واکاوی معنای «عقل سلیم» از منظر علامه طباطبائی
Article data in English (انگلیسی)
سال بیست و هفتم ـ شماره 244 (ویژة کلام)
امید آهنچی / استادیار دانشگاه صنعتی شریف ahanchi@sharif.ir
دریافت: 9/5/96 پذیرش: 14/9/96
چکیده
عقل و عقلانیت همواره در بستر تاریخ بشری، از ارزش و اعتبار خاصی برخوردار بوده است؛ اما آنچه محل اختلاف آراء و همچنین توجه اندیشمندان است ویژگی ها و مختصات عقل سلیم است؛ زیرا اگر عقل با سلامت فطرت همراه نباشد، بیش از آنکه مفید و ارزشمند باشد، عاملی برای اضمحلال و ویرانگری محسوب می شود. از سوی دیگر، علامه طباطبائی یکی از بزرگ ترین حکیمان متأله قرن اخیر به شمار می رود. بنابراین، تبیین آراء ایشان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدین روی این مقاله در پی آن است که از منظر این شخصیت ممتاز، به این سؤال پاسخ دهد که شروط و موانع دستیابی به عقل سلیم چیست؟ بدین منظور، ابتدا به واکاوی معنای لغوی و اصطلاحی «عقل» در آثار علامه طباطبائی همت گمارده و سپس به شروط دستیابی به عقل سلیم از منظر ایشان، با تفکیک شرط لازم و شرط کمال، و همچنین به موانع دستیابی به عقل سلیم و پایبندی به نتایج آن پرداخته است. نتایج این مقاله نشان می دهد که از منظر علامه، رعایت اصول منطقی، شرط لازم؛ و رعایت تقوا، عمل به علم قبلی و همچنین ورود در ولایت الهی جزو شروط کمال برای دستیابی به عقل سلیم است. طغیان غرایز، پیروی از گمان و همچنین تقلید بدون پشتوانة عقلی به عنوان مهم ترین مانع برای دستیابی به عقل سلیم، و پیروی ازهوای نفس و تسلط قوة واهمه عواملی برای عدم پایبندی به نتایج عقل سلیم محسوب می شود.
کلیدواژه ها: عقل سلیم، علامه طباطبائی، سلامت فطرت، عقل قرآنی.
- ابنمنظور، محمدبن مكرم، 1414ق، لسانالعرب، بيروت، دارالفكر.
- برقى، احمدبن محمدبنخالد، 1371، المحاسن، قم، دارالكتبالاسلاميه.
- تهانوى، محمدعلى، 1996، كشاف اصطلاحاتالفنون و العلوم، بيروت، مكتبة لبنان ناشرون.
- جرجانى، سيدشريف علىبن محمد، 1370، كتاب التعريفات، تهران، ناصرخسرو.
- سجادى، سيدجعفر، 1373، فرهنگ معارف اسلامى، تهران، دانشگاه تهران.
- صدرالمتألهين، 1383، شرح اصول الكافی، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگى.
- صدوق، محمدبن علي، 1403ق، معانيالأخبار، قم، جامعة مدرسين.
- صليبا، جميل، 1414ق، المعجم الفلسفى، بيروت، الشركة العالمية للكتاب.
- طباطبائى، سيدمحمدحسين، 1364، اصول فلسفه و روش رئاليسم، پاورقي مرتضي مطهري، تهران، صدرا.
- ـــــ ، 1374، تفسير الميزان، ترجمة سيدمحمدباقر موسوي همداني، قم، جامعة مدرسين.
- ـــــ ، 1387الف، آغاز فلسفه، قم، بوستان كتاب.
- ـــــ ، 1387ب، تعاليم اسلام، قم، بوستان كتاب.
- ـــــ ، 1387ج، رسالت تشيع در دنياى امروز، قم، بوستان كتاب.
- ـــــ ، 1388الف، بررسیهای اسلامی، قم، بوستان كتاب.
- ـــــ ، 1388ب، شيعه در اسلام، قم، بوستان كتاب.
- طريحي، فخرالدين، 1375، مجمعالبحرين، تهران، مرتضوى.
- فراهيدى، خليلبن احمد، 1409ق، كتابالعين، قم، هجرت.
- فيومى، احمدبن محمد، 1414ق، المصباحالمنير في غريبالشرحالكبير، قم، دارالهجره.
- كلينى، محمدبنيعقوب، 1407ق، الكافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه.
- مولوی، جلالالدین محمد بلخی، 1378، مثنوی معنوی، تهران، امیرمستعان.



