تعامل اخلاق و اقتصاد بررسی نقش چهار مبنای ارزششناختی در دانش اقتصاد
/ دانشجوي دكتري فلسفه اقتصاد اسلامي مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) / ghasemiasl@iki.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
سال بیست و هفتم ـ شماره دهم، پیاپی 253 (ویژة اقتصاد) (دی1397)
محمدجواد قاسمی اصل اصطهباناتی / دانشجوی دکتری فلسفه اقتصاد اسلامی مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره ghasemi2561@anjomedu.ir
دریافت: 24/05/97 پذیرش: 27/09/97
چکیده
برخی مکاتب اقتصادی بر جدایی اقتصاد از اخلاق تأکید دارند. تبیین دیدگاه درست اسلامی، منوط به تعامل دو دانش اخلاق و اقتصاد است. مقالة حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی با تبیین رابطه نظریات اخلاقی و اقتصادی، به تطبیق چهار مبنای اخلاقیِ منشأ اعتبار احکام ارزشی، ارتباط واقعیت و ارزش، مراتب احکام ارزشی و مخاطب شناسی در خطاب های ارزشی، در دو حوزه دانش اقتصاد؛ یعنی انواع نظریات اقتصادیِ، هنجاری، اثباتی و سیاستی و انواع واحد تحلیل اقتصادی، با تأکید بر فرد و نهادهای اقتصادی پرداخته است.
یافته های پژوهشی حاکی از این است که اقتصاد هنجاری، زیرمجموعة اخلاق هنجاری و اقتصاد اثباتی، در تعامل مستمر با اخلاق توصیفی است. تفاوت در مبانی اخلاقی، موجب تمایز در نسبیت یا اطلاق نظریات هنجاری و سیاستی، تشخیص غایت رفتارهای اقتصادی، تعیین اعتبار معرفتی و مرجع تشخیص خطاب های اقتصاد هنجاری و سیاستی، موضع گیری دربارة جایگاه وجودی و روش شناختی نهادها در اقتصاد، شناخت ارزش های اقتصادی و رتبه بندی بین ارزش های اقتصادی با سایر ارزش ها، ایجاد ظرفیت مقایسة اندیشه های اقتصادی، با اتکا به ارزش های اخلاقی و رفتاری، تعریف انسان اقتصادی و اقتصاد انسانی خواهد شد.
کلیدواژه ها: خطاب های ارزشی، دانش اقتصاد، واقعیت و ارزش، مراتب احکام ارزشی، مبدأ مشروعیت احکام ارزشی، مخاطب شناسی.
- نهجالبلاغه، 1379، ترجمة محمد دشتی، قم، شريف رضي.
- بلاگ، مارک، 1387، روششناسی علم اقتصاد، ترجمة غلامرضا آزاد(ارمکی)، تهران، نشر نی.
- پوپر، کارل، 1364، جامعه باز و دشمنان آن، ترجمة عزتالله فولادوند، تهران، خوارزمی.
- توکلی، محمدجواد، 1389، «درآمدی بر چیستی، قلمرو و چشماندازهای فلسفه اقتصاد اسلامی»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال دوم، ش 3، ص63ـ83.
- ـــــ ، 1394، اخلاق و اقتصاد اسلامی (مجموعه مقالات همایش)، تهران، مؤسسة فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
- ـــــ و محمدجواد قاسمیاصل، 1396، «بررسی و نقد جایگاه تسمیهگرایی در معرفتشناسی دانش اقتصاد»، اقتصاد اسلامی، ش 68، ص 5-31.
- جمعی از نویسندگان، 1371، مبانی اقتصاد اسلامی، قم / تهران، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه و سمت.
- حسنی، سیدحمیدرضا و هادی موسوی، 1395، «انسانکنش»شناسی هرمنوتیکی، تفسیری و انتقادی، قم، پژوهشگاه حوزه و دنشگاه.
- حسينينسب، سيدابراهيم و بهروز نیکآمیز، 1393، «بررسی پیوند بین اقتصاد کلاسیک و نئوکلاسیک»، اقتصاد تطبیقی، سال اول، ش 1، ص 109-131.
- خلیلی تیرتاشی، نصرالله، 1388، اصول علم اقتصاد، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- رضائی، محمدجواد و سیدهادی عربی و مهدی موحدی، 1392، «نظریه اخلاق هنجاری و دلالتهای آن در سیاستگذاری اقتصادی؛ درسهایی برای اقتصاد اسلامی»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال چهارم، ش 8، ص29-50.
- صدر، سیدمحمدباقر، 1382، اقتصادنا، چ دوم، قم، بوستان كتاب.
- غنینژاد، موسی، 1376، مقدمهای بر معرفتشناسی علم اقتصاد، تهران: مؤسسة عالی پژوهش در برنامهریزی و توسعه.
