Pages:
49-59
Receive Date: 2026/06/28
Accept Date: 2026/06/28
Abstract:
The relationship between free choice and the philosophical principle of "causal" predestination is an issue that has long been the subject of controversy among Islamic scholars including philosophers, theologians and fundamentalists. The renowned Islamic scholars do not consider free choice inconsistent with this rational and necessary law, but most theologians argue that it is against free choice. Therefore, they regard the law of "causal predestination" as invalid. Some of fundamentalists believe in the differentiation of this law, and hold that this law applies only to natural and material causes, not to free-willed actions. Considering the fact that the subject of this paper is an issue that must be studied in the works of philosophers, thinkers and experts in this field, the paper uses library sources for data collection; it has a descriptive –analytical research method and is fundamental in terms of purpose. While explaining and proving the philosophical law of "causal predestination”, this paper analyzes the opponents’ views and their arguments, and tries to resolve the apparent incompatibility between free choice and the rational law of "causal concomitance" or "causal predestination". Reflecting on this rational principle and law and its analysis, it becomes clear that famous scholars are right about the point that no effect has the possibility of violating its complete cause and, with the existence of complete cause, the realization of the effect is definite and certain. There are no exceptions to this rational law, even in the case of free-willed actions. Moreover, its acceptance never requires predestination; conversely, if we do not accept this law in the case of free-willed actions, the agent’s free choice will be under question, because violation from free choice will be necessary, and this is inconsistent with the causality of the free agent’s will in the occurrence of the action.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :تلازم علّی و معلولی و رابطهی آن با اختیار
Abstract:
رابطهی اختیار با قاعدهی فلسفی جبر «علّی و معلولی» یکی از مسائلی است که از مدت ها پیش محل نزاع میان اندیشمندان اسلامی، از حکما و متکلمان و اصولیان است. مشهور حکمای اسلامی اختیار را منافی با این قانون عقلی و ضروری نمی دانند، اما بیشتر متکلمان آن را منافی با اختیار دانسته اند. ازاین رو، قانون «جبر علّی و معلولی» را باطل دانسته اند. برخی از اصولیان هم قایل به تفصیل در این قاعده شده و معتقدند که این قانون فقط در علل طبیعی و مادی جریان دارد و بر فواعل مختار جاری نمی گردد. با توجه به اینکه موضوع این مقاله مسئله ای است که باید در آن به آثار فیلسوفان و اندیشمندان و صاحب نظران این عرصه مراجعه می شد، از حیث جمع آوری مطالب، کتابخانه ای و از حیث روش، توصیفی ـ تحلیلی و از حیث هدف بنیادی است. این مقاله ضمن تبیین قانون فلسفی «جبر علّی و معلولی» و اثبات آن، دیدگاه مخالفان و ادلهی آنان را تحلیل و بررسی کرده و برای رفع شبههی ناسازگاری ظاهری موجود میان اختیار و قانون عقلی «جبر علّی و معلولی» یا «تلازم علّی و معلولی» کوشیده است. با تأمل در این اصل و قانون عقلی و تحلیل آن روشن می گردد که حق با مشهور حکماست که هیچ معلولی امکان تخلف از علت تامهی خود ندارد و با وجود علت تامه، تحقق معلول، حتمی و قطعی است. این قانون عقلی استثنابردار نیست، حتی در خصوص فواعل مختار. پذیرش آن هم هرگز مستلزم جبر نیست، بلکه بعکس، اگر این قانون را در خصوص فواعل مختار نپذیریم اختیار فاعل زیرسؤال می رود؛ زیرا تخلف فعل از اراده لازم می آید و این با علّیت ارادهی فاعل مختار برای وقوع فعل منافات دارد.
References:
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، 1387الف، الألهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1387ب، النجاة من الغرق فی البحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانشپژوه، تهران، دانشگاه تهران.
- ـــــ ، 1388، مجموعه رسائل، ترجمة محمود شهابی، ضیاءالدین دری و محمدمهدی فولاوند، تصحیح و توضیحات سیدمحمود طاهری، قم، آیت اشراق.
- جوادی آملی، عبدالله، 1368، شرح حکمت متعالیه اسفار اربعه، بخش یکم از جلد ششم، تهران، الزهراء(س).
- خوئی، سيدابوالقاسم، 1422ق، محاضرات فی اصول الفقه، تقریر محمداسحاق فیاض، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
- سبحانی، جعفر، 1384، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة امام صادق(ع).
- سبزواری، ملاهادی ،1380، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسنزاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
- سهروردي، شهابالدين، 1388، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و تحشیه و مقدمه سیدحسین نصر، مقدمه و تحلیل فرانسوی هانری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ـــــ ، 1393، الحکمة الاشراقیة، تقدیم تحقیق و تصحیح محمد ملکی، تهران، دانشگاه ادیان و مذاهب.
- شیروانی، علی، 1383، ترجمه و شرح نهایةالحکمة، قم، بوستان كتاب.
- صدرالمتألهين، 1382، شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا، تصحیح، تحقیق و مقدمه نجفقلی حبیبی، به اشراف سيدمحمد خامنهاي، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ـــــ ، 1428ق، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، قم، طلیعه نور.
- طباطبائي، سيدمحمدحسين طباطبائي، 1382، نهایةالحکمه، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1382، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران، صدرا.
- ـــــ ، 1424ق، نهایة الحکمة، تحقیق و تعلیق عباسعلي زارعی سبزواری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
- فیاضی، غلامرضا، 1388، «جبر فلسفی از نگاه قاعده ضرورت سابق (نقد و بررسی قاعده الشیء ما لم یجب لم یوجد)، آئین حکمت، سال اول، ش2، ص35-68.
- کلینی، محمدبن یعقوب، 1388، الاصول من الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
- مصباح، محمدتقی، 1379، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
- نائینی، محمدحسین، 1419ق، اجود التقریرات، تقریر سیدابو القاسم خوئي، قم، موسسه صاحب الامر (عج).
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Gharavi Na’ini, Ezzat, Sarbakhshi, Mohammad. (2026) The Concomitance of Causality and its Relationship with Free Choice. Marifat, 26(12), 49-59
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Ezzat Gharavi Na’ini; Mohammad Sarbakhshi."The Concomitance of Causality and its Relationship with Free Choice". Marifat, 26, 12, 2026, 49-59
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Gharavi Na’ini, E, Sarbakhshi, M.(2026) 'The Concomitance of Causality and its Relationship with Free Choice', Marifat, 26(12), pp. 49-59
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Gharavi Na’ini, E, Sarbakhshi, M. The Concomitance of Causality and its Relationship with Free Choice. Marifat, 2026; 26(12): 49-59