تحلیل ماهیت عقود مشارکتی
/ كارشناس ارشد اقتصاد مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) / mohammad67shakeri@gmail.comArticle data in English (انگلیسی)
سال بیست و هفتم ـ شماره دهم، پیاپی 253 (ویژة اقتصاد) (دی1397)
محمدجمال شاکری شمسی / کارشناس ارشد اقتصاد مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره mohammad67shakeri@gmail.com
محمدجواد توکلی / استادیار اقتصاد مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره Tavakoli@iki.ac.ir
دریافت: 19/06/97 پذیرش: 24/10/97
چکیده
یکی از مهم ترین معضلاتی که نظام بانکی ایران به آن مبتلاست، صوری شدن عقود مشارکتی و ایجاد شبهه در مورد تحقق مفاد این عقود است. این امر تا حدودی متأثر از ابهامات موجود در ماهیت این عقود در فقه معاملات اسلامی است. مسئلة اصلی در این نوشتار، تبیین ماهیت عقود مشارکتی و میزان رعایت آن در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران است. بنا به فرضیة تحقیق، ریسک پذیری طرفین قرارداد رکن اصلی ماهیت عقود مشارکتی است. ریسک عامل عقود مشارکتی، مربوط به عایدی بوده و ریسک صاحب سرمایه در این گونه عقود، علاوه بر عایدی، متوجه سرمایة او نیز خواهد بود. یافته های تحقیق نشان می دهد روش صحیح در تبیین ماهیت عقود مشارکتی، روش «کشفی ـ مقاصدی» است که ترکیبی از چهار روش کشفیِ شهید صدر، اکتفا به ضوابط عقود، تحلیل عرفی و تحلیل بر مبنای مقاصد شریعت است. انتقال ریسک سرمایه به فرد دیگر، موجب از بین رفتن ماهیت عقود مشارکتی است؛ لذا شرط آن در ضمن عقود مشارکتی شرط خلاف مقتضای عقد است و عقد را باطل می کند. همین طور از بین بردن ریسک عامل در عقود مشارکتی و تعیین عایدی قطعی برای او، موجب بطلان عقد و تبدیل آن به یک عقد مبادله ای است. قطعی بودن سود صاحب سرمایه در عقود مشارکتی نیز باعث خروج عقد از مقتضای ذات خود بوده و مبطل عقد است.
کلیدواژه ها: ماهیت عقود مشارکتی، عقود مشارکتی، ریسک پذیری سرمایه، سود متغیر، فقه معاملات.
- بكتاش، محمدکاظم، 1395، مبانی فقهی ـ اقتصادی توزیع ریسک (مخاطره) در بازارهای مالی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- بیانات دیدار مسؤلان اقتصادی و دستاندرکاران اصل 44 قانون اساسی، 30/11/1385، در: khamenei.ir
- حسنی، اسماعیل، 1416ق، نظریه المقاصد عند الامام محمدالطاهربن عاشور، عربستان، معهد العالمی للفکر الاسلامی.
- حلي، حسنبن يوسف، 1413ق، قواعد الأحکام، قم، جامعة مدرسين.
- صدر، سيدمحمدباقر، 1417ق، اقتصادنا، قم، دفتر تبليغات اسلامي.
- محبوبی، سیدنصرالله، 1391، «پژوهشی بر مخالفت شرط ضمان امين با ذات عقد و يا شرع»، کانون، ش 129، ص 31ـ49.
- محقق ثانی، عليبن حسینبن عبدالعالی، 1408ق، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آلالبيت.
- مفید، محمدبن محمدبن نعمان، 1414ق، النکت الاعتقادیه، چ دوم، بيروت، دارالمفيد.
- موسویان، سیدعباس، 1384، «نقد و بررسی قانون بانکداری بدون ربا»، اندیشه حوزه، ش 53، ص 119ـ140.
- ـــــ ، 1391، مبانی فقهی بازار پول و سرمایه، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
- نجفی، محمدحسن، 1365، جواهرالکلام، فی شرح شرائعالاسلام، تهران، دارالكتب الاسلاميه.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، 1433ق، قراءات فقهیه معاصره، قم، مرکز فقه اهلبیت و معارف اسلامي.
- یوسفی، محمدرضا، 1379، «بررسی روش آیتالله شهید صدر در کشف مکتب اقتصاد اسلامی»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، ش 11و12، ص 113ـ128.



