معرفت

نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان 
از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی 
خدیجه نظری         / سطح سه تفسیر و علوم قرآنی، مؤسسۀ عالی فاطمه معصومه، بندرعباس    khadijeh31365@gmail.com
دريافت: 11/09/1403                    پذيرش: 01/10/1403
چکیده
نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان به‌عنوان الگوی اخلاقی و معنوی دارای اهمیت زیادی است. متأسفانه برخي از زنان مسلمان به‌دلیل تأثیرات منفی فرهنگ غرب با چالش‌هایی در زمینۀ فردی، خانوادگی و اجتماعی روبه‌رو هستند. ازاین‌رو تحقیق حاضر به دنبال پاسخ به این سؤال است که نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی چیست؟ این پژوهش به بررسی نقش الگویی حضرت زهرا در تعالی زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی پرداخته و هدف آن بررسی تأثیر شخصیت ایشان بر زندگی زنان امروز مي‌باشد. روش تحقیق به‌کاررفته توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی‌بر منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌های تحقیق نشان دادند که با معرفی حضرت زهرا به‌عنوان الگوی کامل، زنان توانسته‌اند کانون خانواده را پایدار سازند. ویژگی‌های اخلاقی ایشان، مانند خیرخواهی، دعا برای دیگران، انس با قرآن و عدم سخت‌گیری به همسر، تأثیر مطلوب و سازنده‌ای بر زندگی فردی و اجتماعی زنان گذاشته است. نتایج نشان دادند که زنان با الگوبرداری از زندگی حضرت زهرا کیفیت زندگی خود را بهبود بخشیده و به سعادت دنیوی و اخروی دست یافتند.
کليدواژه‌ها: الگو، حضرت زهرا(س)، آيت‌الله جوادی آملی، سبک زندگی، زنان. 
مقدمه
 
سبک زندگی از ترکیب دو واژۀ سبک و زندگی با دو بار معنایی متفاوت تشکیل شده است. معنای لغوی واژۀ زندگی روشن است، اما در تعریف واژۀ سبک در لغت‌نامه‌های فارسی و غیر آن معانی گوناگون درج شده است که اگرچه ریشه در کاربرد آن در علوم مختلف دارد. در لغت هم به‌معنای روش خاص ادراک و بیان افکار به وسیله ترکیب کلمات و انتخاب الفاظ و طرز تعبیر است (دهخدا، 1390، ج2، ص1643). سپس به‌معنای روش، رفتار، طریقۀ زندگی نیز به کار رفته است (نفیسی، 1390، ج۳، ص۱۸۳۴) و در اصطلاح، سبک زندگی اسلامی مجموعه‌ای از رفتارهای سازمان‌یافته که متأثر از باورها، ارزش‌ها و نگرش‌های پذیرفته‌شده و همچنین متناسب با امیال و خواسته‌های فردی و وضعیت محیطی وجهه غالب رفتاری یک فرد یا گروهی از افراد شده‌اند و فرهنگ جامعه بر اساس آن ارزیابی می‌شود. اصلاح سبک زندگی در خانواده نخستین گام برای تحقق سبک زندگی اسلامی در جامعه به‌شمار می‌رود. فرهنگ‌پذیری و جامعه‌پذیری افراد جامعه از خانواده شروع می‌شود. خانواده می‌تواند بسیاری از ارزش‌های مطلوب اقتصادی را به افراد جامعه منتقل کند؛ زیرا در تربیت نیروی انسانی کارآمد نقش به‌سزایی دارد (صنیعی، ۱۳۹۸، ص۴). «الگو» نیز در لغت به‌معنای سرمشق، مثال و نمونه است ( دهخدا، 1390، ج۱، ص۲۲۱) و در اصطلاح و در تحقیق حاضر به‌معنای اسوه بودن حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان است.
در قرآن کریم، پیامبر اکرم به‌عنوان اسوه‌ای برای جهانیان معرفی گردیده است. از سوی دیگر، با توجه به روایات موجود که حضرت زهرا را پارۀ تن رسول خدا شناخته‌اند، بی‌تردید ایشان ادامه‌دهنده راه پدر بزرگوار خویش هستند و به‌عنوان یک الگو و اسوه برای زنان عصر حاضر مطرح می‌شوند. زنان امروز می‌توانند با الگوبرداری از سیره و رفتار حضرت زهرا در حوزه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی، به وجوهی چون رشد و تعالی اخلاق فردی، تحکیم و استحکام خانواده، و تربیت فرزندان صالح دست یابند.
بااین‌حال، در دنیای معاصر، گستردگی تبلیغات در فضای مجازی و رسانه‌های غربی، به‌ویژه تلاشی که برای ارائه الگوهای ناکارآمد و ناهنجار توسط رسانه‌های غربی صورت می‌گیرد، تأثیرات منفی بر سبک زندگی زنان مسلمان داشته است. این عوامل باعث گردیده که زنان به تبعیت از الگوهای غربی دچار تزلزل در هویت و شخصیت خود شوند، که این موضوع نه‌تنها به چالش کشیدن ارزش‌های دینی و فرهنگی آنها منجر شده، بلکه فاصله‌گذاری از الگوی مطلوب قرآنی را نیز به دنبال داشته است. ازاین‌رو تحقیق حاضر درصدد پاسخ‌گویی به این سؤال می‌باشد که نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی مبتنی به آیات و روایات چیست؟ اهمیت این مسئله با توجه به سیره و آموزه‌های حضرت زهرا دوچندان می‌شود؛ زیرا پیامبر اکرم درباره ایشان بیان کرده‌اند که حضرت زهرا از ایشان است و این خود دلیل محکمی بر الگو بودن ایشان برای زنان در تمامی اعصار است. عدم توجه به این موضوع می‌تواند پیامدهای منفی به همراه داشته باشد و موجب غلبه الگوهای ناپسند غربی در فضای مجازی شود. عدم شناخت نمونه‌های بارز و مطلوب قرآنی، زنان عصر حاضر را در نهایت به‌سوی الگوهای غربی گرایش می‌دهد و این خود به تزلزل شخصیتی و دور شدن از تقدس و هویت زن انقلابی و مطلوب قرآنی منتهی خواهد شد. ازاین‌رو ضرورت دارد تا سیرۀ اخلاقی و تربیتی حضرت زهرا مورد بررسی قرار گیرد و ایشان به‌عنوان الگویی کامل به زنان عصر حاضر معرفی گردد.
در این راستا، آثار پژوهشی متعددی در زمینه الگوسازی از حضرت زهرا وجود دارد. به‌عنوان مثال، پژوهش‌هایی چون «اسوه بودن حضرت فاطمه زهرا» (حسینی و جلالی) به رشته تحریر درآمده و در آن به بررسی ابعاد مختلف زندگی ایشان پرداخته شده است. همچنین مقالۀ «حضرت فاطمه زهرا الگوی بصیرت در ولایتمداری» (رستمی و شادکام، 1390)، رفتارشناسی حضرت زهرا را در موقعیت‌های اجتماعی و دینی تحلیل کرده است.
وجه تمایز تحقیق حاضر در آن است که به‌طور خاص به نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی مبتنی‌بر آیات و روایات پرداخته می‌شود. این تحقیق به دنبال بررسی دقیق‌تر ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی سیره حضرت زهرا به‌عنوان الگوی کارآمد برای زنان معاصر با تأکید بر آموزه‌های آيت‌الله جوادی آملی مي‌باشد.
این تحقیق از لحاظ هدف، کاربردی است؛ چراکه محقق در پی معرفی و ارائه یک الگوی جامع است که زنان بتوانند با قرار دادن شخصیت حضرت زهرا به‌عنوان الگو، به ارتقاء اخلاقی و انسانی و دستیابی به ویژگی‌های زن مطلوب و تراز انقلابی و سبک زندگی فاطمی در عصر حاضر نائل شوند. گردآوری داده‌ها با ابزار کتابخانه‌ای و فیش‌برداری انجام شده و تحلیل داده‌ها و پردازش اطلاعات نیز به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است. تحقیق حاضر در ساختاری منسجم به بررسی نقش الگویی حضرت زهرا در سه بُعد از ابعاد سبک زندگی نوین فردی، خانوادگی و اجتماعی زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی، مبتني‌بر آیات و روایات خواهد پرداخت.
1. نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی فردی
حضرت زهرا در سبک زندگی نوین زنان نقش بسیار مهمی دارند. ایشان به‌عنوان الگوی نمونه در تمام ابعاد اخلاقی، ایمانی، تربیتی، معنوی، سیاسی، فرهنگی و.... زنان مورد توجه و نقش‌آفرین هستند و به‌عنوان الگوی پیشرفته در زندگی نوین زنان عصر حاضر شناخته می‌‌شوند. از بارزترین خصوصیات سبک زندگی فردی حضرت زهرا می‌‌توان به عبادت، انس و توجه به قرآن، پرهیز از نامحرم و... اشاره کرد که این خصوصیات بارز، از ویژگی‌‌های یک الگوی کامل در سبک زندگی نوین زنان محسوب می‌‌شود که زنان عصر حاضر می‌‌توانند در سبک زندگی فردی خود به آن توجه داشته و از آن الگوگیری داشته باشند. در ادامه به تبیین و تحلیل نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی فردی نوین زنان پرداخته می‌‌شود:
1ـ1. عبادت خالصانه
نقش الگویی حضرت زهرا در عبادت خالصانه و محراب نماز، دارای اهمیت زیادی در سبک زندگی فردی زنان است. حضرت زهرا به‌عنوان الگویی کامل و نمونه برای همۀ زنان و مردان عالم، در ابعاد مختلف زندگی ازجمله بُعد عبادی نقش مهمی دارند و مظهر کمال انسانی و عبودیت و بندگی می‌‌باشد. چنان‌که پیامبر اکرم به حالات ایشان در محراب نماز اشاره می‌‌فرماید: «وَ كَانَتْ فَاطِمَةُ تَنْهَجُ فِي الصَّلَاةِ مِنْ خِيفَةِ اللَّهِ تَعَالَى» (مجلسي، 1403ق، ج81، ص258)؛ فاطمه در نماز، از ترس خداوند متعال، نفس نفس می‌زد» (مجلسى، 1403ق، ج۸۱، ص۲۵۸).
حضرت زهرا الگوی کاملی در سبک زندگی نوین فردی زنان است؛ ایشان به‌عنوان الگوی برتر زنان عصر حاضر، از تقوا، اخلاص، ایمان و بندگی و عبودیت حق برخوردار بوده و در عبادت با اخلاص، به‌عنوان الگویی بی‌‌نظیر برای زنان جهان اسلام است. آيت‌الله جوادی آملی درباره مصادیق عبادت خالصانه می‌‌فرماید: «عبادت انسان به اقداماتی نظیر نماز خواندن، قرائت قرآن، دعا و روزه محدود نمی‌شود، بلکه تمامی جنبه‌های زندگی او می‌تواند رنگ و بوی عبادت به خود بگیرد. به‌عبارتی، کارهایی همچون خوردن، آشامیدن، خوابیدن، کسب روزی، سخن گفتن و شنیدن، اگر با نیت‌هایی چون تقویت دین خدا، خدمت به بندگان او، و کمک به نظام اسلامی انجام شوند، به‌طور طبیعی در زمره عبادت قرار خواهند گرفت» (جوادی آملی، 1388الف، ج۲، ص۱۶۸).
