معرفت

رکن فراموش‌شده مسجد: نقش خادم مسجد 
در افزایش علاقه نوجوانان به نماز
زهرا فتاحی حسن‌آباد / دکترای تکنولوژی آموزشی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران     zfattahi1366@gmail.com
 مهدیه‌سادات حسینی       / دانشجوي کارشناسی آموزش ابتدایی، گروه آموزشی علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، یزد، ایران    mahdiehhoseini44@gmail.com
اعظم سلیمیان / دانشجوي کارشناسی ارشد روان‌شناسی مثبت گرا ـ اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران    azamsalimian36@gmail.com
دريافت: 05/01/1404                    پذيرش: 03/12/1404
چکیده
مسجد به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه فرهنگی و مذهبی در جوامع اسلامی، نقشی حیاتی در شکل‌دهی هویت دینی و اجتماعی افراد، به‌ویژه در دوران نوجوانی ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل نقش خادمين مسجد به‌عنوان عناصر کلیدی در جذب نوجوانان به نماز و افزایش علاقه آنان به عبادات دینی است. این مطالعه تلاش دارد ابتدا به بررسی عوامل عدم جذب نوجوانان به مسجد بپردازد، سپس با شناسایی الگوهای موفق تعامل بین خادمان مسجد و نوجوانان، راهکارهایی عملی برای جذب این گروه سنی به مسجد ارائه دهد. در این پژوهش که با روش مروری ـ کتابخانه‌ای انجام شده، منابع موردنیاز از پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر داخلی و بین‌المللی، کتابخانه‌ها و انتشارات علمی جمع‌آوری گردیده‌اند. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که خادمان مسجد با استفاده از رویکردهای نوین و ایجاد محیط‌های جذاب، می‌توانند به‌طور قابل‌توجهی در افزایش علاقه و مشارکت نوجوانان در نماز و سایر فعالیت‌های دینی مؤثر باشند. به‌علاوه، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاری‌های مرتبط با آموزش و توانمندسازی خادمان به‌صورت سیستماتیک و هدفمند انجام شود تا از ظرفیت کامل آنها برای جذب و تشویق نوجوانان بهره‌برداری گردد.
کليدواژه‌ها: خادم مسجد، نماز، نوجوانان، فرهنگ‌سازی، راهکارهای جذب نوجوانان. 
مقدمه
 
یکی از اساسی‌ترین تجلیات عبادت و بندگی خداوند نماز است و اساساً فلسفۀ نماز ظهور یاد خدا در دل‌هاست. در قرآن، ٤٦ بار با تعبيرات مختلف از اقامۀ آن سخن به ميان آمده و در آیات متعدد، نماز را از ابعاد مختلف به‌عنوان وسیلۀ آرامش دل‌ها بازدارنده از زشتی‌ها، و صبر، پایداری، اطمینان‌خاطر، دوری از وسوسۀ شیطانی و گرفتاری‌های مختلف توصیف کرده، آن را جزو برنامه‌های حکومت اسلامی و مؤمنان می‌داند و می‌فرماید: «یاران خدا کسانی هستند که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می‌دارند و زکات را ادا می‌کنند و امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌نمایند و پایان همۀ امور از آنِ خداست» (فضل‌الهی و ملکی توانا، 1392، ص46).
نماز رمز پیوند خلق با خالق است. آیۀ شریفۀ «وَمَا خَلَقتُ الْجِنَّ وَ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات: ۵۶) بیان می‌کند که انسان سعادتمند کسی است که خدای متعال را عبادت کند و در پناه قرب او به کمال برسد. فروم معتقد است که تعهد به یک ایدئولوژی، عقیده و... ازجمله منابع سلامت روانی و خودشکوفایی انسان است (طریقتی، 1399). نماز در فرهنگ اسلامي ما از مهم‌ترین فرايض ديني و از ضروريات دين مقدس اسلام، نقطه اوج عبادات، عمود دين و مرز بين كفر و ايمان، وسيلۀ قرب الهي و تكامل انسان است (زويداوي و همکاران، 1402). نماز در زندگي فردي و اجتماعي انسان آثار و كاركردهاي معنوي و تربيتي فراواني دارد و در ميان عبادات از جايگاه خاص و ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری‌که انبياي الهي هم مأمور به توصيه و سفارش به نماز در بين قوم خود بوده‌اند (زويداوي و همکاران، 1402). اهمیت به نماز چنان در زندگی رسول اکرم متجلی شده بود که چون ایشان از سفری برمی‌گشت اول به مسجد می‌آمد و دو رکعت نماز می‌گزارد و سپس می‌نشست و با مردم صحبت می‌فرمود (رحمت‌‌آبادي، 1399، ص26).
در جهان فعلی که دشمنان اسلام علیه ارزش‌های مقدس اسلام و انقلاب اسلامی بسیج شده‌اند و به تهاجمات خود شدت داده‌اند و به دنبال محو ارزش‌های دین مبین اسلام هستند، بیش از هر زمان دیگری می‌طلبد که با اتخاذ تدابیر لازم در عرصۀ تعلیم‌ و تربیت و با اقدامات فرهنگی تهاجم فرهنگی آنان را خنثا نموده تا نسل جوان کشور واجد ارزش‌های اصیل اسلامی شده و با اعتقاد و ایمان راستین به احکام الهی عمل نمایند. ازاین‌رو نهادهای مختلفی ازجمله مدارس و مراکز آموزشی، به‌عنوان مهم‌ترین نهاد در جامعه که وظیفۀ تربیت و پرورش افراد آن را به عهده دارند، می‌توانند نقش مهمی در این زمینه داشته باشند؛ زیرا مراحل اولیه رشد و تکوین شخصیت در دوران نوجوانی شکل می‌گیرد. با وجود تلاش‌های زیادی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در مدارس برای درونی کردن فریضۀ الهی نماز انجام شده است، هنوز در این زمینه با آسیب‌ها و چالش‌هایی مواجهه هستیم. یکی از عناصر مهم در تقویت این حضور، خادمان مساجد هستند که می‌توانند از طریق تعاملات مثبت و مؤثر، نقش کلیدی در جذب و نگهداشت علاقه نوجوانان به نماز و دیگر مناسک مذهبی داشته باشند. خادمان مسجد، با بهره‌گیری از دانش دینی و اجتماعی و ارتباط مؤثر با نوجوانان، می‌توانند به‌عنوان واسطه‌های میان جامعه دینی و نسل جوان عمل کنند (نعیمی، 1393، ص203). مسجد، مأمنِ معنویتی است که در کالبد نوجوان، بذرهای ایمان را می‌کارد و نهال امید را آبیاری می‌کند. ازاين‌رو این پژوهش با هدف بررسی دقیق و جامع نقش خادمين مساجد در افزایش علاقه نوجوانان به نماز و شناسایی عوامل مؤثر و موانع موجود، به دنبال ارائه راهکارهای عملی برای ارتقای این نقش و تقویت ارتباط نوجوانان با مساجد و فریضه نماز است.