- فتحعلی، محمود، 1395، اخلاق اسلامی و اقتصاد، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- فریدمن، میلتون، 1391، روششناسی اقتصاد اثباتی، در: فلسفه اقتصاد، مرورری بر ادبیات، اثر دانیل هاسمن، ترجمة سیدحسین رضویپور، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
- قاسمي اصل، محمدجواد، 1393، بررسی و تحلیل جایگاه استقراء در روش شهید صدر در اقتصاد اسلامی، پاياننامه كارشناسي ارشد، رشته اقتصاد، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ـــــ ، 1397، «بررسی و تحلیل مبانی مشروعیت و سیاستگذاری در اقتصاد اسلامی»، کاوشی نو در فقه، سال بيست و پنجم، ش 93، ص33-60.
- کرمی، محمدحسین و عسکر دیرباز، 1389، مباحثی در فلسفه اقتصاد (علم اقتصاد و ارزشها، انسان اقتصادی)، چ دوم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- کوتر، رابرت و تامس یولن، 1391، حقوق و اقتصاد، ترجمة یدالله دادگر و حامده اخوانهزاوه، چ ششم، تهران، دانشگاه تربیت مدرس.
- گلاس، ج. س و و. جانسون، 1373، علم اقتصاد: پیشرفت، رکود یا انحطاط (درآمدی بر روششناسی علم اقتصاد)، ترجمة محسن رنانی، اصفهان، فلاحت ایران.
- متوسلی، محمود و جمال فتحاللهی، 1389، «مقدمهای بر نظریات ویلیامسون و کاربرد آن در مسائل توسعه ایران»، پژوهشهای اقتصادی، سال دهم، ش 3، ص 25ـ52.
- ـــــ و محمود مشهدیاحمد و علی نیکونسبتی، 1389، «غفلت از نهادها؛ دلایل و اثرات آن بر مطالعات بینرشتهای در اقتصاد»، مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، سال دوم، ش 3، ص141ـ159.
- مشهدیاحمد، محمود، 1392، «معنا و مفهوم نهاد در اقتصاد نهادگرا»، پژوهشهای اقتصادی، سال سيزدهم، ش 48، ص49-77.
- ـــــ و محمود متوسلی و علی طیبنیا، 1390، «نقدی بر روششناسی اقتصاد مرسوم»، برنامه و بودجه، سال شانزدهم، ش 2، ص9-30.
- مصباح، مجتبی، 1388، بنیاد اخلاق، چ ششم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح، محمدتقی، 1370، آموزش فلسفه، چ چهارم، تهران، سازمان تبلیغات اسلامي.
- ـــــ ، 1376، دروس فلسفه اخلاق، چ ششم، تهران، اطلاعات.
- ـــــ ، 1384، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مطهری، مرتضی، 1377، مجموعه آثار، تهران، صدرا.
- معرفیمحمدی، عبدالحمید، 1395، «اقتصاد اسلامی: حکمت نظری یا حکمت عملی؟»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال هفتم، ش 15، ص63-78.
- معلمی، حسن، 1380، مبانی اخلاق در فلسفه غرب و فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ـــــ ، 1384، فلسفه اخلاق، قم، مرکز جهانی علوم اسلامي.
- میرجلیلی، سیدحسین، 1388، روش تأیید و ابطال در اقتصاد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- میرمعزی، سیدحسین، 1395، «اخلاق اسلامی و مذهب اقتصادی اسلام»، اقتصاد اسلامی، سال شانزدهم، ش 62، ص33-59.
- نایب، سعید، 1390، «ویژگیهای تبیین در دستگاه نهادگرایی جدید»، اقتصاد تطبیقی، سال دوم، ش 2، ص135-157.
- نظری، حسنآقا، 1385، نظریهپردازی اقتصاد اسلامی (امکان نظریهپردازی علمی اقتصاد اسلامی و روش آن)، قم / تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / سمت.
- هادوینیا، علیاصغر، 1396، «رابطه اخلاق و اقتصاد براساس الگوی نظاممندی معرفتهای اقتصادی»، اقتصاد اسلامی، سال هفدهم، ش 67، ص 65-92.
- هاسمن، دانیل. ام و مک فرسون، 1386، تجزیه و تحلیل اقتصادی و فلسفه اخلاق، ترجمة یدالله دادگر و همکاران، تهران، مؤسسة تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
- ـــــ ، 1391، فلسفه اقتصاد، مروری بر ادبیات، ترجمة سیدحسین رضویپور، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
- یوئنگرت، اندرو ام، 1386، «تمایز اثباتی ـ هنجاری در علم اقتصاد و تقدم تاریخی آن بر تمایز واقعیت ـ ارزش»، ترجمة علی نعمتی، اقتصاد اسلامی، سال هفتم، ش26، ص 149ـ180.