در این راستا، در سخنان صدیقه طاهره آمده است: «مَنْ أَصْعَدَ إِلَى اللَّهِ خَالِصَ عِبَادَتِهِ أَهْبَطَ اللَّهُ إِلَيْهِ أَفْضَلَ مَصْلَحَتِهِ» (مجلسي، 1403ق، ج68، ص184)؛ یعنی هر کس تلاشی خالصانه در زمینۀ عبادت و طاعت خداوند داشته باشد، خداوند نیز بهترین مصلحت و خیر را برای او نازل خواهد کرد.
با توجه به آنچه گذشت، روشن می‌‌شود که عنوان «عبادت» در این حدیث، تنها به‌معنای نماز و روزه و امثال آن نیست، بلکه شامل همه کارهای آدمی می‌‌شود (جوادی آملی، 1388الف، ج۲، ص۱۶۸).
حضرت زهرا به‌عنوان یک الگوی برجسته در عبادت خالصانه و سبک زندگی زنان معرفی می‌شود که فراتر از اعمال ظاهری چون نماز و روزه را دربر می‌گیرد. تحلیل آيت‌الله جوادی آملی بر این نکته تأکید می‌کند که عبادت می‌تواند شامل تمامی جنبه‌های زندگی روزمره باشد؛ به شرط آنکه انگیزه‌هایی چون تقویت ایمان و خدمت به جامعه در آن وجود داشته باشد. این رویکرد به زنان کمک می‌کند تا روح عبودیت را در تمام فعالیت‌های خود جاری کنند و توازن بین زندگی دینی و دنیوی را حفظ نمایند. این امر نه‌تنها به تقویت روح ایمان آنها کمک می‌کند، بلکه آنها را توانمند می‌سازد که در جامعه نقشی مؤثر و سازنده ایفا کنند و با تکیه بر باورهای دینی، به توسعۀ فرهنگی و اجتماعی خود و دیگران یاری رسانند. همچنین، بیان می‌شود که خداوند در پاسخ به عبادت خالص، بهترین مصلحت‌ها را نازل می‌کند. این تحلیل، ضرورت تجدیدنظر در نگرش به سبک زندگی دینی و اهمیت آن را در تمامی ابعاد زندگی نمایان می‌کند.
2ـ1. انس با قرآن
حضرت زهرا در توسل و تمسک به قرآن و انس به آن و نیز تجلی قرآن در عملکرد آن حضرت به‌عنوان اسوه و الگوی زنان عصر حاضر محسوب می‌‌شوند. زنان جامعه مدرن می‌‌توانند با الگو‌پذیری از حضرت زهرا با قرآن انس بگیرند و دستورات آن را در زندگی خود به کار ببندند. حضرت زهرا می‌فرمایند: «أَنَّى تُؤْفَكُونَ، وَ هَذَا كِتَابُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ، زَوَاجِرُهُ بَيِّنَةٌ، وَ شَوَاهِدُهُ لَائِحَةٌ، وَ أَوَامِرُهُ وَاضِحَةٌ» (مجلسي، 1403ق، ج43، ص710)؛ به کجا می‌‌روید؟ درحالی‌که کتاب الهی در مقابل شماست، و اوامر و احکام آن درخشان و نمایان است، و دستوراتش چشم را خیره ساخته و انذارهای آن بسیار ملامت‌گر و فرامین آن بسیار واضح و آشکار است.
حضرت زهرا به‌قدری با قرآن انس داشتند که در انجام کارهای روزمره خود نیز از آیات قرآن بهره می‌‌بردند. حضرت در حین دستاس کردن این جملۀ قرآن را قرائت می‌‌کرد: «والأخِرَةُ خَیرٌ واَبقی» (جوادی آملي، 1389، ص۳۷۷)؛ یعنی جهان ابد بهتر از جهان گذراست.
انس با قرآن و الگوپذیری از حضرت زهرا به زنان مدرن کمک می‌کند تا سبک زندگی معنوی و اخلاقی خود را شکل دهند. حضرت زهرا با نشان دادن چگونگی بهره‌گیری از قرآن در فعالیت‌های روزمره، الگوی عملی را ارائه می‌فرمایند و با تأکید بر اهمیت آخرت، این الگو به زنان یادآوری می‌کند که زندگی مادی موقتی است و نیاز به توجه به ارزش‌های معنوی وجود دارد. این رویکرد نه‌تنها به آرامش روحی و معنوی کمک می‌کند، بلکه به تعیین اولویت‌های زندگی و بهبود روابط اجتماعی کمک می‌نماید. درنتیجه، انطباق آموزه‌های قرآن با زندگی روزمره می‌تواند به ارتقاء رضایت و کامیابی زنان در جامعه مدرن منجر شود.
3ـ1. پرهیز از نامحرم
حضرت زهرا در پرهیز از نامحرم، الگوی بی‌‌نظیری برای سبک زندگی فردی زنان عصر حاضر محسوب می‌‌شود. «به منظور پرهیز از اختلاط نامحرم و جلوگیری از دخالت مردان در کار زنان، باید گروه متکاملی عهده‌‌دار رفع نیازهای متنوع هم صنف خود باشند تا هیچ زنی محکوم به انزوا نگردد و از پیشرفت علمی و عملی محروم نشود یا برای استیفای حق خود ناچار به اختلاط نباشد. اگر از حضرت فاطمهه نقل شد، کمال زن و سعادت آن در این است که نامحرمی را نبیند و نامحرمی او را نبیند، چنین موقعیتِ مناسب، وقتی به دست می‌‌آید که صنف زن تمام نیازهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خود را با استقلال در این فنون و استغنای از نامحرمان تأمین کند» (جوادی آملی، 1382، ج۲، ص۱۴۹).
زنان عصر حاضر با پرهیز از نامحرم و با الگو قرار دادن سیرۀ رفتاری و اخلاقی حضرت زهرا در زندگی فردی، می‌‌توانند به سعادت دنیوی و اخروی نائل گردند و به مرتبه بهترین زنان از دیدگاه حضرت زهرا که در ادامه به روایتی از پیامبر در این زمینه اشاره می‌‌شود، دست یابند.
تفکر اسلامی، در آموزه‌های اهل‌بيت بر اهمیت نقش و جایگاه زنان تأکید دارد. زندگی و اندیشه‌های قرآنی حضرت زهرا به‌عنوان الگویی کامل و برتر از زنان مسلمان شناخته می‌شود. پیامبر اکرم در مسجد و در جمع مسلمانان به گفت‌وگو در مورد سیره مناسب برای زنان بودند و نظر آنان را در این زمینه جویا می‌شوند. در این میان، سلمان فارسی به منزل حضرت زهرا رفته و راهنمایی می‌خواهد. پاسخ ایشان که فرمودند: «خَيْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا يَرَيْنَ الرِّجَالَ وَ لَا يَرَاهُنَّ الرِّجَالُ» (حر عاملي، 1409ق، ج20، ص232)؛ بهترین حالت برای زنان این است که مردان نامحرم را نبینند و مردان نامحرم نیز ایشان را نبینند. اين مطلب نشان‌دهندۀ اهمیت حجاب و حفظ کرامت زنان است. این پاسخ همچنین مرزهای تعاملات اجتماعی را تعریف و به هویت زنان توجه می‌کند. سلمان به مسجد بازگشت و پاسخ را طرح نمود. پیامبر دانستند که این پاسخ از خود سلمان نیست؛ ازاین‌رو پرسیدند: «این جواب را از که آموختی؟ سلمان عرضه داشت: سؤال شما را از دخترتان زهرا پرسیدم و چنین پاسخ شنیدم. پیامبر در این هنگام فرمود: «إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي» (مجلسي، 1403ق، ج37، ص69)؛ به‌راستی که فاطمه پاره‌‌ای از وجود من است.
بنابراین، پرهیز از نامحرم در سیرۀ حضرت زهرا به‌عنوان الگویی مؤثر برای زنان عصر حاضر، اهمیت ویژه‌ای دارد. این رویکرد نه‌تنها به حفظ حریم خصوصی و جلوگیری از اختلاط غیرضروری کمک می‌کند، بلکه زنان را به سمت توانمندسازی و استقلال در تأمین نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی سوق می‌دهد. با اتکا به اصول علمی و اخلاقی برگرفته از این سیره، زنان می‌توانند بدون وابستگی به مردان نامحرم، به پیشرفت‌های علمی و عملی نائل شوند و به سعادت دنیوی و اخروی دست یابند. در حقیقت، پایبندی به این آموزه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد جامعه‌ای متعادل و متعهد به ارزش‌های اخلاقی و انسانی گردد.
2. نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین خانوادگی
حضرت زهرا به‌عنوان یک الگوی بی‌نظیر در زندگی خانوادگی و اجتماعی زنان عصر معاصر، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. ایشان با تأکید بر اصولی چون پرهیز از نامحرم و توجه عمیق به قرآن و عبادت خالصانه، به ارتقای کیفیت زندگی و تربیت فرزندان نیکو می‌پردازند. سیره و رفتار آن حضرت نه‌تنها به‌عنوان یک راهنمای عملی، بلکه به‌عنوان یک منبع الهام برای زنان امروز تلقی می‌شود که یادآور اهمیت پیروی از اصول اخلاقی و دینی در زندگی روزمره است. در ادامه، به تحلیل و بررسی عمیق این ویژگی‌های برجسته خواهیم پرداخت و تأثیر آنها را بر زندگی و سبک نوین زندگی خانوادگی زنان معاصر به‌روشنی تبیین خواهیم کرد:
1ـ2. خیر خواهی و دعا در حق دیگران
نقش الگویی حضرت زهرا در خیرخواهی و دعا در حق دیگران بسیار حائز اهمیت است. حضرت زهرا الگویی کامل در خیرخواهی برای دیگران هستند، چنان‌که در لحظات آخر زندگی خود در حق دیگران چنین دعا می‌‌فرمودند: «كَانَتْ فَاطِمَةُ إِذَا دَعَتْ تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا فَقِيلَ لَهَا فَقَالَتِ الْجَارَ ثُمَّ الدَّارَ» (مجلسي، 1403ق، ج90، ص388)؛ هنگامی‌که فاطمه دعا می‌‌کرد، برای مردان و زنان مؤمن دعا می‌‌کرد و برای خودش دعا نمی‌‌کرد. از حضرت در این‌باره پرسیدند که فرمود: نخست همسایه، وانگه اهل خانه.
زنان عصر حاضر نیز در زندگی فردی خود می‌‌توانند با تأسی از حضرت زهرا خیرخواهی و دعای خیر برای دیگران را بر خود مقدم بدارند؛ زیرا خیرخواهی و دعا در حق دیگران اثر بسیار مطلوب معنوی برای دعاکننده نیز دارد. چنان‌که آيت‌الله جوادی آملی در این‌باره می‌‌فرماید: «سود دعا برای دیگران آن است که فرشتگان از خداوند برای داعی چند برابر آن را می‌‌طلبند و چون آنان بدون اذن خدا سخن نمی‌‌گویند و هرچه را بخواهند مطلوب، بلکه مأمورٌبه الهی است، به یقین دعایشان مستجاب است» (جوادی آملی، 1388ب، ص۲۳۹).
از امام مجتبی نقل شده است: «در شب جمعه، مادرم را در محراب عبادت مشاهده کردم. تا سپیده‌دم در حالت رکوع و سجود بود و همواره برای مؤمنان و مؤمنات به اسم دعا می‌کرد. زماني‌که از او پرسیدم چرا برای خود دعا نمی‌کنی، پاسخ داد: «در ابتدا باید برای همسایه دعا کرد، سپس برای خود» (حر عاملی، 1409ق، ج7، ص113). این بیان به وضوح نشان‌دهنده اهمیت توجه حضرت زهرا به دعا برای دیگران و خیرخواهی در سطح خانواده و جامعه است.
