معرفت

شیوه‌های مواجهۀ حکومت اسلامی با فضای مجازی
با تأکید بر اندیشه‌های امام خامنه‌اي
محمدعلی محیطی اردکان / دانشیار گروه فلسفه مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی    mohiti@iki.ac.ir
 ملیحه شیخی‌زاده بافقی         / طلبة سطح چهار علوم و معارف قرآنی مؤسسة آموزش عالی حضرت زهرا میبد    shikhizade59@gmail.com
دريافت: 19/10/1403                    پذيرش: 28/02/1404
چکیده
حکومت اسلامی برای پیشرفت جامعۀ اسلامی باید در تمام عرصه‌ها وظایف ذاتی خود را هوشمندانه انجام دهد. فناوری‌های نوین ارتباطی، فضای جدیدی به نام فضای مجازی را ایجاد کرده است. برای ایمنی از آسیب‌ها و بهره‌برداری از فرصت‌ها، ضرورت دارد اصول و شیوه‌های مواجهۀ حکومت اسلامی با فضای مجازی بر پایة مبانیِ دینی ارائه شود. در این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی، شیوه‌های مواجهة حکومت اسلامی با فضای مجازی با تأکید بر اندیشه‌های امام خامنه‌ای بررسی می‌شود. نتایج به‌دست‌آمده حاکی از آن است که با توجه ‌به نظام سیاسی مبتنی‌بر قواعد فقهی اسلام و با نگاهی به اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب می‌توان شیوه‌های زیر را در نحوة مواجهة حکومت اسلامی با فضای مجازی استنباط‌ کرد: آینده‌پژوهی و مقابلة هوشمندانه، روشنگری و جهاد تبیین، سلب سلطة بیگانه از فناوری رسانه و کسب استقلال در این عرصه، مدیریت فضای مجازی و در نهایت، شیوة صدور انقلاب و ارزش‌های اسلامی از کلام رهبر انقلاب به دست می‌آید. شیوه سلب سلطة بیگانه از فناوری رسانه و کسب استقلال در این عرصه با اجرای دو راهکار اسلامی‌سازی دانش ارتباطات و رسانه و پیشرفت علمی در فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات اجرا می‌شود. شیوه مدیریت فضای مجازی نیز با اجرای دو راهکار قانون‌گذاری و ایجاد شبکه ملی اطلاعات اجرا می‌شود.
کليدواژه‌ها: حکومت اسلامی، فضای مجازی، آینده‌پژوهی، شیوة مواجهه، امام خامنه‌ای. 
مقدمه
 
مهم‌ترین مسئولیت حکومت اسلامی، بنا بر آیۀ «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات: ۵۶) این است که انسان‌ها بتوانند در سایه‌سار چنین حکومتی مسیر عبودیت الهی را طی کرده و به کمال معنوی و الهی برسند (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با دانشجویان کرمانشاه، 24/7/1390).
فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات، امکانات گسترده‌ای را در اختیار بشر قرار داده است. فرصت‌های ایجادشده برای پیشبرد اهداف حکومت اسلامی مغتنم است. ازجمله وظایف ذاتی حکمرانی اسلامی مدیریت فضای مجازی است، به‌گونه‌اي‌که آسیب‌ها و تهدیدها به حداقل برسد و زمینة استفادة سالم و مبتنی‌بر ارزش‌های الهی برای مردم فراهم شود. امام خامنه‌ای بارها به مسئلة فضای مجازی اشاره فرموده و اهمیت آن را خاطرنشان کرده است. توسعة ادبیات حکومتی فضای مجازیِ پیشران در نظام اسلامی نیازمند تحقیق بیشتر دربارة این پدیدة نوظهور و مهم است. بدین‌سان پژوهش حاضر درصدد بررسی شیوه‌های مواجهة حکومت اسلامی با فضای مجازی با تأکید بر اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب است.
هرچند تأکید بر رابطة فضای مجازی با حکومت اسلامی، به‌ویژه بعد از گسترش یافتن آن در ایران اسلامی و ناظر به اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب در مقام ثبوت از همان ابتدای انقلاب اسلامی آغاز شده و به تدریج گسترش یافته، اما در مقام اثبات هنوز اثری که شیوه‌های مواجهة حکومت اسلامی با فضای مجازی را با تأکید بر اندیشه‌های امام خامنه‌اي بررسی کند یافت نشد. در سال‌های اخیر برخی نویسندگان کوشیده‌اند از زوایایی خاص به این مسئله نگاه کنند. برای نمونه و تا آنجا که به حکومت اسلامی مربوط می‌شود، مقالۀ «وظیفۀ حکومت اسلامی نسبت به تأمین امنیت در فضای سایبر با تأکید بر بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی» (حسنی و کریمیان‌ کریمی، ۱۳۹۹)، از منظر فقه سیاسی، وظیفۀ حکومت اسلامی نسبت به تأمین امنیت در فضای سایبر را بررسی و جایگاه این وظیفه را در بیانیه گام دوم مشخص کرده است. مقالۀ «مسئولیت حکومت دینی در حفاظت از مرزهای عقیدتی شهروندان در فضای مجازی از منظر فقه و حقوق» (حیدری و عندلیب، ۱۳۹۶)، مسئولیت حکومت دینی در فضای مجازی در بخش اقدامات مرتبط با پیشرفت اقتصادی، علمی، معنوی و اخلاقی با ادله فقهی وجوب جلب مصلحت و منفعت، وجوب دفع ضرر و قوانین برنامۀ توسعه و شورای عالی مجازی، گسترش دولت الکترونیک و تجارت الکترونیک می‌داند و با توجه به فلسفۀ تشکیل حکومت دینی و ادله فقهی ـ امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، وجوب تعلیم و تربیت، ادله ولایت فقیه ـ و نیز اصول موجود در قوانین موضوعه ایران، حفظ و حراست از مرزهای عقیدتی را یکی از وظایف حکومت دینی بیان می‌کند که یکی از مصادیق آن، حراست و حفاظت از فضای مجازی برای جلوگیری از آسیب‌رسانی به اعتقادات شهروندان است. بر این اساس، لازم است با بازخوانی نظام کلی اندیشة امام خامنه‌اي شیوه‌های مواجهة حکومت اسلامی با فضای مجازی بررسی شود. بحث را با مفهوم‌شناسی آغاز می‌کنیم:
1. مفاهیم
1ـ1. فضای مجازی
فضاي مجازي، فضايي است که ارتباطات کامپيوتري در آن رخ مي‌دهد (oxforddictionaries.com). عبارت فضای مجازی برگردان عبارت (cyberspace) است. این تعبیر که از دو واژة (space) و (cybernetic) تشکیل شده، ریشۀ یونانی دارد و به واژۀ (kybernetes) برمی‌گردد (www.etymonline.com).
این واژه به یونانی به‌معنای راهنما، فرماندار و حکومت است (www.merriamwebster.com). واژه (cybernetics) در سال 1380م از ریشۀ یونانی آن در زبان فرانسه، واژۀ (cybernetique) ایجاد شد که به‌معنای هنر حکومت‌داری است (en.wiktionary.org).