نماز از دیرینه‌ترین زماني تا امروزه در تاريخ بشريت نقش مهمي دارد (زويداوي و همکاران، 1402، ص682). آثار و شواهد تاریخی به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که بشر در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون با شیوه‌های مختلف خدا را عبادت کرده است. ساموئل کوئینگ بیان می‌کند که در جهان، طایفه یا جامعه‌ای بدون نیایش اعتقادات و آداب‌ و رسوم وجود ندارد. ما نتوانستیم از لابه‌لای اوراق، تاریخ کتیبه‌ها و بقایای آثار تاریخی بشر را از قید مذهب و نیایش و پرستش آزاد ببینیم (آل‌یاسین، 1382، ص155). نماز به‌عنوان يكي از پنج ركن اصلي اسلام و يكي از وظايف اساسي مسلمانان، در تاریخچة اسلام جايگاهي بسيار مهم دارد. نماز از زمان پيامبر اسلام به‌عنوان رابطه‌ای مستقيم و يكتا با خداوند برقرار شده است. در اديان قبل از اسلام همچنين نماز وجود داشته است، اما در اسلام به شكل كامل و با اصول و قواعد خاص خود تدوين شده است. تاريخچه نماز به دو دوره تقسيم می‌شود. در دوران مکه، پيامبر اسلام به تعليمات الهي نماز را به‌عنوان عبادت اصلي معرفي كرد. در اين دوره، نمازها به‌صورت فردي و بدون تشریفات جامعه برگزار می‌شد. عبادت نماز در اين دوره بر روي توحيد، تقوا و خشوع تأكيد داشت. پس از هجرت پيامبر اسلام به مدينه، نماز به‌عنوان ركني اجتماعي و سازماندهي‌شده در جامعه مشرف به تشريعات و قواعدي شد. در اين دوره، نمازها به‌صورت گروهي و با حضور امام و جماعت برگزار می‌شد. قوانيني براي نماز جماعت و نمازجمعه تدوين شد و جايگاهي اجتماعي و فرهنگي مهمي را در اسلام به خود اختصاص داد (اکبری، 1402، ص351).
نماز استوارترين و بهترين راه برقراري ارتباط انسان با خداوند و سرچشمه همۀ كمالات و فضايل انساني است. اين فريضه ديني زمينۀ همۀ خوبی‌ها و پاکی‌ها و دوري از همه گناهان و همچنين کامل‌ترین شكل عشق‌ورزی بين مخلوق با خالق و عاشق با معشوق است (زويداوي و همکاران، 1402، ص682). در این میان، نماز جماعت نهایت شکوه عبادت حق‌تعالی و نمایش انسجام و وحدت مسلمانان و یکپارچگی آنان در باور و عمل به اعتقادات اسلامی و همچنین پاک‌ترین و کم‌خرج‌ترین اجتماعات دنیوی، بهترین شیوه آگاهی از مشکلات و نیازهای یکدیگر است و نوعی دید و بازدید بدون هزینه به‌شمار می‌رود که زمینه‌ساز تعاون اجتماعی بین آحاد مسلمانان است.
نماز جماعت از یک وسیله میان عبد و معبود فراتر می‌رود و جنبۀ اجتماعی و سیاسی و تشکل به خود می‌گیرد و معنویت، تعالی اجتماعی و توسعۀ فرهنگ اسلامی را به دنبال می‌آورد. تفرقه‌ها را می‌زداید، بیم در دل دشمنان می‌افکند، منافقان را مأیوس می‌سازد و خار چشم بدخواهان است و موجب احساس دلگرمی، صفا، صمیمیت نوع‌دوستی و قدرت و امید مؤمنان می‌شود. همچنین عامل نظم و انضباط و وقت‌شناسی است، روحیه فردگرایی و انزوا و گوشه‌گیری را از بین می‌برد و نوعی مبارزه با غرور و خودخواهی را دربر دارد. رسول اکرم فرمودند: «اگر تعداد نمازگزاران صفوف جماعت از ده نفر فراتر رود، پاداش هر رکعت آن، آن‌قدر زیاد می‌گردد که حتی اگر تمام آسمان‌ها کاغذ شود و دریاها، مرکب و همۀ درختان قلم گردند و همه فرشتگان مأمور نوشتن آن نمی‌توان پاداش آن را ثبت نمود و پاداش آن فقط درخور محاسبه ذات بیکران الهی است» (فضل‌الهی و ملکی توانا، 1392، ص46).
با توجه ‌به تأثیر نماز در شخصیت‌سازی کودکان و نوجوانان، این مسئله اهمیت بیشتری نیز پیدا می‌کند. دوران نوجوانی، یک مرحلة حیاتی در زندگی هر فرد است که به‌عنوان پلی بین کودکی و بزرگسالی عمل می‌کند و نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت و پایه‌گذاری آینده دارد. در این دوره، نوجوانان با سؤالات اساسی درباره خود و جایگاهشان در دنیا مواجه می‌شوند و در تلاش برای پاسخ به این سؤالات، هویت فردی خود را شکل می‌دهند. در سیر زندگی انسان‌ها، گرایش به فضايل اخلاقی در مقطع نوجوانی و جوانی بیدار می‌شود، به همین سـبب اولیـاي دین، همواره از مبلغـان آموزه‌های دینی می‌خواهند که به آمادگی روح آنها که مهم‌ترین‌ بخش براي پذیرش صفات والاي انسان است توجه ویژه نمایند. امام صادق در این‌خصوص می‌فرماید: «بر شما باد پرداختن به جوانان؛ زیرا آنان نسبت به دیگران به‌سوی کار خیر شتاب‌گیرنده‌تر هستند» (موظف رستمی، 1391، ص369).
در گرایش نوجوانان و جوانان به نماز سه عنصر اصلی، خانه، مدرسه و گروه دوستان نقش اساسی و محوری دارند. نتایج بیانگر این مسئله است که خانواده در درجۀ اول و مهم‌ترین نهاد در تشویق دانش‌آموزان به فریضه نماز است؛ زیرا خانواده اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی است که شخصیت فرد در آن شكل می‌گیرد. از سوی دیگر، مدارس به‌عنوان مهم‌ترین نهاد تعلیم ‌و تربیت، نقش بسزایی در ترویج فرهنگ و ارزش‌های اسلامی و انقلابی و ترویج فرهنگ نماز و نماز جماعت در بین نسل جوان و تعمیم آن دارند. در این مسیر، تأثیرپذیری از همسالان و گروه‌های دوستی، به‌ویژه انتخاب دوستان مناسب که ارزش‌های مثبتی را منتقل کنند، بسیار مهم است. منظور از همسالان گروهي هستند كه نوجوان با آنها جرگه اجتماعي را تشكيل می‌دهد. با آنها مأنوس و هم‌راز، هم‌سخن و هم‌بازی است. اين گروه ممكن است با نوجوانان به‌صورت كامل هم‌سن نباشند، ولي هم‌شرايط و هم‌فكر و هم‌اندیشه‌اند. نقش گروه همسالان در حدي است كه گاهي می‌تواند اندیشه‌ای را واژگون كند و حتي در دين و اعتقاد افراد اثر گذارد (زويداوي و همکاران، 1402، ص685). بر اساس نظر روان‌شناسان، هم‌زمان با دگرگونی‌های دوران بلوغ و پیدایش تمایلات غریزي، احساس روحی خاص و متفاوتی در جوانان پدید می‌آید که این احساس ویژه، تمایل او را جهت حرکت به‌سوی مسائل دینی و سیر و سلوک، شدت می‌بخشد. بنابراین درصورتی‌که خانواده، دوستان، مدرسه، محیط اجتماعی و سایر عوامل مرتبط با جوان، نتوانند این احساس را به مسیري که شایستة اوست و تکامل معنوي و بلوغ فکري وی را در پی خواهد داشت، هدایت نمایند، آنگاه به‌مرورزمان و در طی سال‌های بعد، همین فرد، تبدیل به شخصیتی بی‌هویت و فاقد اصول و خاستگاه فکري، معنوي و اجتماعی خواهد شد.
