Marifat, Volume 35, Issue 3, No 326, Year 2026, Pages 15-26
The Role of Religiosity in Rationality from the Perspective of Allameh Tabataba'i, with an Emphasis on Tafsir al-Mizan
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Sayyed Mehdi Rosta
/ PhD Student in Philosophy of Education, Kerman, Shahid Bahonar University / mehdirosta@ens.uk.ac.ir
/ PhD Student in Philosophy of Education, Kerman, Shahid Bahonar University / mehdirosta@ens.uk.ac.irSeyed hamidreza Alavi / Professor, Department of Educational Sciences, Kerman, Shahid Bahonar University / hralavi@uk.ac.ir
Morad Yari Dehnavi / Associate Professor, Department of Educational Sciences, Kermanو Shahid Bahonar University / myaridehnavi@uk.ac.ir
Abstract:
Over the past few decades, researchers have extensively sought to delineate the components of wisdom. While religiosity is regarded as a component of wisdom, previous studies have not sufficiently addressed its role. Consequently, this research seeks to provide a comprehensive analysis of the relationship between religiosity and wisdom. The statistical population of this research comprises all works of Allameh Tabataba’i, and the sample is limited to Tafsir al-Mizan. A descriptive-analytical method was utilized to examine the role of effective religiosity components in wisdom. Initially, the term ‘wisdom’ and its strong semantic associates were retrieved from Tafsir al-Mizan utilizing the Noor Comprehensive Tafsir Software (v. 3). Next, a thorough analysis of the retrieved paragraphs was conducted, and relevant excerpts were documented. Upon data compilation, these excerpts underwent a thorough re-analysis, aimed at describing and analyzing the role of religiosity in wisdom as articulated by Allameh Tabataba’i. The findings indicate that the components of religiosity contributing to wisdom include: knowledge-based religiosity, pragmatic religiosity, the acquisition of divine and human virtues, divine wisdom, servitude to Allah, a mystical relationship with the Divine, belief in and adherence to the prophethood of divine messengers, and the cultivation of life in both this world and the hereafter. The results demonstrate that religiosity fosters rational development by transforming an individual’s cognitive, affective, and spiritual dimensions - a process that equates to the growth of wisdom. Furthermore, not all forms of religiosity correlate with wisdom; only a properly cultivated religiosity can contribute to its development.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :نقش دینداری در خردمندی از منظر علامه طباطبائی با تأکید بر تفسیر المیزان
Abstract:
در چند دهه اخیر دانشمندان تلاش زیادی انجام داده‌‌اند که مؤلفههای خردمندی را مشخص نمایند. دینداری به‌عنوان یکی از مؤلفههای خردمندی مورد توجه بوده است، ازآنجاکه سایر پژوهش‌‌ها به طور عمیق و جامع به تبیین نقش دینداری در خردمندی نپرداخته‌‌اند، ازاین‌رو هدف این پژوهش تبیین نقش دینداری در خردمندی است. جامعۀ آماری این پژوهش شامل همۀ آثار علامه طباطبائی است و نمونۀ آن، با تأکید بر تفسیر المیزان می‌‌باشد. به منظور تبیین مؤلفههای دینداری مؤثر در خردمندی از روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده شد. ابتدا با کمک نرم‌افزار جامع التفاسیر نور3، واژه خرد و واژگانی که ارتباط معنایی قوی با خرد دارند در تفسیر المیزان مورد جست‌وجو قرار گرفتند. سپس به مطالعۀ عمیق پاراگراف‌‌های جست‌وجوشده پرداخته شد و عبارات مرتبط فیش‌برداری شدند. بعد از گردآوری اطلاعات، مجدداً عبارات مرتبط عمیقاً مورد مطالعه قرار گرفتند و به توصیف و تحلیل نقش دینداری در خردمندی از منظر علامه طباطبائی پرداخته شد. یافته‌‌ها نشان می‌‌دهد که مؤلفههای دینداری مؤثر در خردمندی شامل «دینداری عالمانه»، «دینداری عمل‌‌گرایانه»، «کسب فضائل و اخلاقیات الهی و انسانی»، «حکمت الهی»، «عبودیت و بندگی خداوند»، «رابطۀ عارفانه با خداوند»، «اعتقاد به نبوت انبیاء الهی و پیروی از آنان» و «ساختن زندگی دنیوی و اخروی» می‌‌باشد. نتایج نشان می‌‌دهد که دینداری از طریق تحول در شناخت، عاطفه و معنویت فرد به تحول در بعد عقلانی اوکمک می‌‌کند و تحول در بعد عقلانی به‌معنای رشد خردمندی است. از جهتی هر نوع دینداری با خردمندی مرتبط نیست، بلکه دینداری که به‌درستی شکل گرفته باشد می‌‌تواند به رشد خردمندی کمک نماید.