بنابراین، برخلاف تعریف رایج، عبارت (cyberspace) به‌معنای فضای حکمرانی است، نه فضای مجازی. پس، تعریف اصطلاحی مناسب برای این تعبیر که با اهداف، ویژگی‌ها و کارکردهای آن سازگار باشد، بدین شرح است: «فضای مجازی عبارت است از: محیطی که در آن برقراری ارتباطات، رؤیت و انتقال اطلاعات بر بستر زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به‌واسطۀ دستگاه‌های ارتباطی و اطلاعاتی و در ساختارها و قالب‌هایی به‌عنوان خدمات به انسان‌ها مبتنی‌بر سیاست‌ها، قوانین و مقررات حاکمان طراحی و کنترل می‌شود» (کهوند و صدري، 1400). در این تعریف به این حقیقت اشاره شده که فضای مجازی به ‌نوعی فضای حکمرانی بر ملت‌ها از طریق مدیریت افکار، علایق و رفتار افراد است. درنتیجه، حکمرانی اسلامی نمی‌تواند بدون توجه به واقعیت سلطۀ دشمن بر افکار انسان‌ها در این فضا، با این پدیده روبه‌رو شود. توجه به این تحلیل مستلزم حقیقی دانستن فضایی است که «فضای مجازی» خوانده می‌شود (ر.ک. بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار طلاب حوزه‌های علمیه استان تهران، 6/6/1396).
2ـ1. شیوه
شیوه به‌معنای طور، طرز و روش به کار می‌رود (دهخدا، ۱۳۸۵، ج۱، ص۲۵۴). در این تحقیق شیوه به همان معنای روش است. روش ممکن است به مجموعۀ طرقی که انسان را به کشف مجهولات هدایت می‌کند، مجموعه قواعدی که هنگام بررسی و پژوهش به کار می‌روند، و مجموعه ابزار و فنونی که آدمی را از مجهولات به معلومات راهبری می‌کند اطلاق شود (ساروخانی، ۱۳۷۵، ص۲۴). در این پژوهش روش به‌معنای مجموعه طرقی است که انسان را به کشف مجهولات هدایت می‌کند.
3ـ1. حکومت اسلامی
امام خامنه‌اي به استناد آیة «فَبَعَثَ اللهُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرینَ وَمُنذِرینَ وَ اَنزَلَ مَعَهُمُ الکتبَ بِالحَقِّ لِیَحکُمَ بَینَ النّاسِ فیمَا اختَلَفوا فیه» (بقره: ۲۱۳)، حکومت اسلامی را حکومتی می‌داند که آئین حکمرانی آن از کتاب خدا گرفته مي‌شود و پیش‌فرض تعبیر «لیحکم» با توجه‌ به فاعلِ آن، حکومت قرآن کریم در «همة تنظیم‌های اجتماعی» است (ر.ک. بيانات رهبر معظم انقلاب در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید مبعث، ۲۱/۱۲/۱۳۹۹). همچنین نظام اسلامی را نظامی مبتنی‌بر هندسۀ الهی برای جامعه معرفی می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، ۶/۱۲/۱۳۸۸). هر نظامی، اعم از نظام‌های اجتماعی یا دیگر نظام‌ها، مجموعه‌ای از اجزای به‌هم‌پیوسته و هدفمندی است که در پی تحقق اهداف مشخصی فعالیت می‌کنند، بنابراین نظام سیاسی اسلامی را می‌توان ساختار سیاسی متشکل از نهادها و افرادی دانست که با هدف حاکمیت قوانین الهی اسلام در جامعه فعالیت می‌کند. عبارت هندسۀ الهی در کلام امام خامنه‌ای به بعد ساختاری نظام و هدف غائی نظام اسلامی اشاره دارد. در مجموع منظور از حکومت اسلامی در پژوهش حاضر، مجموعه ساختار حاکمیتی کشور، اعم از نهادها و افرادی است که با هدف اجرای قوانین اسلام در تنظیمات اجتماعی فعالیت دارند.
2. شیوه‌های مواجهه با فضای مجازی
بر اساس دیدگاه‌های امام خامنه‌ای، به‌عنوان فقیه و بزرگ‌ترین حاکم اسلامی دورۀ معاصر، شیوه‌های مواجهه با فضای مجازی در نظام سیاسی مبتنی‌بر قواعد فقهی اسلام، به ترتیب زیر به دست می‌آید:
1ـ2. آینده‌پژوهی و مقابلة هوشمندانه
لازمة مواجهة مناسب با هر پدیدة جدید، ازجمله فناوری اطلاعات و ارتباطات، هوشمندی در رصد دقیق آن پدیده و اوضاع پیرامون آن به‌منظور تبیین، تفسیر، پیش‌بینی و واپایشش است. فهم دقیق ماهیت فضای سایبر، اهداف سازندگان آن، نحوة مدیریت این فضا، ویژگی‌ها و مؤلفه‌های ساختاری آن در نحوة مواجهه با فضای مجازی ضروری است. در غیر این صورت، عمق نفوذ و اثرگذاری این فناوری نوین بر حوزه‌های متفاوت زندگی بشر درک نخواهد شد. درک نادرست از واقعیت یک پدیده باعث بروز آسیب‌های متفاوت در عرصه‌های گوناگون زندگی فردی و جمعی انسان‌ها خواهد شد.
در اندیشة امام خامنه‌ای یکی از راه‌های مواجهه با فضای مجازی، آینده‌پژوهی و مقابلة هوشمندانه با آن است. با توجه ‌به فرایند تحولی تهدیدها، دانشگاه‌های نظامی باید برای مقابله‌ با تهدیدهای جدید برنامه داشته باشند و این امر در پژوهش‌های دانشگاه‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. افزون بر این، باید تهدیدهای جدید را پیش‌بینی و پس از آن واپایش کرد:
فرض کنید امروز تهدیدهای فضای مجازی وجود دارد که ده سال پیش به این صورت وجود نداشت و ممکن است چند سال بعد از این [هم] تهدیدهای دیگری از همین قبیل به وجود بیاید؛ افرادِ بافکرِ ما بنشینند و با استفاده از خرد جمعی و پژوهش‌های دانشگاه‌های ما اینها را پیش‌بینی کنند. این بایستی بخش مهمی از فعالیت دانشگاه‌های ما باشد و دانشگاه‌ها حرف جدی باید در این زمینه برای گفتن داشته باشند (بیانات رهبر معظم انقلاب در ارتباط تصویری با مراسم مشترک دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه‌های افسری نیروهای مسلح، ۲۱/۷/۱۳۹۹).
تنوع، گستردگی و سرعت رشد فضای مجازی تهدیدات جدیدی را برای جوامع پدید خواهد آورد. ازاین‌روست که اندیشه‌ورزی و فهم دقیق یک پدیده و پیش‌بینی مختصات رشدی آن در آینده، مقابلة هوشمندانه با آن را رقم خواهد زد.
بدین‌سان، امام خامنه‌ای با توجه ‌به گسترش روزافزونِ فضای مجازی، وجود هیئت‌های اندیشه‌ورز در رأس کار و در لایه‌های حضور در این جنگ نرم را لازم دانسته است (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار بسیجیان، 3/9/1395). با تسلط کافی بر فضای مجازی می‌توان آن را هدایت و کنترل کرد، در غیر این صورت، به‌گونه‌ای مقهور و مغلوب خواهیم شد که کاستن فاصله تا وضع مطلوب نیازمند شتابی چند برابر و رقابتی نابرابر خواهد بود. با آینده‌پژوهی می‌توان فکر، خبر و تحلیل را به‌صورت هوشمندانه و از طریق فضای مجازی هدایت و منتقل کرد (بيانات رهبر معظم انقلاب در دیدار رمضانی دانشجویان، 29/1/1402).
2ـ2. روشنگری و جهاد تبیین
تبیین حقایق و روشنگری اذهان مردم در مورد ماهیت حقیقی فناوری‌های نوین اطلاعاتی، یکی دیگر از شیوه‌های مقابله با فضای مجازی از منظر امام خامنه‌ای است. اگر مردم نسبت به ماهیت، منافع و آسیب‌های فضای مجازی آگاه باشند نحوۀ مواجه خود را با فضای مجازی مدیریت خواهند کرد و پشتوانه اجرایی قوی برای عملیاتی‌شدن تصمیمات حکمرانی خواهند بود. آگاهی و فهم جمعی از یک موضوع، برنامه‌ریزی برای مواجهه مناسب با آن را رقم می‌زند.
امام خامنه‌ای در نحوه مقابله با دروغ‌فکنی‌های دشمن در فضای مجازی و دیگر رسانه‌ها به جهاد تبیین امر می‌کنند و یکی از نقاط آسیب‌پذیری دشمن را روشن‌بینی افراد بیان می‌کنند. تسلط بر مغزها و اندیشۀ مردم را برای دشمن خیلی باارزش‌تر از تسلط بر سرزمین‌ها می‌دانند، به این دلیل که اگر مغز یک ملت تصرف شد، آن ملت سرزمین خودش را با دستان خود به دشمن تقدیم می‌کند؛ بنابراین با روشنگری باید اندیشه و مغزها را حفظ کرد. (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار بسیجیان، ۵/۹/۱۴۰۱).
نکته تبیینی مهم در ضمن توصیه به روشنگری و جهاد تبیین در کلام ایشان، این است که عمده فعالیت و برنامه‌ریزی‌ دشمن در فضای مجازی در جهت تسلط بر مغزهاست. در زمان حاضر فناوری جدید ارتباطات و اطلاعات بستری برای پایش و مدیریت اندیشه‌ و اراده ملت‌هاست. در فضای مجازی جبهۀ باطل محتوای مورد نظر خود را در قالب‌های گوناگون ارائه می‌دهد. رنگ و لعاب طنز، سرگرمی، فیلم، پویانمایی و دیگر جلوه‌های متفاوت هنری، پلیدی و نادرستی افکار شیطانی را تزیین می‌کند. دشمن برای حق جلوه ‌دادن محتوای باطل خود از فنون رسانه‌ای زیادی بهره می‌گیرد و قدرت شناختی افراد و جامعه اسلامی را مختل می‌کند، بنابراین لازم است حکومت اسلامی بنا بر وظیفۀ هدایتگری خود این حقایق را برای توده مردم تبیین کند و با روشنگری افکار عمومی شیوه مواجهه مناسبی با فضای مجازی اتخاذ کند.
3ـ2. سلب سلطه بیگانه از فضای مجازی و ارتباطی
اصل نفی سبیل یکی از قواعد مهم سیاسی اسلام است. فقها در موارد زیادی آن را مبنای استنباط احکام قرار داده‌اند. قاعده به‌این‌ترتیب است: حرمت اعمالی که اسباب سلطه و ولایت دشمنان دین و یا غیرمسلمانان را بر مسلمان فراهم سازد، بنابراین قاعده واضح است (بجنوردی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص187ـ193؛ فاضل لنکرانی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۳؛ سیفی مازندرانی، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص238ـ239). در قرآن و سیره پیامبر نیز نفی سلطۀ کفار بر مسلمانان، اصل مسلم فقهی سیاسی است. سلطة کفار در تمامی ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و... ممنوع است (مراغی، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۵۷). امام خامنه‌ای با اشاره به مستند قرآنی اصل نفی سبیل می‌فرماید: آیۀ «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» (نساء: ۱۴۱) به این معناست که خداوند مؤمنان را زیردست و زبون کفار قرار نداده است. به‌عبارتی اگر مفاد این آیه در ملت‌های اسلامی به‌درستی اجرا می‌شد و مسلمانان با حفظ استقلال خود، به اجرای احکام سیاسی، اقتصادی، عبادی اسلام در جامعه می‌پرداختند عزت و پیشرفت اسلام و مسلمین را تضمین می‌کردند. به این جهت ایشان سلطۀ دشمنان و غارت و چپاول مال و ناموس مسلمانان به دلیل عدم اجرای آیۀ «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» می‌دانند (پیام رهبر معظم انقلاب به کنگره عظیم حج، 26/3/1370).
اصل نفی سبیل از اصول مهم حاکم در کشورهای اسلامی است. قاعده نفی سبیل در فقه سیاسي اسلام، کارکرد وسیعی دارد و فقها و علمای طراز اول شیعه، با استناد به قاعدۀ نفی سبیل، بارها مسلمانان را از سقوط در دام سلطه استعمارگران نجات داده‌اند. از نمونه‌های روشن استناد به این قاعده، نهضت تحریم تنباکو است که در مبارزه با تلاش‌های استعماری انگلیس برای تسلط بر اقتصاد ایران، با یاری عالمان دینی به رهبری مرجع تقلید زمان، میرزا محمدحسن شیرازی شکل گرفت (تهرانی، ۱۳۶۲، ص۲۵۷). در دوران تحریم تنباکو به دست میرزای بزرگ شیرازی، بین عالمان بزرگ ایران و عراق همچون حاج‌آقا نورالله و آقا نجفی اصفهانی، آخوند خراسانی، سیدمحمدکاظم یزدی، محدث نوری و... جریانی برای تحریم کالاهای خارجی و با تأکید بر استفاده از کالاهای داخلی، به هدف نفی سبیل کفار در عرصه اقتصادی شکل گرفت ( نجفی، ۱۳۷۱، ص81ـ92).
امام خمینی فتوای تاریخی ضدآمریکایی و ضدکاپیتولاسیون خود را بر اساس قاعده فقهی نفی سبیل صادر کرد. آغاز اعلامیۀ امام، بعد از نام خدا با آیۀ «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» است (موسوي خمینی، ۱۳۸۹، ص‏۴۰۹ و ۴۱۵). امام خامنه‌ای در سال 1366 در مجمع عمومی سازمان ملل، با استناد به قاعده نفی سبیل، قطع تمامی روابط سیاسی و اقتصادی دولت جمهوری اسلامی ایران با دولت‌های سلطه‌گر و مستکبر را از اولین روزهای پیروزی انقلاب، به پیروی از اصول اعتقادی اسلام اعلام می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در مجمع عمومی سازمان ملل، 31/6/1366). هم‌اکنون نیز سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی، اعم از سیاست خارجی، دفاعی و امنیتی بر پایۀ نفی سبیل است. برای نمونه سیاست‌های کلی برنامه سوم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی توسط امام خامنه‌ای در سال 1378 و سیاست‌های کلی برنامه پنجم در سال 1388 بر اساس این قاعده تدوین شده است و نقش مهم نفی سبیل را در سیاست خارجی ایران نشان می‌دهد. بدین‌ترتیب اصل نفی سبیل یکی از اصول حاکم بر دیپلماسی و روابط بین‌الملل اسلامی در زمینه‌های گوناگون نظامی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی می‌باشد (شکوری، 1367، ص367). امام خامنه‌ای، فعالیت‌های امروز دشمن را حتی اگر به فرض، فعالیت نظامی باشد با هدف تصرف فضای فکری و روحی کشور می‌دانند. ایشان حتی فعالیت‌های اقتصادی، امنیتی و روانی دشمن در فضای مجازی را با هدف تسلط بر فکر و روح ملت قلمداد می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای ستادهای برگزاری کنگره شهدای استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و خراسان شمالی، ۵/۷/۱۳۹۵).
در وضعیت غلبۀ دشمن در حکمرانی بر فضای مجازی، زمینۀ سلطۀ فرهنگی، سیاسی، اجتماعی دشمن بر جامعۀ اسلامی فراهم ‌شده است. به استناد اصل نفی سبیل، باید سلطۀ دشمن در این فضا نیز رفع شود و حکمرانی و مدیریت این فضا در دست حکومت اسلامی قرار گیرد. طبق نظر امام خامنه‌ای یکی از راه‌های نفوذ، مسئلة فضای مجازی است (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از استادان نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها، ۸/۳/۱۳۹۸) و طبق قاعده نفی سبیل باید این راه نفوذ را سد کرد.