عناصر و عوامل تأثیرگذار در محیط خانه و مدرسه و جامعه در آلفای یک ارزش معنوی و رسانیدن پیام و بیان روح نماز اگر عملاً یکدیگر را نفی کنند و یا در برنامه‌ها و اظهار مطالب هر کدام راه و هدفی متفاوت و مغایر با یکدیگر بپیمایند، در ذهن فرد تناقض به وجود می‌آورند و پیام منجر به ایجاد انگیزه، شوق اراده و عمل نمی‌شود (طریقتی، 1399). قالب‌های فکری و شناختی افراد یکی از عوامل مؤثر و مهم در شکل‌دهی رفتارهای فردی و اجتماعی است، به‌گونه‌اي‌که اگر افراد تصور درستی از مفاهیم علل و فواید عملی داشته باشند فرایند عملکردشان تغییرات اساسی خواهد یافت. ازاین‌رو پيامبر اکرم در طول دوران حیاتشان کوشیدند با تبیین جایگاه نماز، تصویری کامل از این عبادت ارائه دهند. آن حضرت با بیان فواید اقامه نماز و مضرات ترک، آن میل و رغبت‌ها را نسبت به آن تحریک می‌کردند و منظومه فکری و شناختی آنان را به تأمل و تفکر در این عبادت، چرایی نیاز به آن و مشکلاتی که ترک آن فراروی انسان می‌نهد وامی‌داشتند(رحمت‌آبادی، 1393، ص34).
کلمۀ «خادم» در زبان فارسی به‌معنای خدمتکار، پرستار، نگهبان و کسی است که به دیگران خدمت می‌کند. این کلمه ریشه در زبان عربی دارد و از فعل «خَدَمَ» به‌معنای خدمت‌ کردن گرفته شده است. در عرف جامعه، «خادم یا خدمتگزار مسجد» به کسی گفته می‌شود که کلیددار و عهده‌دار امور مسجد، همچون باز و بسته نمودن درهای مسجد در مواقع نیاز و مواظبت و نگه‌داری از اموال و متعلقات مسجد باشد (گندمکار، 1399).
خدمت به مسجد از افتخارات انبیاء و بهترین عبادت و ریشه در همۀ ادیان دارد. تواریخ و کتب روایی شیعه و سنی به دست می‌آید که داشتن منصب کلیدداری و خدمت به خانه خدا و دیگر معابد، حتی پیش از ظهور اسلام مایۀ افتخار و مباهات افراد بوده است. و کلیدداری خانه خدا و مسجدالحرام، که مقدس‌ترین و بزرگ‌ترین کانون مذهبی (حتی در زمان جاهلیت) بوده، احترام فوق‌العاده‌ای برای متصدی آن ایجاد می‌کرده است. قرآن کریم به طهارت و پاگیزگی مساجد و خادمان آن ارج نهاده و به پیامبران بزرگی همچون ابراهیم و اسماعیل دستور داده تا مسجد را برای نمازگزاران پاکیزه کنند. در آیۀ شریفۀ قرآن، خطاب به این دو پیامبر الهی آمده است: «وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهیمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنا إِلى إِبْراهیمَ وَ إِسْماعیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفینَ وَ الْعاکِفینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ» (بقره: 125)؛ هنگامي‌که خانه کعبه را محل بازگشت مردم و مرکز امن قرار دادیم، از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید و از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان و مجاوران و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه سازید.
امروزه، با وجود اهمیت والای نماز در دین اسلام و نقش محوری مساجد در تربیت دینی نسل جوان، متأسفانه شاهد کم‌توجهی و بی‌رغبتی برخی از نوجوانان به این فریضۀ الهی و کاهش حضور آنان در مساجد هستیم. این پدیده، معلول عوامل متعددی است که ازجملۀ آنها می‌توان به تغییر سبک زندگی، گسترش فضاهای مجازی و سرگرمی‌های نوین، کمبود برنامه‌های جذاب و متناسب با نیازهای نوجوانان در مساجد، و الگوهای رفتاری نامناسب در برخی از خانواده‌ها اشاره کرد. بااین‌حال، در میان این عوامل متعدد، یک عنصر مهم و اثرگذار، غالباً مورد غفلت واقع شده که آن نقش خادم مسجد است. خادمان مساجد، به‌عنوان اولین نقطه تماس و ارتباط برای بسیاری از نوجوانان با فضای معنوی مسجد، می‌توانند نقش بی‌بدیلی در شکل‌گیری نگرش مثبت و ایجاد انگیزه در آنان برای حضور فعال و مستمر در مسجد و اقامه نماز ایفا کنند. متأسفانه، این ظرفیت بالقوه اغلب نادیده گرفته می‌شود و خادمان مساجد به‌جای ایفای نقش یک مربی و راهنما، صرفاً به انجام امور خدماتی و نظافتی محدود می‌شوند. این غفلت از نقش خادم مسجد، پرسش‌های مهمی را پیشروی ما قرار می‌دهد: 1) خادمان مساجد چه نقشی در افزایش علاقه نوجوانان به نماز دارند؟ 2) چه ویژگی‌ها و مهارت‌هایی در خادمان مسجد می‌تواند به جذب نوجوانان به نماز کمک کند؟ 3) چه موانعی بر سر راه ایفای نقش مؤثر خادمان مسجد در جذب نوجوانان به نماز وجود دارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها، می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزی‌های مؤثر و هدفمند برای بهره‌گیری از ظرفیت خادمين مساجد در راستای جذب و تربیت نسل جوان باشد.
بررسی پیشینۀ پژوهش در زمینۀ نقش خادم مسجد در جذب نوجوانان به نماز نشان می‌دهد که این موضوع، باوجود اهمیت فراوان، کمتر به‌صورت مستقیم و متمرکز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. بااین‌حال، پژوهش‌های پراکنده‌ای وجود دارند که به جنبه‌های مختلف این موضوع پرداخته‌اند.
مقالۀ «بررسی نقش مساجد در تربیت اسلامی دانش‌آموزان» (ملکان و همکاران، 1402)؛ نويسندگان، مساجد را یکی از مهم‌ترین محیط‌ها و مراکز تربیتی مورد تأکید اسلام برای ترویج رفتارهای اخلاقی و معنوی مي‌دانند. مساجد از دیدگاه بزرگان دین کارکردهای مختلفی ازجمله تربیتی، آموزشی و اجتماعی دارند. حضور افراد مختلف، در مساجد می‌تواند تأثیرات قابل‌توجهی بر رفتار آنها بگذارد و باعث ایجاد و تکمیل شخصیت اخلاقی‌شان شود.
همچنین نتایج پژوهشی دیگر نشان داد که دانش‌آموزان حضور کارکنان مدرسه در نماز جماعت، روحانی بودن امام جماعت، وجود مکان و محل مناسب و تمیز برای نماز خواندن، تنظیم ساعت آموزشی با توجه به اوقات شرعی و نیز آموزش عملی نماز را از روش‌های خوب برای ترغیب دانش‌آموزان به نماز جماعت دارای اهمیت ویژه‌ای است (بگلو، 1372).