دعا کردن برای دیگران، درواقع نشان‌دهندۀ خیرخواهی مادی یا معنوی و یا هر دو برای آنهاست. بر این اساس، فرد به میزان نیک‌خواهی برای دیگران می‌تواند در دعا برای آنها صدق داشته باشد. ازاین‌رو کسی که مایل است بداند در دعا نسبت به مسائل معنوی و اخروی تا چه اندازه‌ای صداقت دارد، باید بررسی کند که آیا به واقع در نیک‌خواهی مادی نسبت به دیگران آمادگی و توان لازم را داراست یا نه (محمدی ری‌شهری، 1389، ج۲، ص۶۸۰).
حضرت زهرا به‌عنوان الگوی خیرخواهی و دعا، نقش اساسی در تقویت روابط انسانی و معنوی در خانواده دارد. اندیشه‌های آيت‌الله جوادی آملی بر اهمیت نهادینه کردن این ویژگی‌ها در سبک زندگی خانوادگی زنان تأکید دارد. با الگوگیری از سیرۀ ایشان، زنان می‌توانند فضای حمایتی و همدلی در خانواده ایجاد کنند. این رویکرد به پایداری و آرامش در زندگی خانوادگی و اجتماعی کل جامعه کمک می‌کند.
2ـ2. به کار بردن القاب زیبا برای خطاب همسر
یکی از سیرۀ اخلاقی و رفتاری حضرت زهرا در سبک زندگی خانوادگی، به کار بردن القاب زیبا برای خطاب همسر است، که زنان عصر حاضر می‌‌توانند با تآسی از حضرت زهرا و به‌کارگیری این شیوۀ رفتاری، بر تحکیم خانواده و تکریم همسر در خانواده بیفزایند. چنان‌که حضرت زهرا، حضرت علی را این‌گونه خطاب مي‌فرمايد: «رُوحِي لِرُوحِكَ الفِداء وَ نَفْسِي لِنَفْسِكَ الوِقَاء» (بحرانى، 1413ق، ج۳، ص۳۶۹)؛ علی جان، روح من فدای روح تو و جان من سپر بلاهای جان تو.
نقش الگویی حضرت زهرا در به کار بردن القاب زیبا برای خطاب همسر، تأثیر عمیقی بر سبک زندگی خانوادگی زنان معاصر دارد. استفاده از این القاب نه‌تنها موجب تحکیم روابط عاطفی و محبت‌آمیز بین زوجین می‌شود، بلکه احترام و تکریم همسر را نیز افزایش می‌دهد. درواقع، این شیوۀ بیان، نمادی از محبت و وابستگی عاطفی است که می‌تواند انگیزه‌های مطلوب را در زندگی زناشویی تقویت کند. به همین ترتیب، زنان امروزی با الهام از این سیرۀ اخلاقی می‌توانند جو خانواده را صمیمی‌تر کرده و به ایجاد محیطی حمایت‌گر و آرام کمک کنند که در نهایت به پایداری و کیفیت بهتر زندگی خانوادگی منجر می‌شود.
3ـ2. عدم سخت‌گیری به همسر
یکی از نقش‌‌های الگویی حضرت زهرا در زندگی نوین خانوادگی زنان، می‌تواند این باشد که به همسر سخت‌گیری ننمایند و او را در سختی نیندازند و او را عهده‌دار تکلیفی ننمایند که در انجام آن ناتوان است.
حضرت زهرا در ارتباطات خانوادگی خود، رفتار شایسته‌ای از خود نشان می‌دهند. زمانی که امیر المؤمنین علي از ایشان سؤال کردند که چرا در مورد مشکلات گرسنگی و کمبود مواد غذایی در خانه اطلاع نداده‌اند، ایشان در پاسخ فرمودند: «يَا أَبَا الْحَسَنِ إِنِّي لَأَسْتَحْيِي مِنْ إِلَهِي أَنْ أُكَلِّفَ نَفْسَكَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ» (مجلسى، 1403ق، ج43، ص59)؛ ‌ای ابالحسن! من از خدای خود شرم می‌کنم که به تو تکلیفی کنم که قادر به انجام آن نیستی. این نشان‌دهندۀ احترام و مسئولیت‌پذیری ایشان در برابر همسر و خانواده است و الگوی خوبی برای روابط محبت‌آمیز در زندگی مشترک به‌شمار می‌رود.
البته سخت‌گيرى مرد در امور اقتصادی نیز از مصادیق سخت‌گیری در خانواده نسبت به همسر و فرزندان است. مرد اگر بتواند خانواده‌اش را از نظر اقتصادى در رفاه قرار بدهد، ثواب بسيارى مى‌‌برد (مظاهری، بی‌تا، ص۱۴۸).
چنان‌‌که پیامبر در این‌باره فرمودند: «اَلْكادُ لِعِيالِهِ كَالْمُجْاهِدُ فِي سَبِيلِ اللهِ» (صدرالمتألهين، 1366، ج1، ص434)؛ کسي كه براى رفاه خانواده‌اش كار كند، همچون مجاهد در راه خداوند است.
اما در شرایط فعلی و زندگی‌‌های نوین در عصر حاضر که مشکلات اقتصادی نیز ازجمله مشکلات خانواده، می‌‌تواند به‌شمار رود، زن‌‌ها می‌توانند با الگوپذیری و تأسی از سبک زندگی فاطمه زهرا در امور اقتصادی، به همسر سخت‌گیری و شکوه ننمایند و با ساده‌زیستی و رضایت، در عملکرد خود به سبک زندگی فاطمی نزدیک گردد. آيت‌الله جوادی آملی در این‌باره می‌فرماید: «اشتیاق به ساده زیستن، ایثار مستمندان و محرومان فضیلت اخلاقی زنانِ وارسته است که نه‌تنها آنها را از لوث هجوم فرهنگِ مبتذل پاک نگه می‌‌دارد، بلکه مردان را هم از آلودگی می‌‌رهاند» (جوادی آملی، 1381، ج۱، ص۲۲۹).