با توجه‌ به اندیشة امام خامنه‌ای به‌منظور سلب سلطة بیگانه از فناوری رسانه و کسب استقلال در این عرصه می‌توان دو راهکار زیر را پی گرفت:
راهکار اول: بومی‌سازی دانش ارتباطات و رسانه
قدم اول در سلب سلطۀ دشمن در عرصۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات، اسلامی‌سازی دانش رسانه و ارتباطات است. امام خامنه‌ای حوزۀ علمیه را به پایه‌گذاری مستحکم علوم انسانی، مبتنی‌بر تفکر اسلامی و جهان‌بینی اسلام توصیه می‌کنند. به‌عبارتی علوم اسلامی باید متناظر با مسائل علوم انسانی و مبتنی‌بر تفکرات اسلامی شکل بگیرد (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از اساتید و فضلا و طلاب نخبه حوزۀ علمیۀ قم، ۲/۸/۱۳۸۹). نظریات حوزۀ دانش رسانه و ارتباطات مانند دیگر علوم انسانی غربی مبتنی‌بر تفکرات مادی‌گرایی، لذت‌طلبی و فردگرایی ارائه ‌شده است. درنتیجه ساختار و طراحی محصولات فناوری اطلاعات نیز بر اساس نیازهای بشر مادی صورت گرفته است. اسلامی‌سازی دانش ارتباطات و رسانه بر مبنای معارف و آموزه‌های اسلامی، نحوه به‌کارگیری فناوری و همچنین ساختار ابزار رسانه‌ای را تغییر خواهد داد. بر مبنای علوم انسانی نوع نیازها و شیوه پاسخ به نیازها تغییر می‌کند. علوم انسانی غربی مبتنی‌بر لذت‌طلبی و فردگرایی، نیازهای مادی را تنها نیازهای انسان قلمداد کرده و محصولات فناوری و ساختار ابزار را تنها برای ارضا این نوع نیازها طراحی و تولید می‌کند. ظاهرگرایی، جلوه‌گری، لذت‌طلبی، مصرف‌گرایی، راحت‌طلبی و... ارمغان ابزارهای رسانه‌ای نوین است، ولی بر مبنای علوم اسلامی، انسان علاوه بر بعد مادی، دارای بعد روحانی و معنوی است. بنابراین بر اساس علوم اسلامی ساختار محصولات فناوری تغییر کرده و ابزارهای رسانه‌ای به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که هم‌زمان برای تمام نیازهای انسان با اولویت پاسخ‌گویی به نیازهای معنوی همراه باشند.
راهکار دوم: تسلط عملی بر فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات
بعد از اسلامی‌سازی دانش ارتباطات و رسانه، کسب توانایی در طراحی و تولید ابزارهای رسانه ضروری است. تسلط بر فناوری و بومی‌سازی فناوری، قدرت طراحی و تولید ابزار را به همراه خواهد داشت. امام خامنه‌ای در این زمینه به اتکا به نیروهای داخلی و عزم جدی بر پیشرفت و تولید ابزارهای رسانه‌ای سفارش‌های فراوانی دارند. ایشان با استناد به آیۀ «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ» (انفال: ۶۰)، تعبیر «رِبَاطِ الْخَيْلِ» را مصداق ابزار می‌دانند و معتقد هستند ابزار باید پیشرفته و ناوابسته باشد؛ ابزار را باید ابداع و تولید کرد تا مالکیت ابزار به نیروی داخلی تعلق داشته باشد. همچنین ابزار باید به‌روز و متنوع باشد، یعنی متناسب با زمین و آسمان و فضا و دریا و مرز و درون کشور طراحی و ساخته شود. درنهایت ایشان مسئلۀ فضای مجازی را جزو ابزار می‌دانند و سفارش می‌کنند با تمام استطاعت و قدرت در گسترش و ارتقاء فناوری در عرصۀ ارتباطات و اطلاعات کوشش کنید (بیانات رهبر معظم انقلاب در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام‌ حسین، ۲۱/۷/۱۳۹۸).
تسلط بر فناوری‌های نوین، در ابعاد اقتصادی فرهنگی و امنیتی منافع زیادی برای جامعه خواهد داشت. ایجاد اشتغال، جلوگیری از خروج ارز، کاهش هزینه‌های اقتصادی برای کاربران ازجمله فواید اقتصادی پیشرفت در تولید ابزارهای نوین ارتباطی است. جلوگیری از استحاله فرهنگی، نشر و گسترش ارزش‌های ملی و مذهبی، جلوگیری از آسیب‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی نیز ازجمله فواید پیشرفت در فناوری اطلاعات و ارتباطات در حوزۀ فرهنگی است. جلوگیری از خروج کلان‌داده‌ها، حفظ اطلاعات مردم، جلوگیری از جرائم رایانه‌ای، حفظ جان نخبگان جامعه، حفاظت از زیرساخت‌های امنیتی و نظامی از فواید امنیتی پیشرفت در این عرصه است. از نظر امام خامنه‌ای اهمیت و ضرورت پیشرفت در حوزۀ فضای مجازی همانند اهمیت پیشرفت در حوزه‌های دیگر مانند پزشکی و درمان، هسته‌ای، نانو و زیست‌فناوری است (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مردم آذربایجان شرقی، ۲۹/۱۱/۱۳۹۶). همچنین ایشان با توجه ‌به نوپدید بودن فضای مجازی، فکرهای جدید و راه‌های ابتکاری را برای مصونیت افراد و جامعه از مشکلات و آسیب‌های این فضا لازم می‌دانند. درواقع دانش و نوآوری را در مواجهه با این فضا ضروری عنوان می‌کنند (بيانات رهبر معظم انقلاب در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی، ۲۱/۲/۱۴۰۰).
ایجاد شبکه ملی اطلاعات نیز در همین راستا ارزیابی مي‌شود. توضیح آنکه شبکة ملی اطلاعات درواقع، همان اینترنت با مدیریت داخلی و با همۀ استانداردهای فرهنگی، امنیتی و فنی است. برای گسترش زیرساخت اطلاعاتی امن و پایدار ملی در کشور، راه‌اندازی شبکۀ ملی اطلاعات ضروری است.
رهبر معظم انقلاب در بیانات متعددی از لزوم تشکیل شبکۀ ملی اطلاعات سخن گفته‌اند. ایشان می‌فرمایند:
یکی دیگر از چیزهایی که در مدیریت کشور تأثیر دارد، مسئلة فضای مجازی است؛ فضای مجازی خیلی مهم است. در مسئلة فضای مجازی، آنچه از همه مهم‌تر است، شبکة ملی اطلاعات است. متأسفانه در این زمینه کوتاهی شده، کاری که باید انجام بگیرد، انجام نگرفته؛ امروز فضای مجازی مخصوص ما نیست، همة دنیا امروز با فضای مجازی درگیرند. کشورهایی که شبکة ملی اطلاعات درست کرده‌اند و فضای مجازی را به نفع خوشان و ارزش‌های موردنظرشان کنترل کرده‌اند یکی دو تا نیستند؛ بنابراین، مسئلة شبکة ملی اطلاعات، خیلی مهم است (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان نظام، ۲۲/۳/۱۳۹۶).
شبکه ملی اطلاعات به‌منظور کاهش وابستگی به شبکۀ جهانی اینترنت و ارائه خدمات مناسب، امن و ارزان در فضای مجازی طرح‌ریزی ‌شده است. این شبکه، دارای فرصت‌های فراوانی ازجمله تسریع در عرضه محتوا، اطلاعات و دانش، تسهیل و فراگیری خدمات الکترونیکی، کاهش هزینه‌ها، افزایش سلامت اداری، ایجاد و استفاده از موتور جست‌وجو بومی، شبکه‌های اجتماعی، رایانش ابری بومی و... است. ایجاد و ارتقای شبکه ملی اطلاعات منجر به امنیت اطلاعات، کاربران، حفظ حریم خصوصی و قطع وابستگی به کشورهای بیگانه می‌گردد (عبیری و همکاران، 1399). رهبر معظم انقلاب به دلیل اهمیت مسئله‌، شبکة ملی اطلاعات را مورد درخواست و تأکید مؤکدشان دانسته‌اند (بیانات رهبر معظم انقلاب در ارتباط تصویری با جلسه هیئت دولت،2/6/1399).
