بررسی تطبیقی دیدگاههای غزالی و علامه طباطبائی در نظریهی «روح معنا»
Article data in English (انگلیسی)
سال بیست و هشتم ـ شماره سوم، پیاپی 258 (ویژة کلام)
محمد توکلی پور/ استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه پیام نور tavakkolipoor@yahoo.com
دریافت: 15/05/97 پذیرش: 11/12/97
چکیده
«روح معنا» از جمله نظریات مطرح در باب معناشناسی واژگان دینی است که بزرگانی همچون غزالی و علامه طباطبائی بدان التفاتی خاص نشان داده اند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع اسنادی، ضمن تأکید بر تحلیل معناشناختی الفاظ قرآنی، بررسی و تطبیق این نظریه را در آموزه های این دو اندیشمند هدف خود قرار می دهد. غزالی این نظریه را بر موازنه عالم غیب و شهادت و ارتباط ظاهر و باطن مبتنی می سازد. روح معنا نزد وی، حقیقتی ملکوتی است که در قالب مصادیق محسوس امکان تمثل دارد و راهیابی بدان در گرو گذر صوفیانه از خطه خیال و پیرایش هاله خصایص مصداقی از گوهر معناست. وی در این باره تقریرهای متفاوتی ارائه می دهد. علامه طباطبائی نیز در پرتو این نظریه، معناشناسی واژگان و اطلاق آنها بر مسماهای مختلف را بر مبنای کارکرد و غایت آنها توجیه می سازد. با این همه، به رغم اینکه هر دو اندیشمند با طرح این نظریه، بر انکار تأویل به معنای عدول از معنای ظاهر تأکید دارند، در مواردی متعدد، شاهد اقبال ایشان به نظریه وجود مجاز در سخن خدا و ضرورت اراده معنایی مخالف ظاهر هستیم.
کلیدواژه ها: روح معنا، موازنه محسوس و معقول، اشتراک معنوی، غائیت.
- ابوزید، نصرحامد، 1389، معنای متن: پژوهشی در علوم قرآن، ترجمة مرتضی کریمینیا، تهران، طرح نو.
- بدوی، عبدالرحمن، 1977، مؤلفات الغزالی، کویت، وکالة المطبوعات.
- پورجوادی، نصرالله، 1381، دو مجدد: پژوهشهایی درباره محمد غزالی و فخررازی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
- حسینی طهرانی، سیدمحمدحسن، 1425ق، مهر تابان، مشهد، نور ملکوت قرآن.
- خمینی، سیدحسن، 1390، گوهر معنا: بررسی قاعده وضع الفاظ برای ارواح معانی، تهران، اطلاعات.
- ساجدی، ابوالفضل، 1383، زبان دین و قرآن، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- صدرالمتألهين، ١٣۶6، شرح اصول الکافی، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین، 1362، نهایةالحکمه، قم، نشر اسلامی.
- ـــــ ، 1364، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقي مرتضي مطهري، تهران، صدرا.
- ـــــ ، 1387، شیعه در اسلام، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1388الف، رسائل توحیدی، ترجمة علی شیروانی و هادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1388ب، قرآن در اسلام، قم، بوستان کتاب.
- ـــــ ، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
- ـــــ ، بيتا، حاشیه الکفایه، قم، بنياد علمي و فكري علامه طباطبائي.
- غزالی، محمد، 1333، مکاتیب فارسی غزالی به نام فضایل الأنام من رسائل حجت الإسلام، تهران، کتابفروشی ابنسینا.
- ـــــ ، 1346، معارج القدس فی مدارج النفس، مصر، مطبعة السعاده.
- ـــــ ، 1378، کیمیای سعادت، تهران، علمی و فرهنگی.
- ـــــ ، 1971، جواهر القرآن و درره، بیروت، دار الکتب العلمیه.
- ـــــ ، 1986، المقصد الأسنی فی شرح معانی الأسماء الحسنی، بیروت، دارالمشرق.
- ـــــ ، 2010الف، الأجوبةالغزالیه فی المسائل الأخرویه، المضنون الصغیر، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 359-367، بیروت، دارالفكر.
- ـــــ ، 2010ب، الجام العوام عن علم الکلام، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 300ـ333، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010پ، الرسالة اللدنیه، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 222ـ235، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010ت، روضةالطالبین و عمدةالسالکین، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 92ـ159، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010ث، فصل التفرقه، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 236ـ255، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010ج، القسطاس المستقیم، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 180ـ211، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010چ، مشکاة الأنوار، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 268ـ292، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، 2010خ، معراج السالکین، در: مجموعه رسائل الإمام الغزالی، ص 47ـ91، بیروت، دارالفکر.
- ـــــ ، بيتا ـ الف، إحياء علوم الدين، بیروت، دار الكتاب العربى.
- ـــــ ، بيتا ـ ب، المستصفی من علم الأصول، بیروت، دار الأرقمبن ابیالأرقم.
- کاپلستون، فردریک، 1368، تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، ترجمة سیدجلالالدین مجتبوی، تهران، علمی و فرهنگی و سروش.
- هبةالله شیرازی (مؤید فیالدین)، 1974، المجالس المؤیدیه، بیروت، دار الاندلس.
- Plato, 1971, The Collected Dialogues of Plato, tr. by Lane Cooper and others, Hamilton and Huntington Cairns (Eds.), New Jersey, Princeton University press.