سیرۀ حضرت زهرا در عدم سخت‌گیری به همسر می‌تواند الگویی مؤثر برای زنان معاصر باشد؛ زیرا بر اهمیت همدلی، همکاری و احترام به توانایی‌های همسر تأکید دارد. این رویکرد فضای آرام و بدون تنشی در خانواده ایجاد می‌کند که به سلامت روانی اعضا و بهبود روابط خانوادگی کمک می‌کند. در شرایط اقتصادی کنونی، الگوپذیری از سیرۀ ایشان می‌تواند به ساده‌زیستی و درک متقابل در خانواده‌ها منجر شود و توجه به ارزش‌های ایثار و فداکاری، تعادل روابط را تقویت و کیفیت زندگی را ارتقا بخشد.
بنابراین با توجه به استشهاد به منابع تفسیری و روایات، تأمین زندگی و امور اقتصادی خانواده به عهده مرد است و مرد در برابر تلاش‌‌های خود، برای تأمین نیازهای اقتصادی زنان، صواب بسیاری می‌‌برد. اما با توجه به مشکلات اقتصادی زندگی نوین در عصر حاضر، زن‌‌ها نیز به تأسی و الگو‌پذیری از سیره حضرت زهرا شایسته است که به شوهر خود سخت‌گیری ننمایند و با ساده‌زیستی و اجتناب از تجمل‌گرایی و به حفظ تعادل و آرامش خانواده کمک کنند. درواقع این اصل جهت عدم سخت‌گیری و همکاری در گذراندن امور اقتصادی خانواده است و به‌معنای نادیده گرفتن حقوق فردی زنان یا سلطه مرد بر زن نیست.
3. نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی اجتماعی
نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی اجتماعی و نقش‌آفرینی ایشان در اجتماع و حضور عفیفانه و شجاعانه ایشان در عرصه‌‌های اجتماعی، ضرورت حضور فعالانه زنان در عرصه‌‌های اجتماعی را آشکار می‌‌سازد. در ادامه به نقش الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی اجتماعی پرد‌‌اخته می‌‌شود:
1ـ3. نقش‌آفرینی حضرت زهرا در حل مسائل دینی
زنان عصر حاضر با الگو قرار دادن حضرت زهرا در سبک زندگی نوین اجتماعی، می‌‌توانند پاسخگوی نیازهای اعتقادی مردم و دانش‌‌آموزان در اجتماع و مدارس باشند. زنان در تربیت دانش‌‌آموزان و پاسخ‌گویی به نیازهای اعتقادی و اخلاقی جامعه ظرفیت و توانمندی بالایی دارند. چنان‌که حضرت زهرا پاسخگوی نیازهای اعتقادی و اخلاقی جامعه بودند و حضرت در حل مسائل دینی نقش اساسی را به عهده داشتند و زنانی که در مسائل دینی دچار اختلاف و شبهه شده بودند را راهنمایی و یاری می‌‌کردند.
چنان‌که امام حسن عسکری بیان می‌کنند: «دو زن که در یک موضوع دینی با یکدیگر اختلاف نظر داشتند، پیش حضرت زهرا آمدند. گفت‌وگو میان این دو به مشاجره و نزاع انجامید؛ یکی از آنها مؤمن بود و دیگری معارض و مخالف با اسلام. حضرت به زن مؤمن در بیان استدلال‌ها و دلایلش یاری رساند تا بتواند حقانیت خود را اثبات کند. وقتی او موفق به اثبات سخنان خود شد، بسیار خوشحال گردید. حضرت زهرا فرمودند: «خشنودی فرشتگان از پیروزی تو بر او بیشتر از خوشحالی توست، همان‌طور که اندوه شیطان و یارانش بیش از ناراحتی خود آن زن است» (تفسير منسوب به امام حسن عسکري، 1409ق، ص۳۴۷). این روایت به زنان معاصر، یادآوری می‌کند که درگیر شدن در مباحثه‌های صحیح و توانمندسازی زنان می‌تواند به تقویت سبک زندگی خانوادگی و اجتماعی آنها کمک کند و نقش مطلوب قرآني برای آنها در جامعه ایجاد نماید.
حضرت زهرا به‌عنوان الگوی کامل انسانی، تأثیر عمیق و شگرفی بر زندگی خانوادگی و اجتماعی زنان معاصر دارند. با تأسی به سیرۀ ایشان، فضایی سازنده برای حل اختلافات و تقویت همبستگی اجتماعی فراهم خواهد شد و به زنان الهام داده می‌شود تا به خودباوری و مشارکت فعال در امور اجتماعی و دینی بپردازند. ویژگی‌هایی مانند صداقت و فداکاری ایشان به ارتقای دانش و مهارت‌های دینی و رشد اخلاق و معنویت زنان کمک کرده و به جامعه‌ای سالم و متعهد و غنای فرهنگ دینی اجتماعی منجر می‌شود. به‌این‌ترتیب، حضرت زهرا نقش اساسی در ترویج ارزش‌های انسانی و الهی در جامعه ایفا می‌کنند.