1. مدیریت فضای مجازی
یکی دیگر از شیوه‌های مواجهه با فضای مجازی، مدیریت این فضاست. امام خامنه‌ای مدیریت فضای مجازی را مسئلۀ کلیدی می‌دانند و ازجمله مسائل مهمی عنوان می‌کنند که نه در بلندمدت، بلکه در کوتاه‌مدت و میان‌مدت باید به آن توجه شود. به‌عبارتی هرچه زودتر باید در جهت مدیریت فضای مجازی اقدام کرد (بیانات رهبر معظم انقلاب در ارتباط تصویری با نمایندگان یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی، 22/4/1399).
مدیریت و حکمرانی بر فضای مجازی بر اصل امربه‌‌معروف و نهی‌‌ازمنکر استوار است. طبق اصل امربه‌‌‌معروف و نهی‌‌ازمنکر، وظیفۀ حکومت اسلامی جلوگیری از وقوع منکرات و اجرا و پیاده‌سازی ارزش‌های اسلامی در متن جامعه است (بیانات در دیدار رئیس و مسئولان قوه قضائیه، ۷/۴/۱۴۰۱). فضای مجازی از محیط‌هایی است که نیاز به مدیریت در راستای اجرای ارزش‌های اسلامی دارد. سیاست‌گذاری حکومت اسلامی باید به نحوی باشد که کاربر بتواند در فضایی به‌دور از انحراف و گناه و مبتنی‌بر ارزش‌های اسلامی حضور پیدا کند.
امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر از قواعد مهم فقهی است که سلامت دین و دنیای مردم در گرو اجرای صحیح و کامل آن است. تنها بینش جامع و ژرف‌نگر اسلام است که راه‌حل بسیاری از معضلات اجتماعی را در اراده و اقدام جمعی انسان‌ها بر اصلاح امور مورد توجه قرار داده است. بسیاری از اصلاحات اجتماعی در دوران مختلف بر پایۀ این قاعده فقهی صورت گرفته است. از قیام کربلا تا دیگر جنبش‌های بزرگ و کوچک دیگر، همگی برگرفته از این مسئولیت دینی اجتماعی است که شریعت بر عهده مسلمانان نهاده است (مجلسی، 1393، ج44، ص329). هر موقع، خطری موجودیت شریعت و ارزش‌های اسلامی و انسانی را تهدید مي‌کند این دستور دینی راهگشا است و جامعه را در برگشت به ارزش‌ها و حفظ آنها یاری مي‌رساند. امام خامنه‌ای معتقدند نظام اسلامی تضمین‌کننده حاکمیت ارزش‌های الهی در جامعه است و آیۀ «الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ» (حج: ۴۱) را ناظر به همین معنا می‌دانند؛ به این دلیل که امر کردن حکام و واداشتن مردم به انجام امور نیک و نهی کردن و بازداری مردم از انجام منکرات را بستری برای رشد ارزش‌ها در جامعه بیان می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از فرماندهان نیروی انتظامی، 21/4/1374). بنا بر دیدگاهی که وﺟﻮب امربه‌‌معروف و نهی‌ازمنکر را ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﻘلی می‌داند و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اینکه ﻋﻘﻞ به ‌صورت ﻣﻄﻠﻖ، ﺟﻠﻮﮔﻴﺮی از وﻗﻮع اﻣﻮر ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ در نظر ﺧﺪاوﻧﺪ را واﺟﺐ می‌داﻧﺪ، محدوده ﺷﻤﻮل این حکم بسیار وسیع خواهد بود. بنابراین در ﺻﻮرت عقلي داﻧﺴﺘﻦ وﺟﻮب امربه‌‌معروف و نهی‌‌ازمنکر، بدون نیاز به اطلاق ادله یا تنقیح مناط به‌راحتی می‌ﺗﻮان امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در ﻓﻀﺎی ﻣﺠﺎزی را نیز به ‌حکم ﻋﻘﻞ واﺟﺐ داﻧﺴﺖ (اﻳﺰدیﻓﺮد و ﺣﺴﻴﻦﻧﮋاد، 1394).
قائلان به وجوب عقلی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر دلایلی مانند قاعدۀ لطف (شهید اول، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۵۰۸؛ سیوری، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۵۹۲)، مقدمۀ حفظ نظام (عراقی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۳۱)، لزوم جلوگیری از معصیت (موسوي خمینی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۰۴) و مصلحت جامعه (منتظری، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۲۱۴) را بیان مي‌کنند. بنابراین با توجه ‌به وجود منکرات، عقل امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر را در فضای مجازی واجب می‎داند. امام خامنه‌اي قوام حکومت اسلامی و بقای حاکمیت اخیار، را منوط به اجرای امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در جامعه می‌دانند (بيانات رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از روحانیون، 7/5/1371). در صورت عدم اعتقاد به وجوب عقلی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر از راه اطلاقات ادله می‌توان وجوب امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر را در فضای مجازی واجب دانست. از دیگر دلایل اثبات وجوب امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در فضای مجازی تنقیح مناط است. ملاک وجوب امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، طبق روایتی از امیرالمؤمنین علی احیای دین و اصلاح عوام و سوق‌ دادن آنها به راه رستگاری و سعادت و پرهیز از کارهای ناپسند است (نهج‌البلاغه، ﺣﻜﻤﺖ 424).
نکته مهم در مورد منکرات در فضای مجازی این است که به دلیل گستردگی ارتباطات، نوع و تعداد منکرات را باید در حد وسعت جهانی شبکه اینترنت محاسبه کرد. حجم ویرانگری و قدرت تخریب فساد و منکرات در فضای مجازی لزوم امربه‌معروف و نهي‌ازمنکر برای واپایش و هدایت این فضا را مشخص می‌کند. مراتب‌ امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در فضای مجازی مانند فضای حقیقی است. مراتب قلبی و زبانی آن ساده‌تر و در توان مخاطبان ساده است، ولی حالت عملی آن در حیطۀ وظایف حکومت است (اﻳﺰدیﻓﺮد و ﺣﺴﻴﻦﻧﮋاد، 1394).
بنا به فرمودۀ امام خامنه‌اي:
کشورهایی که فضای مجازی را به نفع خودشان و به نفع ارزش‌های مورد نظرشان کنترل کرده‌اند، یکی دو تا نیستند. بهترین و قوی‌ترین کشورها، در این زمینه‌ها خط‌قرمز دارند، درحالی‌که امروز بهمنی از گزاره‌های درست و نادرست روی سر مراجعان اینترنت در کشور ما فرود می‌آید؛ اطلاعات غلط، نادرست، مضر و شِبه‌اطلاعات مثل یک بهمن فرود می‌آید؛ چرا باید اجازه بدهیم چیزهایی که برخلاف ارزش‌ها، اصول مسلم و عناصر اصلی هویت ملی ماست، به ‌وسیلة بدخواهان ما در داخل کشور توسعه پیدا کند؟ (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان نظام، ۲۲/۳/۱۳۹۶).