References:
- قرآن کریم.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1371). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس رضوی.
- اسعدی، سمانه (1394). ویژگی‌‌های افراد خردمند بر پایه نظریه‌‌های ضمنی: با نگاهی بر تفاوت گروه‌‌های سنی و جنسیتی. پژوهشنامه روانشناسی مثبت، 1(1)، 51ـ66.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان (1389). ترجمه تفسیر روایی البرهان. ترجمۀ مترجمان. تهران: نهاد کتابخانه‌‌های عمومی سراسر کشور.
- تجملیان، حمیده و همکاران (1402). ابعاد خردمندی از دیدگاه قرآن کریم و اصول تربیتی منتج از آن. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 31 (4)، 45ـ76.
- جلیلی سنزیقی، هدایت (1387). کارنامه کامیاب: علامه طباطبائی. کتاب ماه دین، 133-134، 84-86.
- جوادی آملی، عبدالله (1380). دین‌‌شناسی. قم: اسراء.
- حنایی کاشانی، محمدسعید (1389). تمایز عقل و خرد در چنین گفت زردشت نیچه. شناخت، 3 (62)، 7-40.
- دستا، مهدی و همکاران (1399). مفهوم خرد در جامعه ایران. تحقیقات فرهنگی ایران، 13 (3)، 33ـ63.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1374). مفردات الفاظ قرآن. ترجمۀ غلامرضا خسروی حسینی. تهران: مرتضوی.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی (1389). تفسیر قرآن کریم ویژه جوانان. قم: عصر ظهور.
- سیاوشی، کرم و فاضلیان، جواد (1394). دعوت به تعقل و نشانه‌‌های عقل‌‌گرایی در نهج البلاغه. پژوهشنامه نهج‌‌البلاغه، 3(12)، 71ـ89.
- صدری افشار، غلامحسین (1388). فرهنگنامه فارسی: واژگان و اعلام. تهران: فرهنگ معاصر.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1378). شیعه در اسلام. قم: جامعۀ مدرسین.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1387الف). تعالیم اسلام. قم: بوستان کتاب.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1387ب). روابط اجتماعی در اسلام. قم: بوستان کتاب.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1388). بررسی‌‌های اسلامی. قم: بوستان کتاب.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1397). بدایۀ الحکمۀ. ترجمه و شرح علی شیروانی. قم: بوستان کتاب.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1400). تفسیر المیزان. ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعۀ مدرسین.
- طبرسی، فضل بن حسن (1359). تفسیر مجمع البیان. ترجمۀ حسین نوری همدانی و همکاران. تهران: فراهانی.
- قاسمی حامد، مرتضی و معارف، مجید (1398). آثار به‌کارگیری عقل در نهج البلاغه. پژوهشنامه علوی، 10 (1)، 191ـ213.
- قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌‌هایی از قرآن.
- کردنوقابی، رسول و دلفان بیرانوند، آرزو (1395). نظریه‌‌های ضمنی خرد در ایران؛ بررسی پدارشناختی. روانشناسی اسلامی، 2(3)، 78ـ105.
- کردنوقابی، رسول و همکاران (1394). دیدگاه سالمندان در مورد خرد و مؤلفههای آن: روانشناسی خرد. روانشناسی پیری، 1و3، 157ـ167.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394). پاسخ استاد به جوانان پرسش‌گر. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مطهری، مرتضی (1389). آشنایی با قرآن. تهران: دانشگاه امام صادق(ره).
- معین، محمد (1382). فرهنگ فارسی (معین). تهران: دبیر.
