني

سال جاري كه مطلع دهه چهارم انقلاب؛ يعني دهه «پيشرفت و عدالت» است، توسط رهبر فرزانه انقلاب سال «اصلاح الگوي مصرف» نام گرفته است. ايشان با اشاره به موضوع «اسراف‏هاي شخصي و عمومي» بر ضرورت تلاش آحاد مردم، به ويژه مسئولان قواي سه‏گانه، شخصيت‏هاي اجتماعي در جهت مديريت مدبرانه مصرف تأكيد كردند. با اين تدبير حكيمانه، توجه‏ها به فرهنگ قرآني دوري از اسراف دوباره معطوف گشت. به پاسداشت اين فرصت، شايسته است انديشمندان و رسانه‏هاي ديداري ـ شنيداري و مكتوب به تبيين همه‏جانبه اين مسئله و تشويق مردم عزيز كشورمان اهتمام ورزند؛ چراكه اين امر موجب جلب رحمت الهي مي‏شود و با عنايت به موقعيت خاص كشور ما، كه در محاصره حكومت‏هاي سلطه‏گر قرار گرفته، راه پيشرفت و استقلال كامل كشور، در پرهيز از اسراف است.

قرآن كريم، اين كتاب هدايت خداوندي، به مسئله اسراف توجه خاص داشته، در آيات متعدد از آن در مفهومي وسيع‏تر از امور اقتصادي سخن گفته و تجاوز از حد در امور اخلاقي، حقوقي و عقيدتي را نيز اسراف مي‏شمارد. قرآن اسرافگران را مجرم دانسته،1 آنان را مذمت مي‏كند،2 و رفتارشان را نادرست مي‏شمارد3 و به دوري از پيروي از آنان فرمان مي‏دهد.4 قرآن اسراف را كفران نعمت الهي و اسرافگران را برادران شيطان خوانده، مي‏فرمايد: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَي حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرا إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورا» (اسراء: 26ـ27)؛ و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راه‏مانده را [دستگيري كن ]و ولخرجي و اسراف مكن؛ چراكه اسرافكاران برادران شيطان‏هايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.

قرآن كريم حتي زياده‏روي در بخشش را نيز نمي‏پذيرد و يكي از ويژگي‏هاي مؤمنان و بندگان واقعي را دوري از اسراف در انفاق مي‏شمارد: «وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاما»(فرقان: 67)؛ و كساني‏اند كه چون انفاق كنند نه ولخرجي مي‏كنند و نه تنگ مي‏گيرند و ميان اين دو [روش ]حد وسط را برمي‏گزينند.

اسراف علاوه بر تحميل زيان‏هاي اجتماعي مانند فقر و فاصله طبقاتي، آثار فردي ناگواري نيز دارد. برخي از اين آثار كه قرآن كريم به آنها اشاره دارد، عبارت است از:

1. دوري از محبت الهي: «وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُ‏الْمُسْرِفِينَ»(انعام:141)؛ خداوند اسرافكاران را دوست نمي‏دارد.

2. دوري از هدايت خداوند: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ»(غافر 28)؛5 همانا خداوند اسرافكار و دروغ را هدايت نمي‏كند.

3. هلاك شدن: «وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ» (انبياء: 9)؛ مسرفان و ستمگران را هلاك كرديم.

4. ملامت شدن و حسرت خوردن: «وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوما مَحْسُورا» (اسراء: 29)؛ و [در انفاق] بسيار [هم] گشاده‏دستي منما تا ملامت‏شده و حسرت‏زده بر جاي ماني.

5. دچار كيفر اخروي شدن: «وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ»(غافر:43)؛ به راستي كه مسرفان اهل دوزخند.

از روايات استفاده مي‏شود كه امكاناتي كه در اختيار ماست، امانت الهي است و خداوند اجازه فرموده است تا از آنها به مقدار نياز بهره ببريم و مصرف بيش از مقدار نياز حرام و خيانت است.6 اين زياده‏روي در اموال عمومي و بيت‏المال زيان‏بارتر و خيانت بر امت به شمار مي‏آيد.7 از اين‏رو، بيشتر بايد مراقب بود.

دبير گروه علوم قرآني


  • پى نوشت ها
    1 ذاريات: 32ـ34.
    2 مائده: 32 / اعراف: 81 / يونس: 12 و 83 / زخرف: 5 / يس: 19.
    3دخان: 31.
    4 شعراء: 151.
    5 در آيه 34 همين سوره نيز آمده است: «كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ».
    6 سيدهاشم بحراني، البرهان في تفسير القرآن، ج 2، ص 10.
    7«إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ» (نهج‏البلاغه، ن 26).