بر اساس پژوهش‌های صورت‌پذیرفته، ضرورت حکمرانی بر فضای مجازی در کشورهای دیگر به‌درستی احساس شده و با وضع قوانین مناسب در حال اجراست. نمونه‌هایی از نظارت بر فضای مجازی در کشورهای مختلف دلیلی بر ضرورت حکمرانی بر شبکه‌های اجتماعی و دیگر پلتفرم‌های فضای مجازی است. براي نمونه، دولت روسیه برای مقابله با چالش‌های فضای مجازی و تقویت حاکمیت سایبری خود، اسناد استراتژیک متعددی تدوین کرده و در برابر پلتفرم‌های خارجی که از همکاری با قوانین داخلی این کشور خودداری می‌کنند، اقدام به اعمال محدودیت و فیلترینگ می‌کند. همچنین به‌منظور تقویت حاکمیت سایبری، اینترنت ملی خود را تحت قانونی با عنوان حاکمیت اینترنت روسیه راه‌اندازی کرده است و استقلال کامل فضای مجازی را از طریق شبکه‌ای محلی به نام رونت فراهم می‌کند.
سیاست‌های حاکمیتی چین بر رقابت شدید صنایع و کسب‌وکارهای چینی با شرکت‌های سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و خدمات‌دهندگان آمریکایی تأکید دارند و حرکت به سمت خودکفایی در زیرساخت‌ها و تجهیزات فنی فضای مجازی را دنبال می‌کنند. چین همچنین سیاست‌هایی مانند توسعۀ اینترنت ملی، جایگزینی سرویس‌های اجتماعی داخلی به‌جای سرویس‌های آمریکایی، تقویت توان سایبری، و ایجاد بسترهای مناسب برای رشد استارت‌آپ‌ها را در پیش گرفته است. رقابت محتوای چینی با محتوای غیرچینی در رسانه‌های نوین، کاهش وابستگی به زیرساخت‌ها و خدمات آمریکایی، و تصویب قوانین تقویت‌کننده حاکمیت در فضای مجازی از دیگر اقدامات کلیدی این کشور محسوب می‌شود.
در کره جنوبی، فرایند سانسور اینترنت توسط دو نهاد اصلی به نام‌های کمیتۀ ارتباطات کره (KCC) و کمیتۀ استانداردهای ارتباطات کره (KCSC) انجام می‌شود. این دو کمیته محتوایی مانند مطالب مستهجن، مواد مضر برای افراد زیر سن قانونی، فعالیت‌های کلاهبرداری اینترنتی، محتوای ستایش‌آمیز از کره شمالی، و مطالب ضددولتی یا ضد نیروهای نظامی را مسدود می‌کنند. علاوه بر این، سازمان حکمرانی اینترنتی کره (KISO) نیز نقش مهمی در این زمینه ایفا می‌کند. این سازمان متشکل از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های اینترنتی کشور، ازجمله SK،DaumKakao، Naver Communications، و KT است. این شرکت‌ها به‌عنوان بخشی از همکاری با دولت، از روشی به نام تأیید نام واقعی استفاده می‌کنند که در آن کاربران موظفند اطلاعات شخصی خود را قبل از انتشار محتوا در فضای مجازی ارائه دهند.
در مالزی کمیسیون ارتباطات و مولتی‌مدیا، مسئول نظارت و کنترل رسانه‌های این کشور، ازجمله اینترنت و فضای مجازی است. این کمیسیون از ابزارهای قانونی و نوآورانه متنوعی برای مدیریت اینترنت و شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کند. فیلترینگ و حذف محتوا دو روش اصلی این نهاد برای حفظ سلامت و امنیت فضای مجازی در مالزی محسوب می‌شوند. در بررسی رویکرد این کشور به فضای سایبری، می‌توان تسلط رویکرد دفاعی و امنیتی را به وضوح مشاهده کرد.
عربستان سعودی تمام ترافیک اینترنت بین‌المللی را از طریق یک مزرعه پروکسی واقع در شهر علم و فناوری پادشاه عبدالعزیز هدایت می‌کند. این مرکز مجهز به یک سیستم فیلترینگ محتوا مبتنی‌بر نرم‌افزارهای امنیتی است. از اکتبر ۲۰۰۶، کمیسیون ارتباطات و فناوری اطلاعات (CITC) مسئولیت ساختار DNS و فیلترینگ محتوا را بر عهده دارد. پایۀ قانونی این اقدامات به قطعنامه شورای وزیران در ۱۲ فوریه ۲۰۰۱ بازمی‌گردد. طبق گزارش‌ها، در سال ۲۰۱۷ حدود 1.2 میلیون وب‌سایت در عربستان فیلتر شده‌اند. عربستان سعودی از فناوری‌های شرکت‌های غربی مانند SmartFilter (آمریکایی) برای فیلتر کردن خودکار وب‌سایت‌ها بر اساس محتوای خاص استفاده می‌کند. همچنین، بر اساس دستورالعمل‌های کمیتۀ امنیتی تحت نظارت وزارت اطلاعات، سایت‌هایی که از دولت انتقاد می‌کنند یا ایدئولوژی شیعه را تبلیغ می‌کنند، مسدود می‌شوند. در سال ۲۰۱۱، قوانین جدید اینترنتی تصویب شد که بر اساس آن روزنامه‌ها و وبلاگ‌نویسان آنلاین ملزم به دریافت مجوز ویژه از وزارت اطلاعات شدند.
حکومت ترکیه پس از کودتای ژوئیه ۲۰۱۶، قوانین سخت‌گیرانه‌ای را در زمینۀ سانسور و فیلترینگ در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی اعمال کرده است. با توجه به گستردگی این محدودیت‌ها و تصویب قوانین سخت برای کاربران و فعالان فضای مجازی، دولت ترکیه کنترل قابل‌توجهی بر این فضا اعمال می‌کند. تمام ترافیک اینترنتی ترکیه از طریق زیرساخت‌های شرکت Turk Telecom عبور می‌کند، که این امر امکان کنترل متمرکز بر محتوای آنلاین و اجرای تصمیمات فیلترینگ را برای دولت فراهم می‌سازد. یک سازمان پژوهشی مستقل به نام TurkeyBlocks نیز در ترکیه فعالیت می‌کند که محدودیت‌های دسترسی به اینترنت و ارتباط آنها با رویدادهای سیاسی را رصد می‌کند. حکمرانی فضای مجازی ترکیه شامل مواردی مانند تمرکز بر حاکمیت سایبری، توسعۀ اینترنت ملی، افزایش پهنای باند، و اعمال فیلترینگ و سانسور برای کنترل فضای سیاسی است (ر.ک. پژوهشگاه فضای مجازی، ۱۳۹۹).
با توجه ‌به اندیشة امام خامنه‌ای، مدیریت فضای مجازی، افزون بر ایجاد شبکۀ ملی اطلاعات (که پیش از این توضیح داده شد)، نیازمند وضع قانون‌های متناسب در چارچوب حکمرانی اسلامی است؛ در وضعیتی که مدیریت فضای مجازی طبق سیاست‌گذاری دشمن و در چارچوب قانون‌گذاری و اجرای پروتکل‌های نهادهای بین‌المللی باشد آسیب‌های متفاوت و گسترده‌ای جامعه را فراخواهد گرفت؛ زیرا نبود حکمرانی اسلامی، در محیط مجازی مسیر اجرای سیاست‌های دشمن را هموار می‌کند. یکی از راه‌های مدیریت فضای مجازی، قانون‌گذاری و اجرای قانون در این محیط است.
امام خامنه‌ای در مواجهه با مشکلات ایجادشده برای مردم در فضای مجازی می‌فرمایند: با استفاده از قوانین موجود یا تصویب سریع قوانین جدید، مسئله را حل کنید (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار رئیس و مسئولان قوه قضائیه، 7/4/1401).
حملات سایبری به زیرساخت‌های یک کشور و سرقت اطلاعات رده‌بندی‌شده در اثر خلأ قانونی در مدیریت این فضا رخ می‌دهد بنابراین نیاز است با وضع قانون، متولی امنیت فضای مجازی، به‌خصوص مرزبانان سایبری مشخص شود. تعیین متولی مرزبانی دیجیتال در جهت دفاع از حریم فضای مجازی کشور و ممانعت از بهره‌برداری غیرمجاز از داده‌هاي مجازی کشور توسط دشمن صورت می‌گیرد. برنامه‌ریزی برای ایجاد فتنه و گسترش سلطه در عرصه‌های مختلف بر اساس تحلیل و داده‌کاوی کلان‌داده‌هایی است که از کشور به سرقت می‌رود.
زمانی که خدمات‌رسان‌ها هیچ‌گونه الزامی در رعایت قوانین و مقررات کشور نداشته باشند، تبدیل به بستر مناسبی برای سلطه دشمن می‌شوند. از راه‌های رفع سلطه دشمن وضع قوانین مشخصی برای فعالیت خدمات‌دهندگان است. با وضع قوانین، خدمات‌دهندگان مؤثر داخلی و تمام خدمات‌دهندگان خارجی مجبور به اخذ مجوز و رعایت قوانین برای ارائه خدمت در فضای مجازی خواهند شد و نسبت به فعالیت‌های خود پاسخگو می‌شوند. همچنین خدمات‌دهندگان باید ملزم به اجرای اصول و ضوابط پدافند غیرعامل برای جلوگیری از آسیب‌های گوناگون فضای مجازی شوند و وضعیت آمادگی زیرساخت‌های حیاتی و حساس باید در مقابل تهاجم سایبری و نفوذ شبکه‌های اجتماعی ارتقا یابد.
نبود پیگرد قانونی در قبال انتشار محتوا، عدم الزام شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات خارجی، به‌ویژه در حوزۀ پیام‌رسانی، شبکه‌های اجتماعی و موتورهای جست‌وجو، به رعایت قوانین و مقررات زمینۀ مناسبی برای وقوع جرم، جنایت و انواع تخلفات را فراهم می‌آورد. از مصادیق نهی‌ازمنکر حذف فوری محتوای فاسد توسط ارائه‌دهندگان خدمات است. با معرفی مصادیق محتواهای فاسد به خدمات‌دهندگان و الزام آنها به حذف چنین محتواهایی امکان شیوع مفاسد به حد قابل‌قبولی کاهش می‌یابد.
2. صدور انقلاب و ارزش‌های اسلامی
از دیگر روش‌های مواجهه با فضای مجازی صدور انقلاب و ارزش‌های اسلامی است. اصل دعوت در فقه سیاسی اسلام به‌معنای دعوت انسان‌ها به دین جامع و مبین اسلام است. مستندات فقهی این اصل، آیات متعدد قرآنی است که نخستین وظیفۀ پیامبران و رهبران دینی را دعوت به تعالیم و ارزش‌های الهی، خیر و تزکیه مي‌داند (انبیاء: ۱۰۷؛ بقره: ۱۵۱؛ اسراء: ۱۵؛ مائده: ۱۹؛ نساء: ۱۶۵؛ مزمل: ۱۵؛ احزاب: ۴۵و۴۶؛ الحاقه: ۱۰؛ توبه: ۱۲۸)، نمونة عملی این اصل، سیرۀ پیامبر اکرم در ارسال پیام و سفیر به دربار امپراتوری ایران، رم و... است (زحیلی، 1376ق، ص320ـ323). اميرالمؤمنين علي مي‌فرمایند: زمانی که پیامبر مرا به‌سوی یمن مي‌فرستاد، فرمود: یا علی اگر خداوند یك نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر از تمام آن چیزی است که آفتاب بر آن مي‌تابد (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج 5 ، ص 28). بنا بر نقل ابن‌عباس، پیامبر هرگز با هیچ گروهی نمی‌جنگید، مگر اینکه آنها را به اسلام دعوت می‌کرد (متقی هندی، ۱۹۷۹، ص۴۸۳). بر اساس آیات و روایات و سیرة معصومان، دعوت، یکی از اصول اساسی در نظام سیاسی اسلام است؛ فقهای شیعه و سنی بر این امر اجماع نظر دارند (محمود مصطفی، ۱۹۹۶، ص۲۷). بنا بر همین اصل دعوت، امام خمینی ایده صدور انقلاب به ‌تمامی جهان را مطرح کردند (موسوي خمینی، ۱۳۸۹، ج۱۲، ص۱۴۸). همچنین امام خامنه‌اي بر صدور فرهنگی انقلاب به‌عنوان یك وظیفه تأکید کرده و صدور انقلاب را صدور فرهنگ انسان‌ساز می‌دانند و این وظیفه را راه انبیا معرفی می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اقشار مختلف مردم، 19/4/1368).
معارف اسلام مختص یک زمان و مکان خاص نیست و مخاطب آن تمامی انسان‌ها در اعصار و بلاد مختلف است. قرآن، نه‌تنها مسلمانان، بلکه جامعۀ جهانی را مخاطب قرار می‌دهد (نساء: ۷۹؛ حج: ۴۹؛ سبأ: ۲۸؛ انبیا: ۱۰۷؛ فرقان: ۱؛ انعام: ۱۹). بیان ویژگی جهان‌شمولی اسلام در قرآن، دلیلی بر جامعیت دین اسلام می‌باشد؛ زیرا دین جهانی، باید توان پاسخ‌گویی به همۀ مردم جهان را داشته باشد و این امر تنها با جامعیت آن دین، امکان‌پذیر خواهد بود (حلی، ۱۳۸۳، ص۳۸۶-۳۸۷). برخی از مهم‌ترین ملاک‌های جهان‌شمولی و جامعیت اسلام را می‌توان از ویژگی‌ فطری‌ بودن قوانین اسلامی (طباطبائی، ۱۳۷۹، ص11ـ13)، آسانی و انعطاف‌پذیری قوانین دین (انعام: ۱۱۹)، توجه به نیازهای مادی و معنوی انسان (موسوي خمینی، ۱۳۵۶، ص5ـ21)، ماندگاری و جاودانگی اسلام (طباطبائی، 1393ق، ج۱۷، ص۴۰۶)، عقل‌محوری معارف اسلامی (جوادی آملی، ۱۳۹۰، ص۱۷۱)، و اصل اجتهاد (محمدی ری‌شهری، ۱۳۷۷، ص۴۶۳ـ۴۴۹) در اسلام دریافت.
در مقدمة قانون اساسی و نیز در اصل یازدهم آن با الهام از آیات قرآن كریم و مبانی دینی موضوع جهانی‌سازی مکتب اسلامی مطرح ‌شده است. مقدمۀ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نظام جمهوری اسلامی را زمینه‌ساز تداوم انقلاب در داخل و خارج كشور معرفی می‌‌كند، و به‌صورت ویژه انقلاب اسلامی را به کوشش در گسترش روابط بین‌المللی با دیگر جنبش‌های اسلامی و مردمی فرامی‌خواند تا راه تشكیل امت واحد جهانی را هموار سازد (کعبی، ۱۳۹۴، ص۴۹).
فضای ارتباطات در عصر جدید، فرصت مغتنمی برای نشر معارف و آموزه‌های اسلامی است. بنا بر قواعد فقهی ذکرشده، سیاست مواجهه حکومت اسلامی با فضای مجازی باید در وسعت حکمرانی جهانی اتخاذ شود. بنا بر اصل گسترش دعوت جهانی، شیوه مواجهه حکومت اسلامی با فضای مجازی باید در راستای ایجاد زیرساخت‌های لازم در مقیاس مدیریت جهانی باشد. طراحی و ایجاد زیرساخت‌ها در این فضا نباید منحصر به مرزهای جغرافیایی باشد. تولید زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و خدمات پایه کاربردی مانند سیستم‌عامل‌ها، موتورهای جست‌وجو، مسیریاب‌ها همگی باید مطابق با ظرفیت جهانی باشد. در سال‌های اخیر نظریۀ دولت مجازی بر مبنای حکمرانی خارج از مرزهای جغرافیایی و با تکیه ‌بر فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات بیان می‌شود. هرچند یکی از اهداف اصلی این نوع حکمرانی، منافع اقتصادی است، ولی ناگفته پیداست که منافع سیاسی فراوانی در پشت این نوع حکمرانی نهفته است. شایسته است نظام اسلامی نیز بنا بر سیاست‌های کلان خود مبنی‌بر گسترش اسلام حقیقی در خارج از مرزهای جغرافیایی خود از فرصت‌های فضای مجازی در راستای تحقق دولت مجازی بهره ببرد.