2ـ3. ترویج معارف قرآن و اهل‌بیت
از نقش‌‌های الگویی حضرت زهرا در سبک زندگی نوین اجتماعی این است که آن حضرت در اجتماع آن روز خود را عهده‌دار نشر معارف حق می‌‌دانستند. چنانچه ابن‌مسعود، از بزرگان اصحاب پیامبر اکرم نقل می‌کند: «مردی به نزد حضرت فاطمه آمد و عرض کرد: آیا رسول خدا چیزی نزد شما گذاشته است که من هم از آن بهره‌مند شوم؟» آن حضرت به خدمتکار منزل فرمود که «برود آن دستمال ابریشمی را بیاورد». خدمه هرچه جست‌وجو کرد، آن را نیافت، اما حضرت فرمودند: «حتما آن را پیدا کن؛ زیرا به اندازه حسن و حسین برایم ارزش دارد»، پس از تلاشی دوباره، خدمتکار بالاخره آن دستمال را پیدا کرد. در آن صحیفه و نوشته‌ای بود که بر آن چنین نوشته شده بود: «قال محمد النبی: لَیْسَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ مَنْ لَمْ یَأْمَنْ جارُهُ بَوائِقَهُ. مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ فَلایُؤْذی جارَهُ. وَ مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ فَلْیَقُلْ خَیْرا اَوْ یَسْکُتْ. اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الخَیِّرَ الْحَلیمَ الْمُتَعَفِّفَ وَ یُبْغِضُ الْفاحِشَ الضَّنینَ السَّئّال المُلْحِف. اِنَّ الْحَیاءَ مِنَ الایمانِ وَ الایمانُ فِی الْجَنَّةِ وَ اِنَّ الْفُحْشَ مِنَ الْبَذاءِ وَ الْبَذاءِ فِی النّار» (طبري، 1413ق، ص66)؛ پیامبر اکرم فرمودند: کسی که همسایه‌اش از شر او در امان نباشد از مؤمنان نیست. هر کس به خداوند و روز قیامت ایمان دارد، همسایه‌اش را آزار ندهد. کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد یا سخن نیکو بگوید یا سکوت کند. همانا خداوند انسان نیکوکار بردبار و پاکدامن را دوست دارد و انسان زشت‌کار بخیل و بسیار سؤال‌کننده و پررو را مبغوض دارد. همانا حیا از ایمان است و ایمان نیز در بهشت جای دارد و فحش [و ناسزاگویی] از بی‌حیایی است و [آدم] بی‌حیا در آتش است.
حضرت زهرا به‌عنوان الگویی برجسته در نشر معارف حق، نقشی حیاتی در شکل‌گیری سبک زندگی نوین اجتماعی زنان ایفا می‌کنند. حدیثی که از رسول اکرم نقل شده، بر اهمیت رعایت حقوق همسایگان و رفتارهای اخلاقی تأکید دارد و نشان می‌دهد که این امر جزو اصول بنیادین ایمان به‌شمار می‌رود. این نگرش می‌تواند به زنان معاصر الهام بخشد تا بر مبنای آموزه‌های اخلاقی و دینی، در ایجاد جامعه‌ای سالم و همبسته مشارکت کنند. تحلیل این حدیث بر ضرورت ایفای نقش زنان در ترویج معارف اسلامی و اصلاح رفتارهای اجتماعی تأکید می‌کند. زنان می‌توانند با پیروی از سیرۀ حضرت زهرا فرهنگ همدلی، مسئولیت‌پذیری و احترام به حقوق یکدیگر را در جامعه ترویج دهند. درنتیجه، عهده‌دار بودن معارف حق توسط حضرت زهرا به تقویت روابط و تعاملات اجتماعی مطابق با آموزه‌های قرآن و اهل‌بيت و ارتقای شأن و منزلت زنان از منظر اخلاقی و فرهنگی کمک شایانی خواهد کرد.
3ـ3. کمک به فقرا و نیازمندان جامعه
یکی از نقش الگویی حضرت زهرا کمک به فقرا و نیازمندان جامعه بود؛ به‌طوری‌که هر سائل و نیازمندی به خانه حضرت زهرا مراجعه می‌‌کرد. پیامبر اکرم فرمود: «چیزی برای تو نمی‌یابم، برو به خانه کسی که هم خدا و رسولش را دوست دارد و هم خدا و رسولش او را دوست دارند، او خدا را بر خود مقدم می‌دارد، برو به خانه فاطمه» (مجلسى، 1403ق، ج۴۳، ص۵۶). سپس پیامبر به بلال فرمود: «او را به منزل فاطمه برسان.» بلال با آن مرد به منزل فاطمه رفت و موضوع را به عرض زهرای مرضیه رساند. حضرت گردن‌بندی را که دختر عمویش، فاطمه دختر حمزه سیدالشهداء، به او هدیه داده بود، از گردن خارج کرده و به آن مرد فقیر داد و فرمود: «خُذْهُ وَبِعْهُ فَعَسَی اللّهُ اَنْ یُعَوِّضَکَ بِهِ ما هُوَ خَیْرٌ مِنْهُ» (مجلسي، 1403ق، ج43، ص325)؛ این را بگیر و بفروش. امید است خداوند در مقابل آن چیزی به تو دهد که از آن بهتر است.
حضرت زهرا به‌عنوان الگویی کامل انسانی، در خدمت به فقرا و نیازمندان، تأثیر عمیقی بر جامعۀ اسلامی داشتند. پیامبر اکرم به نیازمندان توصیه می‌فرمودند که به خانۀ ایشان مراجعه کنند. واقعۀ بخشش گردنبند هدیه‌شده به یک مرد فقیر از سوی ایشان، نشانه‌ای از روح بخشندگی و ایمان عمیق به رحمت الهی است. شناخت سیرۀ حضرت زهرا به‌عنوان الگویی نمونه و برتر برای زندگی اجتماعی زنان معاصر، به تحقق محبت و مسئولیت اجتماعی و به ترویج ارزش‌های انسانی در جامعۀ معاصر کمک کند.
نتیجه‌گیری
از آنچه گذشت، نقش الگویی حضرت فاطمه زهرا در سبک زندگی نوین زنان، بسیار حائر اهمیت و مؤثر است و زنان با الگو قرار دادن سیرۀ رفتاری حضرت زهرا در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی در عصر حاضر می‌‌توانند از لحاظ معنوی و اخلاق فردی به رشد کافی برسند و نیز در محیط خانواده به‌عنوان همسر و مادر به خوبی نقش‌آفرینی کنند و فرزندانی صالح تربیت کرده و به اجتماع تحویل دهند.
حضرت زهرا دارای فضائل اخلاقی بی‌‌نظیر و بانوی دو عالم است، به‌گونه‌‌ای‌که هریک از ابعاد زندگی حضرت، الگویی کامل برای زنان عصر حاضر است. این الگوی کامل، نمونه‌‌ای از الگوی مطلوب قرآنی برای سبک زندگی نوین زنان عصر حاضر است.
در آموزه‌‌های قرآن کریم، پیامبر الگو و اسوه کامل برای مؤمنان معرفی شده است. در این میان فرقی بین الگوی زن و مرد وجود ندارد؛ ولی به دلیل خصوصیات اخلاقی و وظایف ویژه زنانه، اقتضا ضرورت این است که برای زنان از جنس خودشان نیز، الگویی وجود داشته باشد تا از جنبۀ الگو‌پذیری و مشخص شدن مصادیق الگو‌پذیری به سیرۀ تربیتی و اخلاقی ایشان در سبک زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی اقتدا کنند.
با توجه به یافته‌های تحقیق درباره نقش الگویی حضرت فاطمه زهرا در سبک زندگی نوین زنان از دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی، می‌توان بیان کرد که سیرۀ حضرت زهرا به‌عنوان یک الگوی مطلوب قرآنی، قادر است به رشد معنوی و اخلاقی زنان کمک کرده و آنها را در ایفای نقش‌های کلیدی خود در خانواده و جامعه یاری رساند. این تحقیق نشان می‌دهد که آموزه‌های آن حضرت می‌تواند به‌عنوان رهنمودی برای حل مشکلات اجتماعی و فردی زنان در دنیای معاصر و دستیابی به سبک زندگی نوین آنان محسوب شود. یافته‌های تحقیق نشان داد که مؤلفه‌های سیرۀ حضرت زهرا به‌کار بردن القاب زیبا برای خطاب همسر، خیرخواهی و دعا در حق دیگران، پرهیز از نامحرم، انس با قرآن، در سبک زندگی نوین فردی زنان و عدم سخت‌گیری به همسر، به کار بردن القاب زیبا برای خطاب همسر، خیرخواهی و دعا در حق دیگران در سبک زندگی نوین خانوادگی زنان و کمک به فقرا و نیازمندان جامعه، عهده‌دار نقش معارف حق، نقش‌آفرینی حضرت زهرا در حل مسائل دینی در سبک زندگی نوین اجتماعی زنان به‌عنوان مؤلفه‌های مهم در سیرۀ آن حضرت مطرح شده است.
بر اساس دیدگاه آيت‌الله جوادی آملی، الگوپذیری از سیرۀ حضرت زهرا در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی به زنان کمک مي‌کند تا از لحاظ معنوی به کمال برسند و در نقش‌های مختلف خود به طور مؤثر عمل کنند. این تحقیق به وضوح نشان می‌دهد که جامعه به الگوهایی نیاز دارد که نه‌تنها راهکارهای اخلاقی و تربیتی را به‌خوبی نمایان کند، بلکه بتواند در راستای سبک زندگی نوین زنان، در تربیت فرزندان صالح و همچنین ایفای نقش مؤثر در خانواده و اجتماع، فرایندهای بهتری را دنبال کند. خلأ و شکاف‌های موجود در تربیت معنوی و اخلاقی زنان نیز مورد بررسی قرار گرفته و تأکید شده که با الگوبرداری از سیرۀ حضرت زهرا، می‌توان بر این مشکلات غلبه کرد.
تحقیق حاضر در مقایسه با سایر تحقیقات پیشین وجوه متمایزکننده‌ای دارد. این تحقیق به بررسی دقیق‌تری از جنبه‌های مشخصی از الگوپذیری و تأثیر آن در زندگی روزمره و سبک زندگی نوین زنان پرداخته و نتایج آن همسو با یافته‌های دیگر پژوهشگران در این حوزه است. همچنین، نظرات و تحلیل‌های آيت‌الله جوادی آملی به‌روشنی در تضاد با اظهارات سطحی درباره نقش زنان در جامعه قرار دارد و عمق و جامعیت بینش ایشان برای ویژگی‌های سیرۀ حضرت زهرا در زندگی مدرن زنان، انسجام بیشتری ایجاد می‌کند.
به منظور بهبود وضعیت زندگی زنان و خانواده‌ها، پیشنهاد می‌شود که پژوهشگران به جنبه‌های تربیتی و اخلاقی سیره‌ حضرت زهرا پرداخته و راهکارهایی مانند برگزاری کارگاه‌های آموزشی و ارائه مشاوره‌های معنوی و اخلاقی را مد نظر داشته باشند. همچنین، توجه به محدودیت‌های تحقیق ازجمله دسترسی به منابع معتبر و کمبود تحقیق‌های میدانی در این زمینه نیز حائز اهمیت است.
در نهایت، نتایج این تحقیق بیانگر این است که الگوپذیری از سیرۀ حضرت زهرا به‌عنوان یک منبع غنی برای جست‌وجوی راه‌های ابتکاری و کارآمد در زندگی مدرن زنان به حساب می‌آید. با تأکید بر اصول و آموزه‌های آن حضرت، زنان می‌توانند به شکل بهتری با چالش‌های زندگی مواجه شوند و به سمت رشد شخصی و اجتماعی حرکت کنند. علاوه بر این، توجه به این اصول می‌تواند به تحقق اجتماعی سالم‌تر و متعادل‌تری نیز منجر شود. بنابراین، سیرۀ حضرت زهرا نه‌تنها یک راهکار معنوی، بلکه یک الگوی عملی برای زندگی نوین و مدرن زنان به‌شمار می‌آید که در کلام آيت‌الله جوادی آملی نیز به‌روشنی مورد تأیید قرار گرفته است.