در پژوهشی دیگر نعیمی تاجدار (1395) با بررسي «آسیب‌شناسی گرايش جوانان به نماز جماعت و ارائه راهكار» دريافت كه عامل مهم کم‌شدن گرايش به نماز و نماز جماعت، کم‌شدن گرايش به معنويات است كه گاهي به دليل کم‌کاری خانواده‌ها و اهمیت ‌ندادن آنها به بحث نماز به وجود می‌آید و شامل تمامي خانواده‌ها فراغ از وضعيت اقتصادي و منطقه‌ای می‌گردد.
حسینی (1374) میان آموزش در مدرسه و نماز خواندن دانش‌آموزان رابطه‌ای معنادار یافته است. وی همچنین نحوه عملکرد معلمان و شرکت آنان در نماز جماعت مدرسه و ارتباط صمیمانه با دانش‌آموزان را در برپایی هرچه باشکوه‌تر نماز جماعت و علاقه‌مندی دانش‌آموزان به این امر مؤثر دانسته است.
طریقتی (1399) در تحقیقی با عنوان «بررسی مهم‌ترین شیوه‌های دعوت دانش‌آموزان به نماز از دیدگاه دانش‌آموزان دوره دوم ابتدایی» دریافته که نقش خانواده در جذب بیشتر دانش‌آموزان به نماز، بیشترین اهمیت را دارد. در رتبه‌های بعدی به ترتیب گروه‌های دوستی، مدرسه و معلمان قرار می‌گیرند.
نتایج تحقیقاتی که در خارج کشور انجام شده است نیز بیانگر تأثیر و نقش عبادت بر سلامت جسمی و روحی است. برای نمونه، پارتیج (1997) بر این امر تأکید نموده است که برای انجام ‌دادن عبادت‌های گروهی در مدارس لازم است خانواده‌ها، و سازمان‌های خصوصی و عمومی در اجرای این مسئولیت مشارکت داشته باشند و این مسئله تحمیلی نباشد. همچنین در تحقیقی دیگر رومانوسکی (2008) طی پژوهشی دفاع از اجرای عبادت روزانه در مدارس را نیازی مبرم و ضروری دانسته است و عقیده دارد که در این زمینه درک نظرات، کلیسا دولت و فهم فرهنگی حائز اهمیت است. این پژوهش بر خلاف پژوهش‌های قبل، به‌طور اختصاصی به نقش خادم مسجد در جذب و افزایش علاقه نوجوانان به نماز پرداخته و به بررسی موانع و چالش‌هایی که این افراد در انجام وظایف خود با آنها روبه‌رو هستند، می‌پردازد. خادم مسجد به‌عنوان فردی کلیدی در ایجاد ارتباط مؤثر با نوجوانان و ترویج فرهنگ نماز و عبادت، مسئولیت‌های زیادی را بر عهده دارد. این پژوهش تلاش دارد تا با شناسایی این موانع، راهکارهایی برای تقویت نقش خادم مسجد و بهبود وضعیت مذهبی نوجوانان پیشنهاد کند و بر اهمیت همکاری مؤثر میان خادمان، مسئولان مذهبی و جامعه تأکید نماید.
پژوهش حاضر از نوع مطالعات کتابخانه‌ای و مروری است. به‌عبارت ‌دیگر روش‌شناسی تحقیق عبارت از فرایند دستیابی به دانش از طریق جمع‌آوری داده‌ها و تبدیل آنها به یافته‌های پژوهش است (خاکی، 1397). محتوای لازم برای نگارش این مطالعه از طریق جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی، بانک اطلاعات نشریات کشوری (Magiran) و (Noormags)، متون مقالات اینترنتی، کتاب‌ها و پایان‌نامه‌های منتشرشده در پایگاه‌های اطلاعاتی مانند اسکوپوس، گوگل اسکولار، ساینس دایرکت و استناد به آیات، روایات و مبانی روان‌شناسی جمع‌آوری و بررسی شد. استراتژی جست‌وجو برای طراحی این پژوهش بر اساس دستورالعمل‌های موارد گزارش ترجیحی برای مقالات مروری بود. منابع استفاده‌شده در این پژوهش از منابع موجود در بازه زمانی سال‌هاي 1374 تا 1404 بود و از منابع دست اول نیز استفاده شده است.
براي مصونيت‌بخشى جوانان و نوجوانان از آسیب‌های فردى و اجتماعى و هدايت و راهنمايى آنان لازم اسـت كـه خادم مسجد با جوانان و نوجوانان ارتباط مؤثر و مفيد برقرار كند، يعني در دل آنان جايى براى خود باز و محبت آنان را جذب كند. بدون ارتباطات مؤثر اجتماعى، جوانـان و نوجوانان نمی‌توانند به رشد و شكوفايى مطلوب شخصيت برسند (حیدری، 1397). خادم مسجد به‌عنوان یک شخصیت ‌محوری، با رفتار و عمل خود می‌تواند به‌عنوان الگوی نیکویی برای نوجوانان عمل کند. مشاوره و همراهی از سوی خادم مسجد می‌تواند نقش مهمی در جذب نوجوانان به نماز و فعالیت‌های دینی داشته باشد. این رابطه حمایتی و معنوی می‌تواند نوجوانان را در عبور از چالش‌ها و مشکلات زندگی یاری دهد و آنها را به سمت پایبندی به آموزه‌های دینی ترغیب کند. با توجه ‌به اهمیت و جایگاه والای مسجد، انتخاب کلیددار و خادم باید بادقت نظر ویژه‌ای صورت گیرد. فردی که به این مقام برگزیده می‌شود، لازم است واجد صفات و ویژگی‌های برجسته‌ای باشد تا شایستگی خدمت در این مکان مقدس را داشته باشد.
مهم‌ترین ویژگی که یک خادم خوب مسجد باید دارا باشد، نحوه تعامل او با کودکان و نوجوانان است؛ زیرا نحوۀ رفتار ما در جذب کودکان و برای رسیدن نوجوانان به مسجد بسیار مهم خواهد بود. مانند دارای چهره‌ای بشاش، خندان و معطر باشد، با زبانی نرم، شیوا و شیرین ‌سخن بگوید، به حرف‌های نوجوان خوب گوش بدهد، با کرامت نفس با نوجوان تعامل کند، احترام و ادب به نوجوان را همچون بزرگان ابراز نماید و... . همچنین دافعه‌های رفتاری خادم مسجد نیز در دفع نوجوانان از مسجد بسیار اهمیت دارد که یک خادم نماز باید از آنها دوری کند، مانند دارای چهره‌ای عبوس، اخمو و ابروی درهم‌کشیده باشد، زبانی تندوتیز و بد داشته باشد، بی‌توجهی و بی‌احترامی به نوجوان و عدم شنیدن صحبت‌های آنان که مهم‌ترین عوامل دوری نوجوانان نسبت به مساجد می‌شود (نعیمی، 1393، ص200). همان‌طور که ابن ابی‌یعفور از امام صادق نقل می‌کند که فرمود: «کونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیرِ أَلْسِنَتِکمْ لِیرَوْا مِنْکمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَیرَ فَإِنَّ ذَلِک دَاعِیةٌ» (کلینی، 1407ق، ص78)؛ با غیر زبان خویش مردم را (به کیش و مذهب خود) دعوت کنید، مردم باید ورع و کوشش و نماز و خیر شما را ببینند، اینها خود دعوت کننده باشند.