حضور به‌عنوان تولیدکنندۀ محتوا، منطبق بر معارف بلند و متعالی اسلام برای عموم مخاطبان جهانی، یکی دیگر از شیوه‌های مواجهه با فضای مجازی است. ترجمه و ارائه این معارف به زبان‌های مختلف، ثمره‌های فراوانی به همراه خواهد داشت. زمانی‌که دشمن مفاهیم نادرست و باطل خود را با رنگ و لعاب هنر و علم به افکار عمومی ارائه می‌دهد، عدم نشر و ارائه معارف هدایت‌گر اسلام، از خطاهای غیرقابل‌جبران به‌‌شمار می‌رود. طبق بیان رهبر معظم انقلاب، باید حقایق را با منطق قوی، سخن متین و عقلانیت کامل، همراه با زینت عاطفه و عواطف انسانی و به‌کارگیری اخلاق منتشر کرد (بیانات رهبر معظم در پایان مراسم عزاداری اربعین حسینی، 5/7/1400). آیات بلند قرآن، حکمت‌های متعالی نهج‌البلاغه، فرازهای صحیفه سجادیه، رسالۀ حقوق امام سجاد و دیگر منابع معارف اسلامی برای غنی‌سازی محتواها و پیام‌های ارسالی در سطح جهانی بسیار کارآمد است. امام رضا می‌فرماید: «إنّ النّاسَ لَو عَلِمُوا مَحاسِنَ کَلامِنا لَاتَّبَعُونا» (حر عاملي، 1367، ج27، ص92)؛ اگر مردم زیبایی‌های سخنان ما را می‌شناختند، بی‌شک از ما پیروی می‌کردند.
با وحدت مسلمانان حول اصول مشترک دینی، ظرفیت‌های فراوانی در جهت جریان‌سازی جهانی در مسیر نشر و گسترش معارف بلند اسلامی شکل خواهد گرفت. امام خامنه‌ای فضای مجازی را در عصر حاضر فرصت مغتنمی می‌دانند که باید از آن در جهت نشر معارف الهی استفاده شود و دعوت به ارزش‌های الهی، مانند امیدآفرینی، توصيه به صبر، توصیه به ‌حق، بصیرت‌آفرینی و... با استفاده از فضای مجازی از فرصت‌های بی‌نظیر نشر معارف الهی عنوان می‌کنند (بیانات رهبر معظم انقلاب در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید مبعث، 21/12/1399). هر کدام از این معارف گره‌گشای بسیاری از معضلات موجود در حوزه‌های گوناگون زندگی بشر است. اتحاد و همکاری در مقیاس و عزم جهانی می‌تواند جریان‌ساز تحولات جمعی در سراسر دنیا باشد. اگر حکومت‌های اسلامی در این ائتلاف به توافق برسند، مقصود آسان‌تر حاصل خواهد شد، وگرنه می‌توان از ظرفیت فناوری اطلاعات و ارتباطات برای ایجاد همدلی و جریان‌سازی بین افکار نخبگان و خواص و همین‌طور عامه مردم بهره برد. حکومت اسلامی در ایجاد وفاق و همبستگی بین اندیشمندان اسلامی و عامه مسلمانان باید دایره حکمرانی خود را از داخل کشور به وسعت کشور‌های اسلامی و فراتر از آن جغرافیای حضور تک‌تک مسلمانان در عرصۀ جهانی گسترش دهد. با این شیوۀ مواجهه، هر مسلمان یک مروج و مبلغ آیین اسلام به‌حساب می‌آید. گسترش ارتباطات به دست دولت‌های استعمارگر در جهت بسط سیطره استعماری در عرصه‌های متفاوت زندگی بشریت صورت ‌گرفته است. روشنگری اذهان عمومی و نشر معارف الهی، نقشه ‌شوم دشمنان حق را خنثی و بر علیه خود آنها به جریان خواهد انداخت: «وَ مَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیرُ الْمَاكِرِینَ» (آل‌عمران:۵۴). جریان‌های بیداری اسلامی سال‌های اخیر در منطقه باید در راستای صدور مبانی اسلام در گستره جهانی قرار گیرد. این جریان‌سازی باید در محیط مجازی نیز با قدرت و برنامه‌ریزی وسیع‌تری دنبال شود. طبق دیدگاه رهبر معظم انقلاب، سلطه‌گران در عصر جدید بر ذهن و فکر مردم حکمرانی می‌کنند و مرزهای جغرافیایی، دیگر دخالتی در تعیین مرزهای عقیدتی ندارند. برای گسترش حکمرانی اسلامی دیگر نیازی به تجهیزات نظامی و کشورگشایی نیست. بالا بردن سطح معرفتی افکار عمومی طبق معیارهای الهی، به ‌تدریج مطالبات عمومی را به سمت‌وسوی اهدافی غیرمادی می‌کشاند و سطح فکر بشر را از مادي‌گری و لذات دنیوی به ارزش‌های معنوی سوق می‌دهد و زمینه را برای تحقق حکمرانی جهانی تحت ولایت و رهبری شایسته موعود تمام ادیان الهی فراهم خواهد ساخت. از فضاى مجازى حداکثر منافع را باید کسب کرد و مفاهیم اسلامى و معارف اسلامى را بدون هیچ مانعی پخش نمود (بیانات رهبر معظم انقلاب در اولین جلسه‌ درس خارج فقه در سال تحصیلى جدید، 16/6/ ۱۳۹۵).
نتیجه‌گیری
نهاد حکمرانی در جوامع بشری با حضور فناوري‌های نوین اطلاعات و ارتباطات، با مسائل و مشکلات جدیدی روبه‌رو شده است. در مواجهه با این معضل جهانی، حکمرانی اسلامی نیز باید بنا بر اهداف و ویژگی‌های ذاتی خود، شیوه‌های مقابله با این فناوری‌های نوین را به‌گونه‌ای اصولی اعمال کند و تأثیرات فضای ارتباطی جدید بر تمام جوانب زندگی انسان‌ها را طبق اهداف متعالی اسلام مدیریت کند. با بررسی دیدگاه‌های امام خامنه‌ای، می‌توان شیوه‌های مواجهة حکمرانی اسلامی با فضای مجازی را استخراج کرد. در اندیشة ایشان، آینده‌پژوهی و مقابلة هوشمندانه با فضای مجازی در کنار روشنگری و جهاد تبیین ازجمله شیوه‌های مواجهه است. ایشان بنا بر قاعدة نفی سبیل، شیوة سلب سلطة بیگانه از فناوری رسانه و کسب استقلال در این عرصه را توصیه کرده، این شیوه را با دو راهکار اسلامی‌سازی دانش ارتباطات و رسانه، و پیشرفت علمی در عرصة فناوری اطلاعات و ارتباطات میسر می‌دانند. افزون بر این، در مقام مواجهه با فضای مجازی باید با دو راهکار قانون‌گذاری و ایجاد شبکة ملی اطلاعات، فضای مجازی را مدیریت کرد. صدور انقلاب و ارزش‌های اسلامی نیز می‌تواند نقش مؤثری در حکمرانی فضای مجازی داشته باشند.