- معین، محمد (1386). فرهنگ معین. تهران: آدنا: کتاب راه نو.
- مغنیه، محمدجواد (1386). تفسیر الکاشف. ترجمۀ موسی دانش. قم: بوستان کتاب.
- مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- موحد، فریناز و همکاران (1400). بررسی مقایسه‌‌ای معیارشناسی خردمندی در روایات اهل‌‌بیت(ع) با دستاوردهای روانشناختی. علوم‌‌تربیتی از دیدگاه اسلام، 9 (16)، 57ـ84.
- هنرمند، مرتضی و همکاران (1403). سازه خردمندی از منظر معارف اسلامی و روانشناسی. اسلام و پژوهش‌‌های روانشناختی، 10و1، 33ـ57.
References:
- Asadi, S., Khorshidi, R., & Glück, J. (2019). Iranian children’s knowledge about wisdom. Cognitive Development, 52, 100814.
- Assmann, A. (2019). Wholesome knowledge: Concepts of wisdom in a historical and cross-cultural perspective. in Life-span development and behavior (p. 187-224). Routledge.
- Baltes, P. B., & Staudinger, U. M. (2000). Wisdom: A metaheuristic (pragmatic) to orchestrate mind and virtue toward excellence. American psychologist, 55(1), 122-136.
- Dong, M., Weststrate, N. M., & Fournier, M. A. (2023). Thirty years of psychological wisdom research: What we know about the correlates of an ancient concept. Perspectives on Psychological Science, 18(4), 778-811.
- Dortaj, F., & Daneshpayeh, M. (2022). Iranian-Islamic Wisdom Scale (IIWS): Conceptualization, Development and Validation in Iranian Culture. Iranian Evolutionary Educational Psychology Journal, 4(4), 95-112.
- Grossmann I., Na J., Varnum M. E. W., Park D. C., Kitayama S., Nisbett R. E. (2010). Reasoning about social conflicts improves into old age. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 107, 7246–7250.
- Grossmann, I., & Kung, F. Y. H. (2019). Wisdom and culture. in D. Cohen & S. Kitayama (Eds.). Handbook of cultural psychology (2nd ed., p. 343–364). The Guilford Press.
- Jeste, D. V., & Lee, E. E. (2019). The emerging empirical science of wisdom: definition, measurement, neurobiology, longevity, and interventions. Harvard review of psychiatry, 27(3), 127-140.
- Krause, N., & Hayward, R. D. (2014). Religious involvement, practical wisdom, and self-rated health. Journal of Aging and Health, 26(4), 540-558.
- Sternberg, R. J. (1998). A balance theory of wisdom. Review of General Psychology, 2(4), 347–365.
- Sternberg, R. J. (2019). Race to Samarra: The critical importance of wisdom in the world today. in R. J. Sternberg & J. Glück (Eds.). The Cambridge handbook of wisdom (p. 3–9). Cambridge University Press.
- Wink, P., & Dillon, M. (2013). Religion, spirituality, and personal wisdom: A tale of two types. in The scientific study of personal wisdom: From contemplative traditions to neuroscience (p. 165-189). Dordrecht: Springer Netherlands.
- Yang S.-Y. (2008). A process view of wisdom. Journal of Adult Development, 15, 62–75.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Rosta, Sayyed Mehdi, Alavi, Seyed hamidreza, Yari Dehnavi, Morad. (2026) The Role of Religiosity in Rationality from the Perspective of Allameh Tabataba'i, with an Emphasis on Tafsir al-Mizan. Marifat, 35(3), 15-26 https://doi.org/10.22034/marifat.2026.5001506.
Sayyed Mehdi Rosta; Seyed hamidreza Alavi; Morad Yari Dehnavi."The Role of Religiosity in Rationality from the Perspective of Allameh Tabataba'i, with an Emphasis on Tafsir al-Mizan". Marifat, 35, 3, 2026, 15-26
Rosta, S, Alavi, S, Yari Dehnavi, M.(2026) 'The Role of Religiosity in Rationality from the Perspective of Allameh Tabataba'i, with an Emphasis on Tafsir al-Mizan', Marifat, 35(3), pp. 15-26