در سال‌های اخیر، با افزایش نگرانی‌ها پیرامون کاهش حضور و مشارکت نوجوانان در مساجد، شاهد رشد چشمگیری در تعداد تحقیقات و پژوهش‌های مرتبط با این موضوع بوده‌ایم. این حجم فزاینده از تلاش‌های علمی، به‌خوبی گویای اهمیت و ضرورت پرداختن به چالش‌های پیشروی مساجد در جذب و حفظ نسل جوان است. محققان و اندیشمندان، با بهره‌گیری از روش‌های مختلف تحقیق، به بررسی عوامل مؤثر بر علاقه و انگیزه نوجوانان برای حضور در مساجد، شناسایی موانع و چالش‌های موجود، و ارائه راهکارهای عملی برای تقویت ارتباط نوجوانان با مساجد و فریضه نماز پرداخته‌اند. این تحقیقات، نه‌تنها ابعاد مختلف این مسئله را روشن‌تر ساخته‌اند، بلکه زمینه‌ساز تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های اثربخش‌تری برای جذب و تربیت دینی نوجوانان در مساجد شده‌اند. ازاین‌رو توجه به آمار جدول (1)، می‌تواند گامی مهم در راستای احیای نقش مساجد به عنوان کانون‌های اصلی تربیت و تعالی نسل جوان باشد.
جدول 1: تعداد مطالات انجام‌شده بر حسب دوره زمانی
تعداد مطالعات انجام‌شده در بازه زمانی 5 سال    داخلی    خارجی
قبل از 1385
قبل از 2005    3    
1385-1390
2006-2011    2    1
1390-1395
2011-2016    4    
1395-1400
2016-2021    6    1
1400-1404
2021-2024    5    
یافته‌های موجود نشان می‌دهد که موضوع جذب نوجوانان به مساجد، در سال‌های اخیر مورد توجه از سوی اندیشمندان و محققان داخلی قرار گرفته است. این در حالی است که همان‌طور که انتظار می‌رود، به دلیل ماهیت فرهنگی و مذهبی خاص این موضوع، تحقیقات و مطالعات گسترده‌ای در این زمینه در خارج از کشورهای اسلامی صورت نگرفته است. این امر، ضرورت انجام پژوهش‌های بومی و متناسب با شرایط و ویژگی‌های جوامع اسلامی را بیش‌ازپیش نمایان می‌سازد. خادم و خادمۀ مسجد باید مطمئن‌ترین فرد در مسجد باشد که اولیا برای فرستادن کودکانشان به مسجد هیچ خطری را احساس نکنند، و همچنین او باید تحصیل‌کرده و اهل دانایی باشد تا در کنار تزکیة فرزندان به تعلیم هم بپردازد. یکی از نشانه‌های ایمان، نظافت و ظاهر آراسته است. اگر می‌خواهیم نوجوانان و جوانان ما با خداوند انس بگیرند، یکی از عوامل جذب به مسجد آراستگی ظاهری متولیان امور مسجد است. بنابراین، نمازگزاران و اهل مسجد، به‌خصوص افرادی همچون خادمان مساجد که جزئی از اعضا و تشکیلات مسجد به‌شمار می‌روند و بیشتر توجه مسجدیان و جوانان را به خود جلب می‌کنند، باید در نظافت و آراستگی، در حرکات و رفتار و گفتار و در رعایت آداب و احکام مسجد، به معصومان اقتدا کنند تا بدین مقصود نائل آییم. برای مثال پیامبر می‌فرمود: محبوب‌ترین جامه‌های شما در نزد خدا جامۀ سپید است، در آن نماز گزارید (ابن‌سعد، 1374، ج1، ص456). پوشیدن لباس سفید در هنگام نماز نه‌تنها نمادی از پاکی و طهارت است، بلکه باعث ایجاد حس آرامش و تمرکز در دل نمازگزاران می‌شود. رنگ سفید با تجلی نور و روشنی همراه است و به فرد این احساس را می‌دهد که به فضایی معنوی و خالص وارد شده است. این انتخاب رنگ می‌تواند الگوی خوبی برای نوجوانان باشد و آنها را به رعایت امور روحانی و معنوی تشویق کند. به همین دلیل، خادم نماز با استفاده از لباس سفید می‌تواند به ترویج این پیام معنوی کمک کند و نوجوانان را به دنبال ‌کردن الگوهای مثبت فراخواند (شریفی و جوکار، 1389، ص100).
اگر امام ‌جماعت با راهبردهاى یاری‌بخش رفتار ارتباطى با جوان و نوجوان آشنايى كافى داشته باشد، قطعاً می‌تواند با ارائه رفتار ارتباطى سازنده و مؤثر، جوانان را به نحو شایسته‌ای جذب نمايد و به این طریق پویایی و بالندگی مسجد را به ارمغان آورد (حیدری، 1397). اين در حالی است كه بر اساس مشاهدات عيني، گزارش‌های والدين، مسئولان مدارس و تحقيقات علمي علاقه و انگيزه نوجوانان و جوانان نسبت به نماز کم‌رنگ شده است (زويداوي و همکاران، 1402). امروز چالش‌های زیادی برای جذب نوجوانان به نماز وجود دارد که منجر به کاهش ارتباط آنان با فعالیت‌های دینی می‌شود که در جدول (2) مهم‌ترین چالش‌ها و عوامل بازدارنده نوجوان جهت حضور آنان در مساجد و شرکت در نماز ذکر شده است.
جدول 2: عوامل جذب نوجوان به مسجد
ردیف    عوامل    فاکتورهای مؤثر    توضیحات
1    درونی    خصوصيات فردي    آگاهي، نوع نگرش افراد به فلسفه نماز و نقاط ضعف اخلاقي فرد نمازگزار
2        تجربه حس آرامش و امنیت    مسجد به‌عنوان مکانی امن و آرام می‌تواند به نوجوانان کمک کند تا از فشارهای روانی و استرس‌های روزمره دور شوند و احساس آرامش و آسایش کنند.
3        کنجکاوی و جستجوی حقیقت    نوجوانان در این دوره سنی به دنبال یافتن پاسخ برای سؤالات خود هستند و مسجد می‌تواند فضایی برای تبادل نظر، پرسش و پاسخ و یافتن حقیقت باشد.
4    بیرونی    گروه همسالان    وضعيت اعتقادي دوستان و همسالان نيز در ترغيب دانش‌آموزان به نماز نقش عمده‌ای دارد.
5        خانواده    گاهي به دليل کم‌کاری خانواده‌ها و اهمیت‌ ندادن آنها به بحث نماز، غفلت از نماز به وجود می‌آید و شامل تمامي خانواده‌ها فراغ از وضعيت اقتصادي و منطقه‌ای می‌گردد. یا در بعضی موارد به علت دخالت و سخت‌گیری‌های زیاد آنها باعث دل‌زدگی نوجوان به نماز می‌شوند.
6        تعامل با مدرسه    همکاری با مدارس برای برگزاری برنامه‌های مشترک، دعوت از دانش‌آموزان برای بازدید از مسجد، و ایجاد پل ارتباطی بین مسجد و جامعۀ آموزشی
7        استفاده از فناوری‌های نوین    استفاده از ابزارهای دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، و اپلیکیشن‌های مذهبی برای ارتباط با نوجوانان و ارائه محتوای جذاب و آموزنده.
جدول 3: موانع جذب نوجوان به مسجد
ردیف    عوامل    فاکتورهای مؤثر    توضیحات
1    درونی    مشغولیت‌های روزمره    فشار درسی و فعالیت‌های زیاد باعث کمبود وقت می‌شود
2        عدم درک فلسفه عبادات    نوجوانان ممکن است فلسفه و حکمت عبادات را به درستی درک نکنند و این باعث شود که انگیزه کافی برای حضور در مسجد نداشته باشند.
3        احساس عدم پذیرش و درک شدن    اگر نوجوانان احساس کنند که در مسجد مورد پذیرش و درک قرار نمی‌گیرند و به نظرات و دغدغه‌های آنها توجه نمی‌شود، ممکن است از حضور در آنجا خودداری کنند.
4    بیرونی    شيطان    شيطان همیشه در کمین انسان است و می‌خواهد انسان را از ياد خدا غافل کند؛ اما در مواقعی که انسان رابطه‌اش با خدا نزدیک‌تر می‌شود و می‌خواهد به عبادت بپردازد، شیطان بیشتر فعالیت می‌کند و در دل افراد وسوسه ایجاد می‌کند تا به هر نحوی شده آنها را منحرف کند (حر عاملی، بي‌تا، ج۵، ص۳۴۵).
5        مصرف‌گرایی    مصرف‌گرایی و مدپرستي كه توسط تجارت آزاد و جهانی‌شدن غربي افزایش‌یافته، تمايل به ايمان معنوي و رشد فرهنگي و نيز بهسازي فرهنگ نماز را عمیقاً تضعيف كرده است.
6        فضای مجازی    ترویج مدگرایی، افزایش سطحی‌نگری، غرق شدن نوجوان در جذابیت‌ها فرعی، جنگ نرم
7        فضای فیزیکی نامناسب    اگر مسجد کوچک باشد یا قادر به پذیرش تعداد کافی از نمازگزاران نباشد و از نظر بهداشتی کثیف باشد، عدم وجود تجهیزات زیبا و پاکیزه باعث می‌شود که نوجوانان احساس کنند که نمی‌توانند به‌راحتی و با آرامش در آنجا حضور داشته باشند.
8        محیط‌های آموزشی    اجبـار و الزام جهت شـرکت در برنامه‌های مـذهبی مساجد به‌ویژه نماز جماعت و جمعه بدون داشتن انگیزه لازم.
بدون تردید توجه به علل اقبال یا ادبار نوجوانان و جوانان به مساجد و بررسـی تحلیلی آنها می‌تواند، چشم‌انداز روشنی از تغییرات را در گستره فرهنگ دینی جامعه در آینده به دست دهد. با توجه ‌به جدول (3)، با اینکه عواملی چون نگرش، مشوق‌های درونی و تجربه‌های فردی نقش اساسی و تعیین‌کننده‌ای در جذب نوجوانان به فعالیت‌های مذهبی و نماز دارند، اما نمی‌توان از اهمیت عوامل بیرونی غافل شد. بـدون شک جو تربیتی خانواده، در مـذهبی و یا غیرمذهبی شدن فرزندان، بسیار مؤثر است. خانواده‌هایی که مقید به انجام احکام و فرائض دینی هستند، از همان ابتدا فرزندان خود را با تکالیف دینی آشنا نموده و شرایع دین را به آنان گوشزد می‌نمایند، درنتیجه چنین فرزنـدانی در هنگام جوانی مشـکلی حاد پیدا نمی‌کنند، ولی خانواده‌هایی که اصولاً پایبند به احکام دینی نبوده و احساس مسئولیتی در قبال پرورش معنوي فرزندان خود نداشـته باشـند، ضریب آسیب‌پذیری و شکست در انجام امور مذهبی را در آنان افزایش می‌دهند (موظف رستمی، 1391).
همسالان نيز در ترغيب دانش‌آموزان به نماز نقش عمده‌ای دارند. با توجه ‌به سن دانش‌آموزان و تأثيرپذيري خيلي زياد از همسالان، اولياي دانش‌آموزان و مدرسه بايد مواظب باشند كه اين ارتباطات علاوه بر بعد ظاهري، بعد اعتقادي را نيز تحت ‌تأثیر قرار می‌دهد. والدين بايد سعي كنند با خانواده‌ها و افراد متدين ارتباط و رفت‌وآمد داشته باشند؛ چراكه خانواده‌های فرزندان متدين و نمازخواني دارند كه می‌توانند بر افكار و اعمال كودك آنان اثر مثبت و سازنده بگذارند (زويداوي و همکاران، 1402). همچنین در رسانه‌ها به محتواي ديني و معنوي بهايي داده نشده و بر ظواهر دين، تأکید می‌شود. درنتيجه به ابعاد دروني دين كه به ترويج فرهنگ نماز می‌پرداخت اشاره نشده و به سطوح و ظواهر دين بسنده می‌کنند و به دنبال آن موجب رواج خرافات در فرهنگ نماز شده و سبب می‌شود كه آن ملت در برابر تهاجمات فرهنگي بيگانگان به‌زودی از پا درآيد و گرفتار ازخودبیگانگی فرهنگي شود؛ زيرا نمی‌تواند به ارزش آنچه خود در اختيار دارد پي ببرد (موظف رستمی، 1391).
علاوه بر عوامل مؤثر اجتماعی و خانوادگی که بر تمایل نوجوانان به حضور در مساجد تأثیر می‌گذارند، ویژگی‌های ظاهری و محیطی مساجد نیز نقش مهمی در عدم جذب آنها ایفا می‌کند. عدم رعایت دقیق موارد بهـداشتی و نظافت سیستم‌های بهداشتی مسـجد، وضوخانه‌ها، آبدارخانه‌ها، سـرویس آشپزخانه و نداشـتن کفشداری مناسب، نزدیک بودن دستشویی‌ها به شبستان‌های مسجد و ایجاد بوي نامطبوع، اسـتفاده از مسجد فقط براي رفتن به دستشویی، بدبو بودن فرش‌های مسجد به دلیل عرق پاي بعضی از نمازگزاران که سبب ایجاد مشکل تنفسی هنگام سجود می‌شود و... ازجمله موانع، در جذب نوجوانان و جوانان به مسجد محسوب می‌گردد. همچنین از معماري و هنر اصیل اسلامی و بومی در ساخت‌وساز مساجد، بسیار کم استفاده می‌شود و رنگ‌های شاد و ایرانی کمتر در نمای مساجد دیده می‌شود. به‌این‌ترتیب، توجه به زیباسازی و ارتقاء شرایط فیزیکی مساجد می‌تواند به افزایش انگیزه و رغبت جوانان برای شرکت در فعالیت‌های مذهبی کمک کند و آنها را به سمت مسجد جذب کند. حال با توجه به موارد فوق، چه راهکارهایی می‌توانند به خادمان مساجد کمک کنند تا نوجوانان را به حضور و مشارکت فعال در فعالیت‌های مذهبی جذب کنند؟
روح جوان ظرفی پر از چراها است که نوجوان خواسـتار آن است که بر اسـاس تفکر و برهان عقلی و دلایل منطقی، مطالب و مسائل مـذهبی را بررسـی و قبول نمایـد؛ زیرا مسائل مـذهبی غالباً در این دوره، ارزش واقعی پیـدا می‌کنند و در نظام‌های زنـدگی ادغـام می‌شوند و برای ما ایجـاب می‌کند که براي این چراهـا پاسـخ منـاسبی بیابیم و در اختیار جوانان بگذاریم. ارتباط مستقیم خادم مسجد با نوجوانان یک عامل بسیار مهم و تأثیرگذار بر افزایش علاقه آنها به نماز و فعالیت‌های دینی است. این ارتباط می‌تواند به‌عنوان پلی برای انتقال اصول و ارزش‌های دینی به نوجوانان و تشویق آنها به شرکت فعال‌تر در عبادات مذهبی عمل کند. این ارتباط مستقیم با نوجوانان می‌تواند به‌وسیله توجیهات، انگیزه‌ها، و راهنمایی‌هایی که ارائه می‌شود، به تقویت ارتباط آنها با دین و عبادات مذهبی کمک کند و نقش بسیار مهمی در تربیت دینی و اخلاقی آنها داشته باشد (موظف رستمی، 1391).
یکی از مؤثرترین روش‌های ترویج یک ارزش، ارائه الگوهایی مطلوب و دلپسند است که نزد افراد جامعه مقبولیت داشته باشند (رحمت‌آبادي، 1393). الگوسازی خادم مسجد و نمایاندن عملکرد مثبت او می‌تواند به طرز چشمگیری بر افزایش علاقه نوجوانان به نماز تأثیر بگذارد. با ایجاد یک فضای حمایتی و مثبت، نوجوانان می‌توانند از خادم به‌عنوان یک الگو الهام بگیرند و در مسیر رشد معنوی و دینی خود پیشرفت کنند. همچنین معلمان و والدين می‌توانند با اداي نماز به‌موقع و بااخلاق، به‌عنوان الگويي مثبت براي دانش‌آموزان خود عمل كنند و آنها را به تقليد از اين رفتار تشويق كنند (اکبری، 1402، ص355).
نتیجه‌گیری
پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش حیاتی و اغلب مغفول‌ماندة خادم مسجد در جذب نوجوانان به نماز، قدمی در راستای درک علل دوری نسل جوان از این خانة معنویت برداشت. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که با تمرکز و کار بر روی عوامل بیرونی مؤثر بر جذب نوجوانان به مساجد، می‌توان تا حدودی با این مسئله مقابله کرد و در جهت بهبود وضعیت موجود گام برداشت. خادم مسجد، فراتر از یک مسئول نظافت و حفظ ظاهر، می‌تواند با ایجاد فضایی صمیمی و جذاب، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به نگرش نوجوانان نسبت به مسجد و نماز ایفا کند. این فضا با رفتارهای ساده‌ای چون لبخندزدن، خوشامدگویی گرم به نوجوانان، پرسیدن از احوال آنها و ایجاد فرصت برای گفت‌وگوی صمیمانه پیرامون علایق و دغدغه‌هایشان قوام می‌یابد و نوجوانان را به مشارکت فعالانه در فعالیت‌های مسجد ترغیب می‌کند (حسین‌پور، 1400).
برنامه‌های حمایتی و تشویقی، به‌ویژه برگزاری کارگاه‌های آموزشی با موضوعات جذاب و متناسب با نیازهای نوجوانان، ازجمله آموزش مفاهیم نماز به زبانی ساده و قابل‌فهم، ارتباط نماز با زندگی روزمره، و پاسخ به سؤالات و شبهات آنها در فضایی دوستانه، نقش بسزایی در جذب و حفظ نوجوانان در مسیر معنویت دارند. این برنامه‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که مشارکت فعال نوجوانان را تسهیل کنند، براي نمونه، برگزاری مسابقات کتاب‌خوانی با موضوع نماز، ایجاد گروه‌های بحث و تبادل نظر، و دعوت از چهره‌های محبوب نوجوانان برای سخنرانی در مسجد (موظف رستمی، 1391). ارتباط مستقیم و مؤثر خادمان با نوجوانان، ارائه آموزش‌های دینی و معنوی متناسب با سطح درک و نیازهای آنها (ازجمله آموزش اخلاق اسلامی، مهارت‌های زندگی، و پاسخ به سوالات و شبهات دینی) و ایجاد حس اعتماد و نزدیکی، از دیگر عوامل کلیدی در جذب و ترغیب نوجوانان به نماز محسوب می‌شوند. خادمان می‌توانند با گوش دادن فعال به صحبت‌های نوجوانان، احترام گذاشتن به نظرات آنها، همدلی با مشکلاتشان و ارائۀ راهنمایی‌های دلسوزانه، نقش یک راهنما و دوست مورد اعتماد را ایفا کنند. برگزاری دوره‌های آموزشی برای خادمان با موضوع روان‌شناسی نوجوان و روش‌های مشاوره، می‌تواند به آنها در برقراری ارتباط مؤثر با نوجوانان و پاسخ‌گویی به نیازهای روحی و روانی آنها کمک شایانی کند (زويداوي و همکاران، 1402).
علاوه بر این، نقش خانواده و گروه همسالان در تربیت دینی نوجوانان غیرقابل ‌انکار است (قربانی و جمعه‌نیا، 1397، ص120). ازاين‌رو ضروری است که برنامه‌هایی با هدف جلب مشارکت والدین (از طریق برگزاری جلسات آموزشی، دعوت از آنها برای شرکت در فعالیت‌های مسجد و ارائه مشاوره) (خلیلی، 1384) و تشویق همسالان (از طریق ایجاد گروه‌های دوستی در مسجد، برگزاری برنامه‌های تفریحی و ورزشی مشترک و ایجاد فضایی برای تعاملات مثبت) طراحی و اجرا شود. همکاری با مدارس و سازمان‌های مردم‌نهاد برای اجرای برنامه‌های مشترک باهدف ترویج نماز در بین نوجوانان و ایجاد فضایی حمایتی برای این نسل، می‌تواند به افزایش اثربخشی تلاش‌ها و ایجاد یک شبکة حمایتی منسجم کمک کند.
در نهایت، این پژوهش بار دیگر تأکید می‌کند که خادم مسجد، به‌عنوان یک رکن اساسی و حیاتی، نباید از نظر دور داشته شود. سرمایه‌گذاری در آموزش، توانمندسازی و ایجاد انگیزه برای خادمان، و نیز ایجاد بسترهای مناسب برای تعامل سازنده و صمیمانه ایشان با نوجوانان، می‌تواند مساجد را به پایگاه‌هایی فعال، جذاب و الهام‌بخش برای نسل جوان تبدیل کند (اکبری، 1402، ص358). با توجه به این رکن و با اتخاذ رویکردهای جامع و مشارکتی، می‌توانیم شاهد افزایش علاقه و گرایش نوجوانان به نماز، معنویت و حضور فعالانه در مساجد باشیم و نسلی متعهد و مسئولیت‌پذیر را برای آیندۀ جامعه تربیت کنیم.
پیشنهادها
با گسترش رسانه‌ها و تکنولوژی‌های دیجیتال، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های ویدئویی، خادمان نماز، در تلاش برای جذب توجه نوجوانان و جوانان به دین با مشکل مواجه‌اند (موظف رستمی، 1391) و نیازمند رویکردهای نوین و مؤثرند. با اینکه دنیای مجازی مملو از شایعات و اطلاعات نادرست است، خادمان مساجد باید توانمندی‌های لازم را برای استفاده مثبت از این فضا به دست آورند و با ایجاد محتواهای آموزشی و الهام‌بخش در قالب ویدئو، تصاویر و استوری‌های جذاب، توجه نوجوانان را جلب کنند. برگزاری وبینارها و جلسات آنلاین با موضوعات مرتبط با زندگی روزمره و چالش‌های آنان نیز فرصت خوبی برای گفت‌وگو و تعامل فراهم می‌آورد. همچنین برگزاری کارگاه‌های تقویت سواد رسانه‌ای و تحلیل اخبار درست از نادرست می‌تواند در این زمینه مفید واقع شود. تسهیل در ایجاد وب‌سایت و ایمیل، براي دانش‌آموزان فعال و ساعی در برگزاري نماز جماعت، توسط مساجد می‌تواند یکی دیگر از راهکارها باشد. با برگزاری کلاس‌های آموزشی ساخت پوستر، موشن‌گرافی، کلیپ، هوش مصنوعی و... نه‌تنها باعث جذب می‌شود، بلکه می‌توان از این طریق روش‌های صحیح استفاده از آنها را آموزش داد و در نهایت از خروجی‌ها‌ی این کلاس‌ها برای تبلیغ فعالیت‌های مسجد استفاده نمود و دانش‌آموزان را بیش از پیش با برنامه‌های مسجد درگیر کرد. باید توجه داشت هدف از انجـام این کار، افزایش زمینه حضور دانش‌آموزان به‌ عناوین‌ مختلف در فعالیت‌های مساجد است. همچنین با استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای برگزاری مسابقات و چالش‌های فرهنگی، می‌توان فضایی رقابتی و جذاب ایجاد کرد که نوجوانان را به سمت مسجد جذب کند و بستر مناسبی برای تبادل نظر میان آنان و خادمان مساجد فراهم آورد.
داشتن مهارت انجام کار تشکیلاتی یکی از واجبات کار فرهنگی هست، بنابراین مطلوب خواهد بود اگر که خادمان مسجد طی یک برنامه‌ریزی مفید در جهت برگزاری کلاس‌های آموزشی این حیطه و جذب نفرات برتر و انتخاب آنها برای برگزاری برنامه‌های فرهنگی متنوع در داخل مسجد اهتمام ورزند. این کار نه‌تنها باعث به‌کارگیری توانایی‌ها و خلاقیت‌های دانش‌آموزان می‌شود، بلکه باعث تشویق و درگیری هرچه بیشتر آنها با مسجد خواهد بود. همچنین تجربۀ عینی داشتن مسئولیت و برگزاری مراسمات، می‌تواند اثر مطلوبی بر دانش‌آموز داشته باشد.
یکی از اصول مهم در فرهنگ‌سازی مهارت‌ها و مفاهیم تکرار و تمرین است. عملی که در شرایط و زمان‌های مختلف تکرار شود، در ذهن باقی می‌ماند و امکان خطا و اشتباه در آن کم است (رحمت‌آبادی، 1393). خادم نماز باید به‌طور مداوم یاد خدا و اهمیت برپایی نماز را در دل و ذهن برجسته نماید. برگزاري برنامه هاي آموزشي و تربيتي مرتبط با اداي نماز و ارزش‌های ديني می‌تواند به تقويت فضاي مذهبي و ايجاد تفاهم بيشتر در مدرسه كمك كند (اکبری، 1402، ص360). نواختن «زنگ نماز» و یا زنگ محراب، باعث یادآوري و ایجاد تلنگر معنوي در افکار و اذهان دانش‌آموزان می‌شود. بعضاً مشاهـده می‌شود در بعضـی از مدارس، مدیران و کارکنان مدرسه در نماز جماعت شـرکت می‌نمایند و در برخی مواقع، تنها کسـی که از مسـئولان مدرسه در نماز جماعت شـرکت می‌کند، معلم پرورشی یا تربیتی است که این امر می‌تواند، نتایج نامطلوبی داشته باشد (موظف رستمی، 1391).
تشويق دانش‌آموزان به نماز از طريق ارائه پاداش‌های مثبت و تقدير از اين عمل می‌تواند انگيزه آنها را براي اداي نماز افزايش دهد. برای مثال اهداي جوايز به دانش‌آموزانی كه به‌صورت منظم و مرتب در نماز جماعت شركت می‌کنند، می‌تواند تشویق‌کننده باشد (اکبری، 1402، ص360). ضمن اینکه خوش‌اخلاقی کلید دعوت افراد به مسجد هست. بنابراین انتظار می‌رود خادم مسجد با خوش‌رویی و خوش‌اخلاقی پذیرای دانش‌آموزان باشد. از طرفی شناخت ویژگی‌های نسل زِد و آلفا خود می‌تواند از بسیاری از اختلافات جلوگیری کند و خادم مسجد با شناخت این ویژگی‌ها می‌تواند رابطه‌ی دوسویه و مطلوب تری را برقرار کند.
به‌منظور افزایش انگیزه و تعهد آنها، می‌توان جوایزی در نظر گرفت یا سفرهای زیارتی و فرهنگی را برایشان برنامه‌ریزی کرد. تشکیل گروه‌هاي گردشگري و سفرهاي زیارتی دانش‌آموزي، با هدف بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی ضروري است. در این سفرها، بازدید از مساجد تاریخی و مساجدي که به نحوي داراي امتیاز ویژه در فعالیت‌ها هستند، مورد توجه قرار گیرند (موظف رستمی، 1391). این اقدامات نه‌تنها باعث ارتقاء فرهنگ نماز و رابطۀ نزدیک‌تر دانش‌آموزان با معارف دینی می‌شود، بلکه به آنها حس مسئولیت و مشارکت در امور مذهبی را می‌آموزد.
تجهیز کتابخانه‌های مساجد به کتب کمک‌درسی، آموزشـی، جزوات کنکور و نشـریات آموزشگاه‌های علمی آزاد و کتب روز، با توجه‌ به اینکه غالب خانواده‌های دانش‌آموزان از فقر نسبی برخوردارند و توان خریـد جزوات و کتب کمک درسی و... را ندارند، تهیه این کتب از کتابخانه مساجد می‌تواند در جذب آنان به مسجد مؤثر باشد. اسـتفاده از تابلوهـاي زیبا و حاوی عکس، طرح و تصویري از مساجد مشهور جهان اسـلام که از حیث مـذهبی، تاریخی و اعتقادي از ارزش و اهمیت ویژه‌ای در بین مسـلمانان برخوردار باشند و نصب آنها در مکان‌های مناسب، جهت تبلیغ بصـري حائز اهمیت خواهد بود. برای ایجاد یک فضای مناسب برای اقامۀ نماز، لازم است امکانات اساسی نظیر جای فرش، وضوخانه و مکانی برای قرار دادن جلد قرآن فراهم گردد. همچنین، تأمین تجهیزات مذهبی مورد نیاز از قبیل ساعت مذهبی و قرآن، اهمیت ویژه‌ای دارد تا افراد با آرامش و تمرکز به عبادت بپردازند، اما باید توجه داشت که وضعیت سیستم بهداشتی و نامناسب ‌بودن سرویس‌های دستشویی و وضوخانه‌ها می‌تواند مانعی برای حضور مؤمنان در مراسم نماز باشد؛ ازاين‌رو بهبود این شرایط به همراه تأمین امکانات و تجهیزات، نقش ویژه‌ای در تشویق بیشتر افراد به شرکت در نماز خواهد داشت (اکبری، 1402، ص361). به‌صورت کلی، ایجاد فضای جذاب و دلخواه در مسجد می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در افزایش علاقه نوجوانان به نماز و ارتباطات دینی داشته باشد. با فراهم ‌کردن شرایط و امکانات مناسب، خادم می‌تواند نوجوانان را به مسجد جذب کرده و زمینه‌های رشد معنوی آنان را فراهم کند. این فضا می‌تواند به تقویت حس تعلق، همکاری و ارتباطات اجتماعی در بین نوجوانان کمک کند و آنان را به سمت نماز و عبادت سوق دهد.