معرفت

از کاربرد‏های واژة «حق»، مفهومی است که دو نسبت «له» و «علیه» در آن لحاظ می‏شود؛ یعنی حقی برای کسی علیه دیگری وجود دارد؛ به‏عبارت‏دیگر اگر چنین حقی در خارج تحقق پیدا کند، به نفع کسی و به عهدة دیگری است. بر اساس این معنا، هنگامی که در روابط اجتماعی سخن از حق به میان می‏آید، ناگزیر نسبتی با دیگری در آن لحاظ می‏شود؛ هرچند در کلام به چنین نسبتی تصریح نشود. همچنین گرچه گفته نمی‏شود آن حق علیه کیست، اما معنای وجود داشتن حق آن است که جامعه باید آن حق را تحمل کرده، تأمین کند. روشن است که این معنا از حق، با توجه به دو نسبتی که در مفهوم آن لحاظ می‏شود، دربارۀ خدا معنایی ندارد؛ زیرا خدا نسبت به هیچ‏کس هیچ مسئولیتی ندارد و به کسی بدهکار نیست. درعین‏حال یکی از الطاف بسیار گسترده، عمیق و پرفایدة خداوند این است که در بسیاری از تعالیمش خود را در حد مخلوقات تنزل، یکی از دو طرف معامله با انسان قرار داده است: